-** 1ኛ አቶ ባንኩ ኢሩስ 2ኛ አቶ ኤሉያስ ታኒ v. -** አቶሳምሶን ገ/ዬሀንስ; ተከሳሽ በመሆን ተከራክረዋል።የአሁኖቹ አመልካቾች ከሳሽ በመሆን በስር ፍ/ቤት ያቀረቡት የክስ ማመልከቻ ይዖት ባጭሩ፡- ከተከሳሽ ጋር ግንቦት 19 ቀን 2004 ዓ/ም በተፃፈ ውል በጅምርሶ ቀበላ ልዩ ስሙ ምንካ

በመሰረቱ በገጠር የእርሻ መሬት የመጠቀም መብት፣መብቱን በዉርስ የማስተላለፍ እና መሰል መብቶች ጥበቃ ያገኙት በፋደራል መንግስት በወጣዉ የገጠር መሬት አስተዲደርና አጠቃቀም አዋጅ ቁጥር 456/1997 ሲሆን ይህንን አዋጅ ለማስፈጸም ደግሞ ዛርዛር ሕጎች የሚወጡት በእያንዲንደ ክልል ምክር ቤት ስለመሆኑ በአዋጅ አንቀፅ 17 ስር በግልፅ ተመልክቷል ።

እንዱሁም በገጠር የእርሻ መሬት የይዜታ መብት ላይ የሚነሳው ክርክር ጉዲዩ በሚመለከታቸው ተከራካሪዎች በውይይትና በስምምነት እንዱፈታ ጥረት የሚደረግ ስለመሆኑ እና በስምምነት ሉፉታ ካልቻለ በተከራከሪ ወገኖች በተመረጡ ሽምግልና ወይንም በክልለ የገጠር መሬት አስተዲደር ሕግ በተደነገገው መሰረት የሚወሰን ስለመሆኑ በዘሁ አዋጅ አንቀፅ 12 ስር ተደንግጎ ይገኛል። በአዋጅ ቁጥር 456/1997 አንቀፅ 17 ድንጋጌ መሰረትም የደቡብብሓሮች ብሓረሰቦችክልል መንግስት የገጠር መሬት አስተዲደርና አጠቃቀም አዋጅ ቁጥር 110/1999 እና አዋጁን ለማስፈፀም ደንብ አውጥቶ በስራ ላይ ያዋለሲሆን በዘህ አዋጅ እና ደንብ በተዖረጋዉ ስርዓት መሰረት በስምምነት እና በሽምግልና እልባት ያላገኙ ጉዲዩችን በመጀመርያ ደረጃ አይቶ የመወሰን የስረ ነገር ስልጣን አስመልከክቶ የክርክሮች አወሳሰን በሚል ርእስ ስር በአዋጁ አንቀፅ 12ስር ተመልክቷል። ከገጠር የእርሻ መሬት ጋር ተያይዖዉ የሚነሱ አለመግባባቶች እና ክርክሮች በስምምነት እና በሽምግልና መፈታት ካልቻለ ክልልች በሚያወጡት ሕግ መሰረት ውሳኔ እንዲያገኙ እንደሚደረግ የሚደነግገዉ አዋጅቁጥር 456/1997 እና የደቡብ ብሓሮች ብሓረሰቦች ክልል መንግስት የገጠር መሬት አስተዲደርና አጠቃቀም አዋጅ ቁጥር 110/1999 በክልለ ምክር ቤት የወጣው የተሻሻለውየክልለ ፍርድ ቤቶች ማቋቋምያ አዋጅ ቁጥር 43/94 ከወጣ በኃላ ነው። አዋጅ ቁጥር 43/94 የወረዲ ፍርድ ቤት እና ከፍተኛ ፍርድ ቤት ተመሳሳይ ውሳኔ የሰጡ እንደሆነ መሰረታዊ የህግ ስህተት ያለበት መሆኑ ከታመነበት አቤቱታውበቀጥታ ለክልለ ሰበር ሰሚ ችልት የሚቀርብ ስለመሆኑ ተመልክቷል።

ሕግ አውጪው የአዋጅ ቁጥር 43/94 ምእራፍ ሶስት ‛የፍርድ ቤቶች የዲኝነት ስልጣን“ በሚለው ርእስ ስር የተመለከተው ድንጋጌ መኖሩን እያወቀ ከገጠር የእርሻ መሬት ጋር ተያይዖው የሚነሱት አለመግባባቶች እና ክርክሮች በስምምነት እና በሽምግልና መፈታት ካልቻለ በሚያወጡት ሕግ መሰረት ውሳኔ እንዱያገኙ በአዋጅ ቁጥር 456/1997 መደንገጉና በክልለ የገጠር መሬት አስተዲደርና አጠቃቀም አዋጅ ቁጥር 110/1999 አንቀፅ 12(4) የክልለ ከፍተኛ ፍርድ ቤት የሰጠው ውሳኔ ያልተስማማ ወገን ለጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት ተጨማሪ ይግባኝ ማቅረብ እንደሚችል መደንገጉ ከእርሻ መሬት ጋር ተያይዖው የሚነሱት ክርክሮች ካላቸው ልዩ ባህርይ አንጻር ከላልች ጉዲዬች በተለየ ሁኔታ ተጨማሪ የይግባኝ መብት መስጠቱ እና ከገጠር መሬት የይዜታ ክርክር አንፃር ቁጥር 456/1997 ልዩ ሕግ መሆኑን ከአጠቃላይ የሕግ አወጣጥ ስርዓት መርህ መገንዖብ ይቻላል ።ይህም ከገጠር የእርሻ መሬት ይዜታ ጋር ተያይዜ ለሚነሳው ክርክር በመሬት አዋጁ መሰረት ሉመራ የሚገባው ነው ብለናል።

