-** አቶ አዲነ መንገሻ ቀረቡ; የጋዘር ማዘጋጃ ቤት ባለሙያ ባልሆነ ግለሰብ የአትክልት ግምት ብር 14,772 መወሰኑ በሕጉ አግባብ; ይግባኝ ያስቀርባል ያለው በመሆኑ; በክርክር ሂደት አወጣሁት ያለውን ወጪና ኪሳራ እንዱከፈለው ጉዲዩን ለ v. -** የጋዘር ማዘጋጃ ቤት ተወካይ ዓ/ሕግ አሰግድ አድማሱ ቀረቡ; መልስ ሰጪ በመሆን; በላለበት; ጽ/ቤት መዝገብ ቤት ገቢ የተደረገ ሲሆን የመዝገብ ቤቱ ሰራተኛ የሆኑት ወ/ሮ ዘውዱቱ ፀጋዬ ፈርመው እንደተቀበለት እንዱሁም መተማመኛ ሰጥተው

የአሁኑ ተጠሪ የሥር ፍርድ ቤት ብይን በመቃወም ለክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ አቅርበዋል። ፍርድ ቤቱም ግራ ቀኙ ካከራከረ በኋላ መጥሪያው ለጋዘር ማዘጋጃ ቤት መዝገብ ቤት ገቢ መደረጉን አልተካደም። ጉዲዩ ተቋማዊ ይዘት ያለው በመሆኑ የጽ/ቤቱ ሰራተኛ የተቀበለችው ቢሆንም ለጽ/ቤቱ የሥራ ኃላፉ መጥሪያው አልደረሰም። መጥሪያው የተቀበለችው ሰራተኛ በልከር ውስጥ የቆለፈችው እና ለላልች ሰራተኞች ወይም የበላይ አመራር ካላደረሰች መ/ቤቱ በቸልተኝነት ወይም ህግን በመናቅ ትተዋል ለማለት አልተቻለም። የሥር ፍርድ ቤት ጉዲዩን በጥልቀት መርምሮ አስፈላጊ ከሆነ ተጠሪ በቂና ተመጣጣኝ ኪሳራ እንዱከፈል ተደርጎ ወደ ክርክር ሉገባ ይገባ ነበር። ተጠሪ በፍ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 78/2/ መሰረት ወደ ክርክር ለመግባት ያቀረበው አቤቱታ ውድቅ መደረጉ ተቀባይነት የለውም በማለት ሽሮታል። አመልካች የሥር ጠቅላይ ፍርድ ቤት ውሳኔ በመቃወም ለክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት ያቀረበው የሰበር አቤቱታ ተቀባይነት አላገኘም። ይህ አቤቱታ የቀረበውም የሥር ፍርድ ቤቶች ውሳኔ በመቃወም ለማስለወጥ ነው። ጉዲዩ ለሰበር ችልት እንዱቀርብ የተደረገ በመሆኑ ተጠሪ በተደረገለት ጥሪ መሰረት ቀርቦ የበኩለን መልስ አቅርበዋል። የአመልካች የሰበር አቤቱታ መሰረታዊ ይዘት፡- ከፍርድ ቤት ወጭ የተደረገው መጥሪያ ለተጠሪ ጽ/ቤት መድረሱ፤ በጽ/ቤቱ ማህተም የተረጋገጠ መተማመኛ አቅርቦ ሳለ ፍርድ ተሽሮ ተጠሪ ወደ ክርክር እንዱገባ መደረጉ አግባብነት የለውም የሚል ሲሆን በተጠሪ በኩል የቀረበው መልስ ዋና ፍሬ ነገሩ፡- ከፍ/ቤት የላከው መጥሪያ ለሚመለከተው ኃላፉ አለመድረሱ፤ ፍርድ ቤቱም ጉዲዩን ለመመልከት ሥልጣን እንዲልነበረው፤ መጥሪያው የሥነ ሥርዓት ሕጉ በደነገገው አግባብ አለመድረሱን መሰረት ተደርጎ ውሳኔው መሻሩ በሕጉ አግባብ ነው ሉጸና ይገባል የሚል መሆኑን ተረድተናል። የአመልካች የመልስ መልስም አቤቱታውን የሚደግፍ ነው።

ከሥር የጉዲዩ አመጣጥ አጠር አጠር ባለመልኩ ከላይ የተገለጸው ሲሆን ይህ ችልትም ግራ ቀኙ በጽሐፍ ያደረጉት ክርክር፤ ለሰበር አቤቱታ መነሻ ከሆነው ውሳኔ እና አግባብነት ካላቸው ድንጋጌዎች ጋር በማዛመድ ጉዲዩን በሚከተለው መልኩ መርምሮታል። እንደመረመርነውም የሥር የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ከፍ/ቤት የተላከው መጥሪያ ለተጠሪ በሕጉ አግባብ አልደረሰውም በማለት የዞኑ ከፍተኛ ፍርድ ቤት ውሳኔ መሻሩ በፍ/ሥ/ሥ/ሕጉ ስለመጥሪያ አደራረስ የተመለከቱት መሰረታዊ ድንጋጌዎች ያገናዘበ ነው ወይስ አይደለም? የሚለውን በጭብጥነት ላታይ የሚገባው ሆኖ ተገኝቷል።

