-** አቶ ብርሃኑ ኑርጋ - ጠበቃ አመሃ መኮንን - ቀረቡ; እና ከእኚህ; ና ላልች የስር ተከሳሾች; ና በላልች ግለሰቦች ስም በባንክ የሚገኝ ገንዘብ; ስም በባንክ ይገኛል የተባለው የገንዘብ መጠን በንብ ኢንተርናሽናል ባንክ ተክለሐይማኖት v. -** የፋዳራል ሥነ ምግባርና ፀረ ሙስና ኮሚሽን አቃቤ ሕግ - የቀረበ የለም; በዋናው የወንጀል ጉዲይ ክስ የቀረበባቸው ሰዎች ጥሬ ገንዘብና ላልች ንብረቶች ታግደው እንዱቆዩ አድርጎ የነበረ መሆኑን ጠቅሶ በእያንዲንደ አጥፉ ስም የታገደውን

በዚህ ውሳኔ አቶ ነብዩ ብድሩ ቅር በመሰኘት ይግባኛቸውን ለፋዳራለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት አቅርበው ፍርድ ቤቱ አቶ ነብዩ ብድሩንና የአሁኑን ተጠሪ በመልስ ሰጪነት ሰይሞ ግራ ቀኙን ከአከራከረ በኋላ ጉዲዩን መርምሮ አቶ ነብዩ ብድሩ ለብቻቸው እንዱከፍለ የተወሰነው የሕግ መሰረት በላለበት አግባብ ነው በሚል ምክንያት የስር ፍርድ ቤትን ውሰኔ አሻሽል ብር 2,539,239.50 (ሁለት ሚሉዩን አምስ መቶ ሰላሳ ዘጠኝ ሺህ ሁለት መቶ ሰላሳ ዘጠኝ ብር ከሃምሳ ሳንቲም) መክፈል ያለባቸው አቶ ነብዩ ብድሩ ሺፊ ብቻ ሳይሆኑ በወንጀል ድርጊቱ አብረውት ጥፊተኛ ተብለው የተቀጡት ተከሳሾችሸ ጭምር ናቸው በማለት ገንዘቡን በአንድነትና በነጠላ እንዱከፍለ ሲል ወስኗል። የአሁኑ የሰበር አቤቱታ የቀረበውም ይህንኑ ውሳኔ በመቃወም ለማስለወጥ ነው። የአመልካች የሰበር አቤቱታ መሰረታዊ ይዘትም፡- የፋዳራለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት የሰጠው የሃላፉነት አይነትና መጠን አመልካች በወንጀለ የነበራቸውን የተሳትፍ ደረጃ ያላገናዘበና የህግ መሰረት የላለው መሆኑን እንዱሁም ውሳኔው የአመልካችን መብትና ጥቅም የሚነካ ሁኖ እያለ በይግባኝ ክርክሩ ላይ አመልካች እንዱካፈለ ሳይደረግ መወሰኑ ተገቢነት የላለው መሆኑን ዘርዝረው መከራከራቸውን የሚያሳይ ነው።

አቤቱታው ተመርምሮም በዚህ ችልት እንዱታይ የተደረገ ሲሆን ተጠሪም ቀርቦ በሰጠው መልስ በይግባኝ ሰሚው ችልት በነበረው ክርክር ተጠሪ ይግባኝ ባይ ባልሆነበት ሁኔታ በሰበር ክርክሩ ተሳታፉ ላሆን የሚችልት አግባብ ያለመኖሩንና አመልካች ይነሳልን ለሚለት የእግድ ትዕዛዝም ተቃውሞ የላለው መሆኑን ጠቅሶ ከክርክሩ ውጪ ላሆን ይገባል በማለት ተከራክሯል።

አመልካችም የሰበር አቤቱታቸውን አጠናክረው የመልስ መልሳቸውን ሰጥተዋል።

የጉዲዩ አመጣጥ አጠር አጠር ባለመልኩ ከላይ የተገለጸው ሲሆን ይህ ችልትም የግራ ቀኙን ክርክር ለሰበር አቤቱታው መነሻ ከሆነው ውሳኔ እና አግባብነት ካላቸው ድንጋጌዎች ጋር በማገናዘብ ጉዲዩን ለሰበር ችልት ያስቀርባል ተብል ሲታዘዝ ከተያዘው ጭብጥ አንፃር በሚከተለው መልኩ መርምሮታል። ጉዲዩ ለሰበር ሰሚ ችልት ያስቀርባል የተባለበት ቀዲሚው ነጥብ አመልካች የይግባኝ ክርክሩ ተሳታፉ ሳይሆኑ ገንዘቡን በአንድነትና በነጠላ እንዱከፍለ የመወሰኑን አግባብነት ለመመርመር ተብል በመሆኑ ይህንኑ ጭብጥ መመርመሩ ተገቢ ሁኖ አግኝተናል።

