-** ወ/ሮ መሰረት አለማየሁ - ጠበቃ መላኩ አየነው; ከአሜሪካን አገር በላኩት ገንዘብ; እና v. ዎች፡-** 1. ወ/ሮ እሙሸት ሙለጌታ - ጠበቃ አባይነሽ ማሙዬ ቀረቡ 2. አቶ ፀጋዬ ደመቀ - ቀረቡ; ጋር በአሜሪካን አገር የተፈጸመ ጋብቻ መኖሩን ያስረዲልኛል በማለት ያቀረቡት የጋብቻ ማስረጃ በአዋጅ ቁጥር 334/2004 አንቀጽ 26(1

በዚህም መሰረት የስረ ነገር ስልጣን ጉዲይ በተከራካሪ ወገኖች ባይነሳም ማንኛውም ፍርድ ቤት የቀረበለትን ጉዲይ አስተናግድ ውሳኔ ከመስጠቱ በፉት ጉዲዩን ለማየት የሚያስችል የስረ ነገር ስልጣን ያለው መሆኑን በቅድሚያ የማረጋገጥ ግዳታ ያለበት መሆኑ፣ስልጣን የላለው በሆነ ጊዜ በፍትሐብሕር ስነ ስርዓት ሕግ ቁጥር 9(1) እና 231(1)(ለ) እንደተመለከተው ተገቢውን ትዕዛዝ ወይም ብይን ላሰጥበት የሚገባ መሆኑ እና የስረ ነገር ስልጣን ያለው መሆን አለመሆኑን የሚያረጋግጠውም በክስ ማመልከቻው ላይ ከተገለጸው ዝርዝር መሆኑ የሚታወቅ ጉዲይ ነው።በልላ በኩል አንድ ፍርድ ቤት የቀረበለትን ክስ የማየት የስረ ነገር ስልጣን ያለው መሆኑን አረጋግጦ ጉዲዩን ማስተናገድ በቀጠለበት ጊዜም ሆነ በጉዲዩ ላይ ውሳኔ ከሰጠ በኃላ ክርክሩ ይመለከተናል ወይም የተሰጠው ውሳኔ መብታችንን የሚነካ ነው በማለት በስነ ስርዓት ሕጉ በተዘረጋው ስርዓት መሰረት እንደ የአግባብነቱ የጣልቃ ገብነት ጥያቄ ወይም የመቃወም አቤቱታ በሚያቀርቡ ሰዎች ማንነት ወይም በሚያቀርቡት የዲኝነት ጥያቄ ባህርይ ላይ ተመስርቶ በከሳሽነት ወይም በተከሳሽነት የክርክሩ ተካፊይ ያልነበሩ ሰዎች ወደ ጉዲዩ መግባት ጉዲዩን አስቀድሞ ማየት ከጀመረው ወይም ውሳኔ ከሰጠው ፍርድ ቤት የስረ ነገር ስልጣን ውጪ ሉያደርግ የሚችልባቸው አጋጣሚዎች ሉፈጠሩ ይችላለ።የእንደዚህ ዓይነቶቹ አጋጣሚዎች መፈጠር አንደ መንስዔ አገሪቱ መከተል የጀመረችውን የፋዳራሉዝም ስርዓት መሰረት በማድረግ በአገሪቱ ያለው የዲኝነት ስልጣን በፋዳራል እና በክልል የተከፊፈለ መሆኑ እንደሆነ ይታመናል።

በተያዘው ጉዲይ በአሁኖቹ ተጠሪዎች መካከል የተነሳውን ክርክር የምስራቅ ሸዋ ዞን ከፍተኛ ፍርድ ቤት አስተናግድ ውሳኔ የሰጠው በፋዳራል የመጀመሪያ ደረጃ ስልጣኑ እንደሆነ የመዝገቡ ግልባጭ የሚያመለክት ሲሆን አመልካች በፍትሐብሕር ስነ ስርዓት ሕግ ቁጥር 358 መሰረት መቃወሚያ ያቀረቡትም ተካፊይ ባልሆንኩበት ክርክር ፍርድ ቤቱ የሰጠው ውሳኔ መብቴን ይነካል በማለት ነው።በመሰረቱ የመቃወም አቤቱታ የሚቀርበው መቃወሚያ የቀረበበትን ፍርድ ለሰጠው ፍርድ ቤት ስለመሆኑ በፍትሐብሕር ስነ ስርዓት ሕግ ቁጥር 359(1) ስር ተመልክቷል።ይሁን እንጂ የስነ ስርዓት ሕጉ የወጣው አገሪቱ የፋዳራሉዝም ስርዓት መከተል ከመጀመሯ እና በአገሪቱ ያለው የዲኝነት ስልጣንም በፋዳራል እና በክልል ከመከፊፈለ ከረጅም ዓመታት በፉት በመሆኑ ድንጋጌው መተርጎም የሚገባው የፍርድ ቤቶችን የስረ ነገር ስልጣን አስመልክቶ አዱስ ከወጡት የሕግ ማዕቀፍች ጋር በሚጣጣም ሁኔታ ነው።

