-** ወ/ሮ ጫልቱ ዋቀዬ - የቀረበ የለም; የድርሻቸውን 2262 ካሬ ሜትር ይዞታ; ፈቃድ በ2ዐዐ4/2ዐዐ5 ዓ.ም መሬቱን በማረስ ገብስ የዘራ በመሆኑ መሬቱን ለቆ የሰብል ግምት የ4 ኩንታል ብር 4,000 እንዱከፍል እንዱወሰን ዲኝነት ጠይ v. -** አቶ ፈቃደ ዋቀዬ - ቀረቡ; ላይ በቀረበው ክስ መነሻነት ነው። የክሱ ይዘት ባጭሩ ለክርክሩ ምክንያት የሆነው ይዞታ የሟች አባታቸው አቶ ዋቀዬ ነገአ እና ወላጅ እናታቸው ወ/ሮ እሼቱ አባላቱ እንደነበረ፤ ወላጅ እናታቸው በ2001 ዓ.

የአመልካች የሰበር አቤቱታ ተመርመሮ ለሰበር ሰሚ ችልት እንዱቀርብ በመደረጉ ግራ ቀኙ የጽሁፍ ክርክር ተለዋውጠዋል። የአመልካች የሰበር አቤቱታ አንኳር ነጥቦች ለክርክሩ ምክንያት የሆነውን የመሬት ይዞታ በእጃቸው ገብቶ የነበረ ስለመሆኑ የወራሾች ድርሻ የተከፊፈለ ነው፣ ለአመልካች ከሚደርሳቸው በላይ እንዲልተሰጣቸው በመግለጽ የሥር ጠቅላይ ፍርድ ቤት ውሳኔ እንዱሻር የሚጠይቅ ነው። ተጠሪ በበኩላቸው የማጣራት ሥራው ወራሾች ባልተሳተፈበት ሁኔታ እንደተከናወነ፤ አጣሪዎች በሕግ ስልጣን ያልተሰጣቸው ስለመሆኑ በይዞታው እየተጠቀሙ ያለት ተጠሪ ስለመሆናቸው በመግለጽ የሥር ፍ/ቤት ውሳኔ እንዱፀና አመልክተዋል። የመልስ መልስም አቅርበናል ይህ ሰበር ሰሚ ችልት የውርስ አጣሪዎች ሪፖርት ነው ተብል በሥር ፍ/ቤት በመ/ቁ.

20782 ቀርቦ የተመዘገበው ቃለ-ጉባኤ የግራ ቀኙን ተከራካሪዎች በማስቀረብ ተመልክቷል።

የጉዲዩ አመጣጥ አጠር አጠር ባለመልኩ ከላይ የተገለፀው ሲሆን ይህ ችልትም በጽሐፍ ያደረጉት ክርክር ለሰበር አቤቱታ መነሻ ከሆነው ውሳኔ እና አግባብነት ካላቸው ድንጋጌዎች ጋር በማገናዘብ ጉዲዩን በሚከተለው መልኩ መርምሮታል። እንደመረመረውም የዚህ ችልት ዕልባት የሚያሻው ዓብይ ነጥብ የሥር ጠቅላይ ፍርድ ቤት ግራ ቀኙን እያከራከረ ያለው የውርስ ንብረት በአግባቡ ተጣርቶ የተወሰነ አይደለም በማለት የሥር ወረዲ እና ከፍተኛ ፍርድ ቤት ውሳኔንና ትዕዛዝ መሻሩ በሕጉ አግባብ ነው ወይስ አይደለም? የሚል ሆኖ አግኝተናል።