አመልካች ከአቶ ነብዩ ብድሩ ጋር ብር 2,539,239.50 (ሁለት ሚሉዩን አምስት መቶ ሰላሳ ዘጠኝ ሺህ ሁለት መቶ ሰላሳ ዘጠኝ ብር ከሃምሳ ሳንቲም) በአንድነትና በነጠላ እንዱከፍለ ተብል በፋዳራለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት ውሳኔ የተሰጠው አመልካቹ የክርክሩ ተካፊይ ሳይሆኑ መሆኑን ከይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት የውሳኔ ግልባጭ ተገንዝበናል። አሁን በዚህ የሰበር ክርክር ደረጃ ደግሞ አመልካች ይህ የይግባኝ ሰሚ ችልት ውሳኔ መብትና ጥቅማቸውን የሚነካ ሁኖ እያለ የክርክሩ ተሳታፉ ሳይሆኑ መወሰኑ ያላግባብ ነው በማለት ተከራክረዋል።

በመሰረቱ የተከሰሱ ሰዎች በሕግ ከተጠበቁላቸው መብቶች አንደ የመሰማት መብት ነው። ይህ መብት በመጀመሪያም ሆነ በላልች የክርክር ደረጃዎች በሕጉ የተዘረጋውን ስርዓት በመከተል ሉጠበቅ የሚገባ ነው።መብቱ ቀሪ የሚሆነው ሕጉ በዘረጋው ስርዓት ባለመብቱ ሳይጠቀምበት ሲቀር ብቻ ነው። በመሆኑም የመሰማት መብት ተከሳሾች የቀረበባቸውን ማናቸውንም ማስረጃ የመመልከት፣ የቀረቡባቸውን ምስክሮች የመጠየቅ፣ ለመከላከል የሚያስችላቸውን ማስረጃ የማቅረብ ወይም የማስቀረብ እንዱሁም ምስክሮቻቸውን ቀርበው እንዱሰሙላቸው የመጠየቅ መብት ስለመሆኑ በኢ.ፋ.ዱ.ሪፐብላክ ሕገ መንግስት አንቀጽ 20 (4) የተደነገገ ሲሆን ይህ መብት በሕገ መንግስቱ አንቀጽ 9(4) ድንጋጌ አግባብ የአገሪቱ የሕግ አካል በሆኑት የአለም አቀፍ ስምምነቶችም ጥበቃ ያገኘ ስለመሆኑ የሲቭልና የፖለቲካ መብቶች ዓለም አቀፍ ቃል ኪዲን 14(3(ለ)) ድንጋጌን በመመልከት የምንረዲው ጉዲይ ነው።አለም አቀፍ የሰብአዊ መብቶች ድንጋጌ በአንቀጽ 10 ያስቀመጠው ድንጋጌም ማንም ሰው በተከሰሰበት ወንጀል ውሳኔ ለማግኘት ሙለ የእኩልነት መብቱ ሉጠብቅለት እንደሚገባና ሚዛናዊና ይፊ የሆነ ፍርድ የማግኘት መብት እንደአለው ያሳያል። ይህ መብት የሚጠበቀው የመከራከር መብቱ በአግባቡ ሲጠበቅ መሆኑን ከድንጋጌው ይዘት የምንረዲው ነው። በእነዚህ ድንጋጌዎች ስር የተመለከተው የተከሳሽ መብት የሚያስገነዝበው አንድ ተከሳሽ ተገቢ ባልሆነ ማስረጃ ጥፊተኛ እንዲይባልና በከሳሹ ወገን ማስረጃ ቀርቦ ከሆነም በበኩለ ምንም ጥፊት ያልፈፀመና ንፁህ መሆኑን የማስረዲት ሁኔታዎችን ማመቻቸት የሚችል መሆኑንና ክርክሩ የእኩልነት መብቱ ተጠብቆ በግልጽና ተከሳሹ በይፊ በሚያውቀው አግባብ መሆን ያለበት መሆኑን ነው። በመሆኑም ለቀረበበት ክስም ሆነ ይግባኝ ተገቢውን ክርክርና ማስረጃ ለማዘጋጀት የክርክሩ ተካፊይ እንዱሆን ተደርጎ አስፈላጊ የሆኑትን ነገሮችንና በቂ ጊዜ ማግኘት እንደሚገባው ሕጉ ያስገነዝበል። ተከሳሹ ይህንኑ በሕገ መንግስቱ ጥበቃ ያገኘውን የመሰማት መብታቸውን በመጀመሪያ ደረጃ ክርክርም ሆነ በይግባኝ ደረጃ በሚደረገው ክርክር በአግባቡ እንዱጠቀም ማድረግ የፍርድ ቤት ኃላፉነት መሆኑንም ከሕገ መንግስቱ አንቀጽ 13(1) እና (2) ድንጋጌዎች ይዘትና መንፈስ የምንረዲው ጉዲይ ነው።

በመሆኑም ይህ የተከሳሽ የመሰማት መብት ሉታለፍ የሚገባው ተከሳሹ መብቱን የማይጠቀምበት መሆኑን በግልፅ ለፍርድ ቤቱ ሲያረጋግጥለት ወይም በሕጉ በተዘረጋው ስርዓት ክርክር መኖሩን እንዱያውቀው ተደርጎ ይህንኑ እያወቀ ፍርድ ቤት ለመቅረብ ፍቃደኛ ሳይሆን መቅረቱ በእርግጥ ሲታወቅ ብቻ መሆኑን ከድንጋጌዎች መንፈስ የምንገነዘበው ነው። ተከሳሹ የመሰማት መብቱን ስለመተው ባልተረጋገጠበት አግባብ ግን የተከሳሽን መብትና ጥቅም የሚነካ ውሳኔ ፍርድ ቤት መስጠት ተገቢነት የላለው አካሄድ ነው።