ከላይ በዛርዛር በተመለከተው መሰረት አቤቱታው የቀረበለት የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት በክልለ የገጠር መሬት አስተዲደርና አጠቃቀም አዋጅ ቁጥር 110/1999 አንቀፅ 12(5) መሰረት በተሰጠው ውሳኔ መሰረታዊ የህግ ስህተት ይኖራል ተብል ከታሰበ የማየት ስልጣን እንዲለው ተመልክቷል።በዘህ ጉዲይ መታየት ያለበት መሰረታዊ የክርክር ነጥብ የክልለ ከፍተኛ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት የሰጠው ትዔዙዛ የሰበር አቤቱታ ለማቅረብ የሚያስችል ህጋዊ መሰረት አለው ወይስ የለውም? የሚል ነው።

በመሰረቱ አንድ ጉዲይ ለሰበር ሰሚ ችልት ብቁ ሁኖ ላታይ የሚችለው ጉዲዩ የመጨረሻ ውሳኔ ያገኘ ስለመሆኑ በቅድሚያ ሲረጋገጥ ነው። በኢፋዳሪ ህገ መንግስት አንቀጽ 80(3) (ሀ) ፣ በክልለ ህገ መንግስት አንቀፅ 75 (2(ሐ)) እና የክልለ ፍርድ ቤቶች እንደገና ለማቋቋም በወጣው የተሻሻለው አዋጅ ቁጥር 43/1994 አንቀጽ 5(3) ድንጋጌ በግልጽ እንደተመለከተው አንድ ጉዲይ ለሰበር ሰሚ ችልት ብቁ የሚሆነው አቤቱታ የቀረበበት ጉዲይ የመጨረሻ ውሳኔ (Final court decision) ያገኘ መሆን ያለመሆኑን በቅድሚያ መረጋገጥ ያለበት መሰረታዊ ነጥብ ስለመሆኑ የድንጋጌዎቹ ይዖትና መንፈስ ያስገነዘቡናል። በመሆኑም ሰበር ሰሚ ችልት የመጨረሻ ፍርድ ባላገኙ ጉዲዮች ውሳኔ የመስጠት ስልጣንና ኃላፉነት ያልተሰጠው መሆኑን መረዲት ይቻላል።

በልላ አገላለጽ ለሰበር ብቁ ያልሆኑ የመጨረሻ ፍርድ ያላገኙ ጉዲዮች በሰበር ሰሚ ችልት ሉስተናገደ የሚችለበት ስርዓት አይኖርም።

ስለሆነም በክልለ የገጠር መሬት አስተዲደርና አጠቃቀም አዋጅ ቁጥር 110/1999 አንቀፅ 12(4) የክልለ ከፍተኛ ፍርድ ቤት የሰጠው ውሳኔ ያልተስማማ ወገን ለጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት ተጨማሪ ይግባኝ ማቅረብ እንደሚችል እንዱሁም በዘሁ አዋጅ አንቀፅ 12(5) እንደተደነገገው በተሰጠው ውሳኔ መሰረታዊ የህግ ስህተት ይኖራል ተብል ከታሰበ ሰበር ሰሚ ችልቱ የማየት ስልጣን እንዲለው በግልፅ ተደንግጓል። በያዛነው ጉዲይ የክልለ ከፍተኛ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት የሰጠው ውሳኔ ለክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት ያልደረሰና የመጨረሻ ፍርድ ያላገኘ ስለሆነ ፣ ሰበር ሰሚ ችለቱ የመጨረሻ ውሳኔ የተሰጠበት አለመሆኑን ተገንዛቦ ስልጣንን በተመለከተ ከተከራክሪ ወገኖች የቀረበለት ተቃውሞ ባይኖርም በፍትሃብሓር ስነ ስርዓት ሕግ ቁጥር 9(1)እና 231(1) (ለ) እንደተመለከተው በራሱ አነሳሽነትም ቢሆን ለክልለ ጠ/ፍ/ቤት ሰበር ችልት ቀርቦ ሉስተናገድ በሚችል ደረጃ የመጨረሻ ውሳኔ ያልተሰጠበት በመሆኑ ለዘህ ችልት ብቁ አይደለም ስልጣን የለኝም በማለት መመለስ ና ማረም ሲገባው ተቀብል በማስተናገደም ሆነ ውሳኔ መስጠቱየህግ ድጋፍ የለውም ብለናል።

ሲጠቃለል የቀረበው ጉዲይ የገጠር መሬት አዋጅ ልዩ ከመሆኑና ገጠር መሬትን መሰረት በማድረግ ለሚነሱ ክርክሮች አወሳሰን፣ በአዋጁ አንቀፅ 12 የተደነገገውን ድንጋጌመሰረት ያደረገ ነው ለማለት የሚቻል ሆኖ አልተገኘም። ስለሆነም አቤቱታ የቀረበበት ውሰኔ መሰረታዊ የሕግ ስህተት የተፈጸመበት እና ሉታረም የሚገባው ሆኖ በመገኘቱ የሚከተለው ውሳኔ ተሰጥቷል።

ው ሣ ኔ

1. በደቡብ ብሓሮች ብሓረሰቦች ክልል መንግስት ጠቅላይ ፍ/ቤት ሰበር ሰሚ ችልት በመ/