-** አቶ ሀጋዘዖውደ VC በላለበት ችልት ስላስቻለ የቀረበ የለም; በመቃወም ታህሳስ 21 ቀን 2008 ዓ.ም የተፃፈ 01 ገጽ የሰበር አቤቱታ ስላቀረቡ ነው።; በኃይል ተጠቅመው የያዘባቸው በመሆኑ ለቀው እንዱያስረክቡ እንዱወሰንላቸው ያቀረ v. -** ወ/ሮ ራኽብ ቸኮለ VC በላለበት ችልት ስላስቻለ የቀረበ የለም; ክርክሩ በጀመረበት በትግራይ ብሐራዊ ክልል ኦፍላ ወረዲ ዓዱጉል ቀበላ የመሬት ዲኝነት ከሳሽ በመሆን ለሰበር አቤቱታቸው ምክንያት የሆነውን በዓዱጉል ቀበላ ዓዱጉል በተባ

ክርክሩ በዘህ አግባብ ተጠናቋል። እኛም መዛግቡን መርምረናል። እንደመረመርነውም ለክርክር መነሻ የሆነውን መሬት አስመልክቶ ለአሁን ተጠሪ ይገባል ተብል የተወሰነው ባግባቡ ነው ወይስ አይደለም? የሚለው ጭብጥ ምላሽ ማግኘት ያለበት መሆኑን ተገንዛበናል።

በመሰረቱ የፍትሐብሕር ክርክሮች ሲነሱ ምላሽ ለመስጠት የግራቀኙን ክርክር መሰረት በማድረግ ባግባቡ በማጣራት ተገቢውን ማስረጃ መርምሮ መወሰን ይገባል። የሥር የመሬት ዲኝነትም ሆነ ወረዲ ፍርድ ቤት ለውሳኔው መሰረት ያደረጉት ግራቀኙ ወገኖች ያቀረቧቸውን ማስረጃዎች በመመልከት ነው። በዘህ ረገድ ከሥር መዛገቡ መገንዖብ እንደቻልነው አከራካሪው መሬት ለተጠሪ በሽግሽግ ከተሰጠ በኋላ አመልካች የወራሽነት ማስረጃ ያወጡ መሆናቸው፤

ለተጠሪ አከራካሪው መሬት በተሰጠበት ወቅትም ተቃዋሚ ካለ እንዱቀርብ ጥሪ ተደርጎ እንደነበርና አመልካች በወቅቱ ሳይቀርቡ ቆይተው መሬቱ ለተጠሪ ከተሰጠ በኋላ ወራሽ መሆናቸውን አረጋግጠው ማስረጃ ማቅረባቸውን በማረጋገጥ የሥር ፍርድ ቤቶች አከራካሪው መሬት ለአመልካች የማይገባ ስለመሆኑ ወስነዋል።

በትግራይ ብሓራዊ ክልል የገጠር መሬት አስተዲዲር አዋጅ ቁጥር 239/2006 አንቀጽ 14(8) እንዱሁም ይህንን አዋጅ ለማስፈፀም በወጣው ደንብ ቁጥር 85/2006 አንቀጽ 22(1)(ሀ) ሥር እንደተመለከተው ወራሽ የላለው መሬት በቀበላው የገጠር መሬት አስተዲደር ኮሚቴ መሬት ለላላቸው ይሸጋሸጋል በማለት ደንግጓል። በዘሁ ደንብ አንቀጽ 21(8) ሥር እንደተመለከተው ከሽግሽግ በኋላ የሚቀርብ አቤቱታ ከመሬት ዲኝነትና ከፍርድ ቤት ውሳኔ ውጭ ተቀባይነት እንደላለው ደንግጓል። የእነዘህ ድንጋጌዎች ጣምራ ንባብ የሚያስረዲው አንድ የገጠር መሬት ባለይዜታ የሞተ እንደሆነ መሬቱ ያለወራሽ ስለመቅረቱ ተገቢ ማጣራት በማድረግ እውነትም ወራሽ የላለው ሆኖ የተገኘ እንደሆነ መሬት ለላላቸው የቀበላ ነዋሪዎች በሽግሽግ ላሰጥ የሚገባ መሆኑን፤ መሬቱን ከማሸጋሸጉ በፉት የቀበላ ገጠር መሬት አስተዲደር ኮሚቴው መሬቱ ወራሽ ያለው እንደሆነ ተገቢ ማጣራት ማድረግ ያለበት ሆኖ በዘህ ሂደት አልፍ የተሸጋሸገ መሬት ይመለስልኝ የሚል አቤቱታ በመርህ ደረጃ ተቀባይነት የላለው መሆኑን በልዩ ሁኔታ በመሬት ዲኝነት አካል ወይም በፍርድ ቤት ከተወሰነ ተቀባይነት ሉኖረው እንደሚችል የሚያስረዲ ነው።