ወደ ተያዘው ጉደይ ስንመለስ የስር ፍርድ ቤት ጉዲዩን ያየው አመልካችንና ተጠሪን እንዱሁም በወንጀለ ጥፊተኛ የተባለትን ሁለንም ሰዎች የክርክሩ ተካፊይ እንዱሆኑ አድርጎ ሲሆን አመልካች ለተጠሪ የውርስ ጥያቄ አለኝ ያለትን የፍሬ ነገርና የሕግ ክርክር አቅርበዋል።አመልካቹ ያቀረቡትን ክርክርም የስር ፍርድ ቤት ተቀብል ለአመልካች መብትና ጥቅም ላይ ጉዲት የማያደርስ ውሳኔ ሰጥቷል። በዚህ የስር ፍርድ ቤት ውሳኔ የአሁኑ ተጠሪ በውጤቱ ተጠቃሚ መሆኑን ተገንዝቦ ይግባኝ ያልጠየቀ ቢሆንም ገንዘቡን ለብቻቸው ለተጠሪ እንዱከፍለ የተወሰነባቸው የወንጀለ ተሳታፉ ነበር የተባለ ግለሰብ(አቶ ነብዩ በድሩ) ግን ገንዘቡን ብቻዬን ልከፍል አይገባም በማለት አመልካችንና ላልችንም ግለሰቦች ሉጨምር ይገባል በማለት ይግባኝ አቅርበው ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ክርክሩን የአሁኑ አመልካች ሳይጠራ በመምራት ጉዲዩን መርምሮ የአመልካች የንብረት ጥቅምና መብት የሚነካ ውሳኔ ሰጥቷል። ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት አመልካችን ወደ ክርክሩ እንዱገቡ ያላደረገበት ሕጋዊ ምክንያት ስለመኖሩም በውሳኔው ላይ አልገለጸም።ይህም አመልካች የይግባኝ ክርክሩ የሚመለከታቸው መሆኑን እንዱያውቁ ተደርጎ የክርክሩ ተሳታፉ ለመሆን ፍላጎት የላላቸው መሆኑ ሳይረጋገጥ ክርክሩ መመራቱን የሚያረጋገጥ በመሆኑ ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት በክርክር አመራር መሰረታዊ የሆነ የሕግ ስህተት መፈፀሙን የሚሳይ ሁኖ አግኝተናል። በሕግ የተዘረጋ የክርክር አመራር ሳይሟላ የሚሰጥ ዲኝነት የግልጽነት መርህን የሚቃረንና በውጤቱም የተከራካሪ ወገንን መሰረታዊም ሆነ ስነ ስርዓታዊ መብት የሚጎዲ በመሆኑ ተቀባይነት ሉሰጠው የሚገባ አይደለም።

ከእነዚህ ሁለ ምክንያቶች አንጻር ጉዲዩን ስንመለከተው አመልካች በሕጉ የተጠበቀላቸውን የሰውነት መብት ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ያለፈው አመልካቹ በግልጽ በመብታቸው የማይጠቀሙበት መሆኑን ሳያረጋገጡ በመሆኑ በጉዲዩ ላይ የተሰጠው ውሳኔ መሰረታዊ የሆነ የሕግ ስህተት ያለበት ሁኖ አግኝተናል። በዚህም ምክንያት ተከታዩን ወስናል።

ው ሣ ኔ

1. በፋዳራለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት በመ/ ሕዲር 06 ቀን 2006 ዓ/ም ብር 2,539,239.50 (ሁለት ሚሉዩን አምስት መቶ ሰላሳ ዘጠኝ ሺህ ሁለት መቶ ሰላሳ ዘጠኝ ብር ከሃምሳ ሳንቲም) አመልካች ከአቶ ነብዩ በድሩ ሽፊ ጋር በአንድነትና በነጠላ እንዱከፍለ ተብል የተሰጠው የውሳኔ ክፍል ብቻ ተሽሯል።

2. አመልካች የይግባኝ ክርክሩ ተካፊይ ሁኖ የመሰማት መብት የታለፈው ያላግባብ ነው ብለናል። በመሆኑም የፋዳራለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት ክርክሩን በመ/ ቀጥል የአመልካችን የመሰማት መብት በሕጉ አግባብ ሰምቶ አቶ ነብዩ ብድሩና ላልች የክርክሩ ተካፊይ ሉሆኑ የሚገባቸው ሰዎች ካለም ወደ ክርክሩ እንዱገቡ አድርጎ በጉዲዩ ላይ ተገቢውን ዲኝነት እንዱሰጥበት ጉዲዩን መልሰን ልከንለታል።ይጻፍ።

መዝገቡ ወደ መዝገብ ቤት ይመለስ።