ጋር ውል; የተቋቋመው በሱዲን ሃገር ሕግ መሆኑን፣ ከኢትዮጵያ ሕግ ጋር ምንም ግንኙነት እንደላለው፣ ለክሱ መነሻ የሆነው ውል የተደረገው በሱዲን ሃገር ስለመሆኑና የውል ጉዲይ የተፈጸመው እዘያው በመሆኑ የኢትዮጵያ ፍ/ቤቶች ጉዲዮን በማከራከ v. ዎች፡-** 1ኛ. አቶ ታትገኝ ፉጣሞ ወላቦ 2ኛ. አቶ ሃሮን ሰላ ኡስማን 3ኛ. አቶ እስማኤል ሙሐመድ ሱላማን 4ኛ አቶ አደም መሃመድ አደም; ዎች ከሳሾች አመልካቾች ደግሞ ተከሳሾች በመሆን በፋዳራል ከፍተኛ ፍ/ቤት ክርክር; ዎች መካከል በ

የሰ/መ/ቁ 123200

ሰኔ 27 ቀን 2009 ዓ.ም ዳኞች፡- ዲኜ መላኩ ብርሃኑ አመነው እንዲሻው አዲነ ሃይለ ነጋሽ እትመት አሰፊ አመልካቾች፡- 1ኛ. ማጂኮን ኮንስትራክሽን ሉትድ 2ኛ ኢ/ር ሙለጌታ አሰፊ ኃ/ማርያም ተጠሪዎች፡- 1ኛ. አቶ ታትገኝ ፉጣሞ ወላቦ 2ኛ. አቶ ሃሮን ሰላ ኡስማን 3ኛ. አቶ እስማኤል ሙሐመድ ሱላማን 4ኛ አቶ አደም መሃመድ አደም መዛገቡ መርምረን ተከታዩን ፍርድ ተሰጥተናል።

ፍርድ

በዘህ መዛገብ የቀረበው አቤቱታ ብሓራዊ የዲኝነት ስልጣን አስመልክቶ የስር ፍ/ቤቶች የሰጡትን ብይን በመቃወም ለማሳረም ነው።

ተጠሪዎች ከሳሾች አመልካቾች ደግሞ ተከሳሾች በመሆን በፋዳራል ከፍተኛ ፍ/ቤት ክርክር አድርገዋል። ክሱ መሰረት ያደረገው በአመልካቾች እና በተጠሪዎች መካከል በደቡብ ሱዲን የተደረገ ውል ላይ ሲሆን ተጠሪዎች በውለታቸው መሰረት ግዳታቸውን የተወጡ መሆኑን ገልጸው አመልካቾች በውል መሰረት የሚፈልግባቸውን ክፍያ እንዱፈጽሙ እንዱወሰን ዲኝነት ጠይቀዋል። አመልካቾች በበኩላቸው ለክሱ በሰጡት መልስ 1ኛ አመልካች ጋር ውል ማደረጋቸውን አምነው ነገር ግን 1ኛ አመልካች የተቋቋመው በሱዲን ሃገር ሕግ መሆኑን፣ ከኢትዮጵያ ሕግ ጋር ምንም ግንኙነት እንደላለው፣ ለክሱ መነሻ የሆነው ውል የተደረገው በሱዲን ሃገር ስለመሆኑና የውል ጉዲይ የተፈጸመው እዘያው በመሆኑ የኢትዮጵያ ፍ/ቤቶች ጉዲዮን በማከራከርና ለመወሰን ብሓራዊ የዲኝነት ስልጣን እንደላላቸው በመጀመሪያ መቃወሚያነት አቅርቧል። 2ኛ አመልካችም የ 1ኛ አመልካች ስራ አስኪያጅ ከመሆኑ ውጪ በግል ክስ ላቀርብበት እንደማይገባም አያይዖው ተቃውሞ አቅርበዋል።

ክርክሩን በመጀመሪያ የተመለከተው የፋዳራል ከፍተኛ ፍ/ቤት ለክሱ መነሻ የሆነው ውል በሱዲን ሃገር የተደረገና የሚፈጸም ከመሆኑ የተነሳ ከኢትዮጵያ ጋር ግኑኝነት ያለው መሆኑን ከሳሾች /ተጠሪዎች/ አላስረደም በማለት የኢትዮጵያ ፍ/ቤቶች ጉዲዩ ላይ አከራክሮ ለመወሰን የሚያስችላቸው ብሓራዊ የዲኝነት ስልጣን የላቸውም የሚለውን የአመልካቾች መቃወሚያ ተቀብል የክስ ምገቡን በብይን ዖግቷል።