ቀደም ሲል እንደተገለጸው ጉዲዩ ለሰበር ክርክር እንዱቀርብ የተደረገው የስረ ነገር ስልጣን ያለውን ፍርድ ቤት ከአዋጅ ቁጥር 25/1988 (እንደተሻሻለ) አንቀጽ 11(2)(ሀ) ደንጋጌ አንጻር ለማጣራት ሲሆን የተጠቀሰው የአዋጁ ድንጋጌም የግለሰብ ዓለም አቀፍ ሕግን(ፕራይቬት ኢንተርናሽናል ልው) የሚመለከቱ ጉዲዮችን የማየት የስረ ነገር ስልጣን የፋዳራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት መሆኑን የሚገልጽ ነው።በዚህ ድንጋጌ መሰረት ጉዲዩ በፋዳራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት የስረ ነገር ስልጣን ስር እንዱወድቅ የሚያደርገው መሰረታዊ ጉዲይ የተከራካሪ ወገኖች ወይም ከእነዚህ አንደ የውጭ አገር ዜጋ መሆናቸው ሳይሆን ይልቁንም ለክርክር የቀረበው ጉዲይ የተለያዩ ሀገሮች ሕጎችን የተፈጻሚነት ጥያቄ የሚያስነሳ መሆኑ ነው።ከክርክሩ መገንዘብ እንደተቻለው አመልካች የሰዊድን፣2ኛ ተጠሪ ደግሞ የአሜሪካን ዜግነት ያላቸው ሲሆን አመልካች ከ2ኛ ተጠሪ ጋር ጋብቻ ፈጽመን ስንኖር ነበር የሚለትም በአሜሪካን አገር ነው። በልላ በኩል 1ኛ ተጠሪ ኢትዮጵያዊት ሲሆኑ ክርክሩ የቀረበውም ለኢትዮጵያ ፍርድ ቤቶች ነው።ይህ ብቻ ሳይሆን አመልካች ከ2ኛ ተጠሪ ጋር በጋብቻ ያፈራሁት ነው የሚለት የማይንቀሳቀስ ንብረትም የሚገኘው በኢትዮጵያ ውስጥ ነው። እነዚህ ከላይ የተጠቀሱት ሁኔታዎችም፡-

1. የአመልካችን የዜግነት አገር ሕግ
2. የ2ኛ ተጠሪን የዜግነት አገር ሕግ
3. የአመልካች እና የ2ኛ ተጠሪን መደበኛ የመኖሪያ አገር ሕግ
4. የአመልካች እና የ2ኛ ተጠሪ ጋብቻ ተፈጽሟል የተባለበትን አገር ሕግ
5. ክርክሩ የቀረበለትን ፍርድ ቤት ሀገር ሕግ
6. ለክርክሩ ምክንያት የሆነው የማይንቀሳቀስ ንብረት የሚገኝበትን አገር ሕግ እና
7. ተከራካሪ ወገኖች የሚስማሙበትን አገር ሕግ የተፈጻሚነት ጉዲይ የሚያስነሱ ናቸው።አከራካሪ ሆኖ ለቀረበው የዲኝነት ጥያቄ ውሳኔ ለመስጠት ደግሞ የእነዚህ ሀገሮች ሕጎች ለክርክር የቀረበውን ጉዲይ የሚፈቱበትን አግባብ መለየትን፣ለክርክር የቀረበውን ጉዲይ በመፍታት ረገድ በእነዚህ ሀገሮች ሕጎች መካከል አለመጣጣም (Conflict) መኖር አለመኖሩን መለየትን፣አለመጣጣም የሚኖር ከሆነ አለመጣጣሙ የሚፈታበትን አግባብ መለየትን እና በመጨረሻም ለጉዲዩ አወሳሰን አግባብነት ያለውን ሕግ መምረጥን ይጠይቃል።ይህም የአሁኗ አመልካች በፍትሐብሕር ስነ ስርዓት ሕግ ቁጥር 358 መሰረት ያቀረቡት የፍርድ መቃወሚያ የግለሰብ ዓለም አቀፍ ሕግን (ፕራይቬት ኢንተርናሽናል ልው) የሚመለከት መሆኑን እና ጉዲዩን የማየት የስረ ነገር ስልጣንም በአዋጅ ቁጥር 25/1988 (እንደተሻሻለ) አንቀጽ 11(2)(ሀ) ድንጋጌ መሰረት የፋዳራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት እንደሆነ መገንዘብ የሚያስችል በመሆኑ የመቃወም አቤቱታው የቀረበለት የምስራቅ ሸዋ ዞን ከፍተኛ ፍርድ ቤት ይህንኑ ገልጾ የመቃወም አቤቱታውን መመለስ ሲገባው ተቀብል በማስተናገድ ውድቅ ያደረገው የስረ ነገር ስልጣን ሳይኖረው መሆኑን ተገንዝበናል።በልላ በኩል ጉዲዩ የተነሳው በኦሮሚያ ብሓራዊ ክልል ውስጥ በመሆኑ በኢ.ፋ.ዱ.ሪ. ሕገ መንግስት በአንቀጽ 80(2) በተሰጠው የስልጣን ውክልና፣በክልለ ሕገ መንግስት በአንቀጽ 64 (2) (ለ) እና የክልለን ፍርድ ቤቶች እንደገና ለማቋቋም በወጣው አዋጅ ቁጥር 141/2000 በአንቀጽ 26 (1) (ለ) በተመለከተው መሰረት ጉዲዩን በመጀመሪያ ደረጃ ተቀብል የማየት የስረ ነገር ስልጣን የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ነው።