ከክርክሩ ሂደት መገንዘብ የተቻለው የአሁኑ አመልካች ባቀረቡት ክስ በውርስ አጣሪዎች ድርሻቸው ተለይቶ ከታወቀ በኃላ የአሁኑ ተጠሪ ከሕግ ውጪ በመያዝ እየተጠቀመበት መሆኑን በመግለጽ ተጠሪ ይዞታውን እንዱለቁ እንዱሁም የሰብል ግምት አራት ሺህ ብር እንዱከፈላቸው ዲኝነት መጠየቃቸውን ነው። ተጠሪ ጉዲዩ በይርጋ እንደሚታገድ፤ ከአሁን በፉትም በፍርድ ያለቀ ጉዲይ ስለመሆኑ እንዱሁም የወራሾች ድርሻ በሕጉ አግባብ አለመወሰኑን መከራከራቸውን ተመልክተናል። አመልካች የውርስ ሃብት ለወራሾች በአግባቡ ተከፊፍሎል ይበለ እንጂ በሥር ፍርድ ቤት በመ/ቁ. 20782 ተመዘገበ የተባለው የውርስ አጣሪዎች ሪፖርት ወራሾች እነማን አንደሆኑ፤ የአውራሾቻቸው የሚንቀሳቀስና የማይቀሳቀስ ንብረት ምን እንደሆነ፤ እያንዲንደ ወራሽ የሚደርሰው የሃብት መጠን ምን ያህል እንደሆነ? በግልጽና በማያሻማ መልኩ ያስቀመጠ ስለመሆኑ ሰነደ አያሳይም። በሥር ፍርድ ቤት የውርሰ አጣሪዎች የተባለ ሽማግላዎችም ወራሾች በማጣራት ሂደት እንዱሳተፈ በማስታወቂያ ጥሪ አድርገን ነበር ያለ ቢሆንም በእርግጥ ከአመልካች ውጭ ያለ ወራሾች በሕጉ አግባብ ጥሪ ተደርጏላቸው ውርስ እንደሚጣራ አውቀው በዲታኝነት የቀሩ ስለመሆኑ በፍሬ ነገር ደረጃ የተረጋገጠ ጉዲይ አይደለም።

በመሰረቱ ውርስ የሚጣራው በወራሾች ሲሆን ስምምነት ከላለ ወይም ላላ ሕጋዊ ምክንያት ካለ አጣሪዎች በፍ/ቤት እንደሚሰየሙ ከፍ/ብ/ሕ/ቁ. 946 እና 950 ድንጋጌዎች መሰረታዊ ይዘት የምንረዲው ነው። የውርስ ሃብት ማጣራት በሕጉ አግባብ ከተከናወነም ወራሾች ድርሻቸውን የመጠየቅ መብት ያላቸው ስለመሆኑ በፍ/ብ/ሕ/ቁ. 1062 ተመልክቷል። የክፍፍል ሥርዓቱም በወራሾች ስምምነት ላሆን እንደሚችል፤ በውርስ ክፍፍል ጊዜ ያልተወከለ ወራሽ ካለም በፍ/ቤት እንደሚፀድቅ በፍ/ብ/ሕ/ቁ. 1079 እና 1080 ተደንግጓል፣ የውርስ ሀብት የክፍፍል መርህም በዓይነት እንደሚሆን፤ ንብረቱን በዓይነት ለማከፊፈል ባልተቻለበት ሁኔታ በማቻቻል ሕጋዊ መፍትሄ እንደሚያገኝ የፍ/ሕ/ቁ. 1086 እና 1087 ድንጋጌዎች ያስገነዝቡናል። በተያዘው ጉዲይ የሥር ወረዲ ፍርድ ቤት ቀረበ ያለውን የውርስ አጣሪዎች ቃለ ጉባኤ ከማፅደቁ በፉት በእርግጥ የውርስ ሃብት የማጣራት ሕጋዊ ሂደት ተከትል ወራሾች እና የውርስ ሀብት በአግባብ የተካሄደ መሆኑን የማረጋገጥ ኃላፉነት ነበረበት። ከዚህ አንፃር የሥር ወረዲ ፍርድ ቤት የሟቾች የውርስ ሀብት ምን ምን እንደሆነ፤ ወራሾች እነማን እንደሆኑ እና ድርሻቸውን በሕጉ አግባብ በመለየት ስለመወሰኑ መዝገቡ አያሳይም። እንዱህ ከሆነ ደግሞ የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት የውርስ ሀብት በሕጉ አግባብ ተጣርቶ የተወሰነ አይደለም በማለት የወረዲውን ውሳኔ እና የዞኑ ከፍተኛ ፍርድ ቤት ትዕዛዝ ውድቅ ማድረጉ በሕጉ አግባብ ነው ብለናል። ምክንያቱም የወረዲው ፍርድ ቤት ወራሾችና የውርስ ሀብት በአግባቡ በመለየት ውሳኔ አልሰጠም። በዚህ ረገድ የተፈፀመ መሰረታዊ የህግ ስህተት የለም።