ስለሆነም አንዳ ወራሽ የለውም ተብል በሽግሽግ የተሰጠ መሬት በመሬት ዲኝነት ውሳኔ ወይም በፍርድ ቤት ውሳኔ አርፍበት ወራሽ የሆነ ሰው ከመጣ አቤቱታ ቀርቦበት በሽግሽግ ያገኘው ሰው ሉለቅ እንደሚችል የትግራይ ብሓራዊ ክልል የገጠር መሬት አስተዲዲር አዋጅ ቁጥር 239/2006ን ለማስፈፀም ከወጣው ደንብ ቁጥር 85/2006 አንቀጽ 22(1)(ሀ) ድንጋጌ መገንዖብ የሚቻል ነው።

አመልካች አሁን በያዘት የወራሽነት ማስረጃ መነሻነት በመሬት ዲኝነት ወይም በፍርድ ቤት ውሳኔ በአከራካሪው መሬት ላይ ወራሽ ሉሆኑ የሚችለ ከሆነ መሬቱ አንዳ ለተጠሪ በሽግሽግ ተሰጥቷል ተብል መብታቸውን መንፈግ ከክልለ የገጠር መሬት አስተዲደር ህግ ዓላማና መንፈስም አንፃር ሲታይ ተቀባይነት ያለው አይደለም። የሥር ፍርድ ቤቶች አመልካች በክርክሩ መሬት የወራሽነት ማስረጃ ማውጣታቸውን ግንዙቤ ከወሰደ በኋላ የወራሽነት ማስረጃ በፍርድ ቤት የተሰጣቸው ቢሆንም መሬቱ ከተሸጋሸገ በኋላ የቀረበ የወራሽነት ማስረጃ ውሳኔ ተቀባይነት የለውም ማለታቸው የክልለን የገጠር መሬት አስተዲደር ህግ ድንጋጌዎች ያላገናዖበ በመሆኑ መሰረታዊ የህግ ስህተት የተፈፀመበት ሆኖ አግኝተነዋል። አመልካች የያዘት የወራሽነት ማስረጃ ለማስረጃነት የሚያገለግል በመሆኑ ተጠሪ ጋር ክርክር ላደረግበት የሚገባውና ሉስተባበልም የሚችል ነው። ከዘህ አንፃር በጉዲዩ ላይ ተጠሪ የሚያቀርቡት ክርክርና ማስረጃ አመልካች ካቀረቡት የወራሽነት ማስረጃ ጋር ተገናዛቦ ሉመረመር የሚገባው ነው። ይሁን እንጂ በጉዲዩ ላይ ዲኝነት የሰጡት የሥር ፍርድ ቤቶች ጉዲዩን በዘህ አግባብ ተመልክተው ያስተናገደት ሳይሆን አመልካች የወራሽነት ማስረጃ ያቀረቡት መሬቱ ከተሸጋሸገ በኋላ ነው በሚል ምክንያት ብቻ አመልካች አከራካሪውን መሬት መውረስ የሚገባቸው ወይም የማይገባቸው ስለመሆኑ ሳያጣሩ መሬቱን ለተጠሪ እንዱያስረክቡ መወሰናቸውን ከመዛገቡ ተገንዛበናል። ስለሆነም ተከታዩን ወስነናል።

ውሳኔ

1. በዓዱጉል ቀበላ የመሬት ዲኝነት አካል ተወስኖ በኦፍላ ወረዲ ፍርድ ቤት በመዛገብ /07 መስከረም 06 ቀን 2008 ዓ.ም በዋለው ችልት እንዱሁም በክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት በመዛገብ ህዲር 23 ቀን 2008 ዓ.ም ተቀባይነት ያገኘው ውሳኔ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 348(1) መሰረት ተሽሯል።

2. በመሆኑም አመልካች የያዘት የወራሽነት ማስረጃ በክርክሩ መሬት ላይ የሚሰጣቸው መብት ምን እንደሆነ ተጠሪው አመልካች ባቀረቡት የውርስ ማስረጃ ላይ ያላቸው ክርክርና ማስረጃ እንዱያቀርቡ በማድርግ ከግራቀኙ ክርክርና ማስረጃ አንፃር ጉዲዩን ካጣራ በኋላ አከራካሪው መሬት ለአመልካች በውርስ ይገባቸዋል ወይስ አይገባቸውም?

በሚለው ጭብጥ ላይ ተገቢውን እንዱወስን የዘህ ችልት ውሳኔ ቅጅ ለዓዱጉል ቀበላ መሬት ዲኝነት ይተላለፍ ብለናል።

3. በዘህ ችልት የወጣ ወጪና ኪሳራ ግራቀኙ የየራሳቸውን ይቻለ።

መዛገቡን ዖግተናል። ወደ መዛገብ ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።