ሲጠቃለል የምስራቅ ሸዋ ዞን ከፍተኛ ፍርድ ቤት የአሁኗ አመልካች በፍትሐብሕር ስነ ስርዓት ሕግ ቁጥር 358 መሰረት ያቀረቡትን የመቃወም አቤቱታ ተቀብል በማስተናገድ የሰጠው ብይን የስረ ነገር ስልጣን ሳይኖረው የተሰጠ እና በዚህም ምክንያት መሰረታዊ የሕግ ስህተት የተፈጸመበት ሆኖ በመገኘቱ የሚከተለው ውሳኔ ተሰጥቷል።

ውሳኔ

1. የአሁኗ አመልካች በፍትሐብሕር ስነ ስርዓት ሕግ ቁጥር 358 መሰረት ያቀረቡትን የመቃወም አቤቱታ ተቀብል በማስተናገድ የምስራቅ ሸዋ ዞን ከፍተኛ ፍርድ ቤት በመዝገብ በ11/07/2006 ዓ.ም. የሰጠው እና በኦሮሚያ ብ/ክልል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት በመዝገብ በ25/07/2006 ዓ.ም. በትዕዛዝ የጸናው ብይን በፍትሐብሕር ስነ ስርዓት ሕግ ቁጥር 348(1) መሰረት ተሽሯል።

2. አመልካች ያቀረቡት የመቃወም አቤቱታ የግለሰብ ዓለም አቀፍ ሕግን (ፕራይቬት ኢንተርናሽናል ልው) የሚመለከት በመሆኑ ጉዲዩን በመጀመሪያ ደረጃ የማየት የስረ ነገር ስልጣን በአዋጅ ቁጥር 25/1988 (እንደተሸሻሻለ) አንቀጽ 11(2)(ሀ) ደንጋጌ መሰረት የፋዳራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት፣በሕገ መንግስቱ በተሰጠው የስልጣን ውክልና መሰረት ደግሞ የኦሮሚያ ብሓራዊ ክልላዊ መንግስት ጠቅላይ ፍርድ ቤት ነው በማለት ወስነናል።

3. ከላይ በተራ ቁጥር ሁለት በተመለከተው መሰረት አመልካች ተጥሶብኛል የሚለትን መብት ለማስከበር ክሳቸውን ማቅረብ የሚገባቸው ለኦሮሚያ ብሓራዊ ክልላዊ መንግስት ጠቅላይ ፍርድ ቤት ነው በማለት ወስነናል።

4. እንዱያውቁት የውሳኔው ግልባጭ ለምስራቅ ሸዋ ዞን ከፍተኛ ፍርድ ቤት እና ለኦሮሚያ ብሓራዊ ክልላዊ መንግስት ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይተላለፍ።

5. የሰበር ክርክሩ ያስከተለውን ወጪና ኪሳራ ግራ ቀኙ የየራሳቸውን ይቻለ።

6. ውሳኔ ያገኘ ስለሆነ መዝገቡ ተዘግቷል።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።