የሥር ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት አመልካች የውርስ ሃብት ድርሻቸውን ከሰው የመጠየቅ መብታቸውን የጠበቀ ስለመሆኑ የውሳኔ ግልባጭ ያስረዲል። ይሁንና አመልካች የውርስ ሃብት ድርሻቸውን ለመጠየቅ ክስ እንዲቀረቡ መዝገቡ ስለሚያሳይ አመልካች ላላ ክስ ማቅረብ ሳይጠበቅባቸው አለኝ የሚለትን ድርሻ በሕጉ አግባብ ክሳቸውን እንዲያሻሽለ በማድረግ እና ተገቢ ዲኝነት በመክፈል በሥር መ/ቁ. 46789 ክርክራቸውን የመቀጠል መብታቸው ሉነፈግ አይገባም። በዚህ ረገድ የሥር ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት አመልካች አዱስ ክስ እንዱያቀርቡ በሚጋብዝ አግባብ መወሰኑ ከፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕጉ ዓላማ አንፃር ሲታይ ተገቢ አይደለም ብለናል። በእነዚህ ሁለ ምክንያቶች የሥር ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት የሥር ወረዲ ፍ/ቤት ወራሾችና የውርስ ሀብት በመለየት ውሳኔ አልሰጠም በማለት የውርስ አጣሪ ሪፖርት ውድቅ ማድረጉ በአግባቡ ሆኖ አመልካች አዱስ ክስ እንዱያቀርቡ በመፍቀድ የሰጠው የውሳኔ ክፍል ግን ሉሻሻል የሚገባው ሆኖ አግኝተናል። በዚህም ተከታዩን ወስነናል።

ውሳኔ

1. የኤሮሚያ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት በ

የሰ/መ/ቁ 185583

በ26/01/2007 ዓ.ም በዋለው ችልት የወልመራ ወረዲ ፍ/ቤት በመ/ቁ. 46789 በ14/06/2006 ዓ.ም የሰጠው ፍርድ፤ የአዱስ አበባ ዙሪያ ኦሮሚያ ልዩ ዞን ከፍተኛ ፍርድ ቤት በመ/ቁ. 72261 በ6/09/2006 ዓ.ም የሰጠው ትዕዛዝ በመሻር የሰጠው ፍርድ ተሻሽሎል።

2. የውርስ አጣሪዎች ሪፖርት ወራሾች እና የውርሰ ሀብት በአግባቡ ለይቶ ያላስቀመጠ ነው ተብል ውድቅ መደረጉ በሕጉ አግባብ ነው ብለናል።

3. አመልካች ላላ ክስ ማቅረብ ሳይጠበቅባቸው ድርሻ አለኝ ካለ በሕጉ አግባብ ክሳቸውን አሻሽለውና ተገቢ ዲኝነት ከፍለው ክርክሩን የመቀጠል መብታቸው የተጠበቀ ነው ብለን ወስነናል። የወልመራ ወረዲ ፍርድ ቤትም የመ/ቁ. 46789 በመክፈት የውርስ ሀብት ክርክር ከቀረበ በሕጉ አግባብ ለማጣራት ተገቢ ሕጋዊ ውሳኔ እንዱሰጥበት በፍ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 343/1/ መሰረት መልሰንለታል። ይፃፍ።

4. የዚህ ፍ/ቤት ክርክር ያስከተለው ወጪና ኪሳራ ግራ ቀኙ ይቻቻለ ብለናል።

5. መዝገቡ ወደ መ/ቤት ይመለስ።

የማየነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።