ተጠሪዎች /ስር ከሳሾች/ በዘህ ብይን ቅር ተሰኝተው ለፋዳራል ጠቅላይ ፍ/ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት ይግባኝ ቅሬታ በማቅረባቸው ፍ/ቤቱ ግራቀኙን ካከራከረ በኋላ በአዋጅ ቁጥር 25/88 አንቀጽ 7 መሰረት የውጭ ሃገር ዚጋ ተከራካሪ በሆነበት ጉዲይ የፋዳራል ፍ/ቤቶች የዲኝነት ስልጣን እንዲላቸው በመግለጽ በአዋጁ አንቀጽ 11/2/ሀ መሰረት ጉዲዩ በፋዳራል ከፍተኛ ፍ/ቤት የዲኝነት ስልጣን ላታይ ይገባል በማለት መዛገቡን መልሰንለታል።

የሰበር አቤቱታ የቀረበው በዘህ ላይ ሲሆን የሰበር አቤቱታ ተመርምሮ አመልካች በውጪ ሃገር የተቋቋመ እና በኢትዮጵያ ውስጥ ቅርንጫፍ የላለው በሆነበት ሁኔታ ክርክሩ በፋዳራል ፍ/ቤቶች ሉዲኝ ይገባል የመባለን አግባብነት ለመመርመር እንዱቻል ተጠሪዎች መልስ እንዱሰጡ ታዝል።

የተጠሪዎች ጠበቃ የፍርድ ቤቱን መጥሪያ ተቀብለው ነገር ግን መልስ ባለማቅረባቸው በዘሁ ታልፍ መዛገቡ ተመርምሯል።

እንደመረመርነውም በዘህ ጉዲይ እልባት ማግኘት ያለበት ነጥብ የቀረበውን ክስ አከራክሮ ለመወሰን የኢትዮጵያ ፍ/ቤቶች ስልጣን አላቸውን? የሚለው ሆኖ አግኝተነዋል።

በመሰረቱ የፍርድ ቤቶች ስልጣን በሶስት መሰረታዊ ጉዲዮች ተከፍል የሚታይ መሆኑ ይታወቃል። ይኸውም ብሓራዊ የዲኝነት ስልጣን /judicial jurisdiction/ ፣ የስረ ነገር የዲኝነት ስልጣን /material jurisdiction/ እና የግዙት ክልል ስልጣን /local jurisdiction/ ናቸው። የስረ ነገር እና የግዙት ክልል የዲኝነት ስልጣን የሚወሰነው በሐገራዊ /ብሓራዊ/ ሕጎች /domestic or national lows/ ሲሆን በዋናት በስነ ስርዓት ሕጎች አልፍ አልፍም በመሰረታዊ ሕጎች ተደንግጎ እናገኛለን።

ብሓራዊ የዲኝነት ስልጣን ምንጭ በዋናነት ዓለም ዓቀፍ የግለሰብ ሕግ /private internal low/ ሲሆን ከዘህ አልፍም በሃገራት መካከል የሚደረጉ የሁለትዮሽ ወይም የሶስትዮሽ ውልች አልያም ዓለም አቀፍ ተቀባይነት ያገኙ ሕጎች ወይም ልማድች ሉሆኑ ይችላለ። በዘህ ዖርፍ ኢትዮጵያ ራሱን የቻለ ዓለም አቀፍ የግለሰብ ሕግ ባይኖራትም በተለያዩ ሃገሮች የዲበረ ልምድና ተቀባይነት ያገኙ መርሆዎችን መሰረት በማድረግ ለጉዲዮች እልባት ሲሰጥ እንዲለ ይታወቃል።

እስከ አሁን የዲበረ ልምድና በዖርፈ ከተደረጉ ጥናቶችና ጽሐፍች መገንዖብ እንደሚቻለው አንድ ሃገር ፍ/ቤት በጉዲዩ ላይ ብሓራዊ የዲኝነት ስልጣን አለው ወይ የሚለውን ጥያቄ ለመመለስ መሰረት ተደርጎ የሚወሰደው ከተከሳሹ ጋር ያለው ግንኙነት መለኪያዎችን በመጠቀም ነው።