ከክርክሩ ሂደት መገንዘብ የተቻለው የፍ/ቤት መጥሪያ ለተጠሪ ጽ/ቤት ገቢ መሆኑ የተካደ ጉዲይ አይደለም። ተጠሪ በሥር ፍርድ ቤት ያቀረበው ክርክር መጥሪያው ለሚመለከታቸው የሥራ ኃላፉዎች እንዱቀርብ አልተደረገም። የሥራ ኃላፉዎቹ መጥሪያ መድረሱን ሳያውቁ ቀጠሮ አክብረው አልቀረቡም ልባል አይቻልም የሚል ክርክር አቅርበዋል። አመልካች መጥሪያ ማድረሱና ስለመድረሱም በተጠሪ ጽ/ቤት ክብ ማህተም የተረጋገጠ መተማመኛ ለፍ/ቤት ማቅረቡ መሰረት በማድረግ በላለበት የተሰጠው ፍርድ ለመሻር የሚያስችል ሕጋዊ ምክንያት የለም የሚል ክርክር ስለማቅረቡ ከሥር ፍርድ ቤቶች ውሳኔ ግልባጭ መረዲት ይቻላል። በመሰረቱ አንድ ተከሳሽ የፍርድ ቤት መጥሪያ ተልኮለት መጥሪያውም በአግባቡ ስለመድረሱ ሲረጋገጥ ጉዲዩ በላለበት የሚታይና የሚወሰን ስለመሆኑ በፍ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 70/ሀ/ ሥር ተመልክቷል። የፍ/ቤት መጥሪያ ለሚመለከተው ተከራካሪ ወገን የሚሰጥበት ሥርዓትም በፍ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 96 እና 102 ሥር ተደንግጓል። በልላ በኩል ከፍ/ቤት የተላከው መጥሪያ በሕጉ አግባብ ለሚመለከተው ተከራካሪ ወገን ካልደረሰ በላለበት የተሰጠው ውሳኔ የሚነሳበት ስርዓት መኖሩን በፍ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 78/2/ ድንጋጌ ይዘትና መንፈስ የምንረዲው ነው። በተያዘው ጉዲይ ተጠሪ ለጽ/ቤት መጥሪያ መድረሱ በማመን ነገር ግን መጥሪያው ተቀበለ የተባለት የመዝገብ ቤት ሰራተኛ መጥሪያ ስለመቀበላቸው ለሚመለከታቸው የሥራ ኃላፉዎች ባለማቅረባቸው ምክንያት ቀርበው ለመከራከር አለመቻላቸውን በመግለጽ ተከራክሯል። በሥር ፍርድ ቤት በፍሬ ነገር ደረጃ የተረጋገጡ ኩነቶች /facts/ የተጠሪ ጽ/ቤት የሥራ ኃላፉዎች ትዕዛዙን ገቢ በሆነበት ጊዜ በልላ ቦታ ስልጠና እና ሥራ የነበሩ መሆኑን ነው። ከዚህ በተጨማሪ አመልካች መጥሪያው ለጽ/ቤቱ መዝገብ ቤት ገቢ አድርገው መተማመኛ ከመውሰዲቸው በቀር መጥሪያ ለመቀበል አግባብ ላለው ሰው መጥሪያውን ስለማደረሳቸው ያቀረቡት ክርክር የለም። የሥር ፍርድ ቤት በፍርድ ሐተታው እንደገለጸው መጥሪያውን የተቀበለችው ዘውዱቱ ፀጋዬ የተባለችው የተጠሪ መሥሪያ ቤት ሰራተኛ መሆኗ ከመገለጹ ውጭ ነገረ ፈጅ ወይም መዝገብ ቤት ሹም መሆኗ አልተረጋገጠም። ከሥር ፍርድ ቤት የውሳኔ ግልባጭ እንደተረዲነው መጥሪያው አግባብነት ያለው ሰራተኛ ተቀብልት ለመሥሪያ ቤቱ የሥራ ኃላፉዎች መቅረቡን የተረጋገጠ አለመሆኑን ነው። ከፍርድ ቤት የተላከው መጥሪያ ለሚመለከተው ተከራካሪ ወገን በሕጉ በተዘረጋው የመጥሪያ አደራረስ ሥርዓት መደረሱን ካልተረጋገጠ በስተቀር በላለበት የተሰጠው ፍርድ እንዱነሳ ተደርጎ መሰረታዊ የሆነውን መከራከር መብቱ ሉጠበቅለት ይገባል። የክ/ጠ/ፍ/ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት ለተጠሪ የተላከው መጥሪያ በአግባቡ አልደረሰም በማለት የደረሰበት ድምዲሜው እና ለድምዲሜው መነሻ የሆኑ ፍሬ ነገሮች በማጣራት እና ማስረጃ የመመዘን ሥልጣኑ መሰረት ያደረገ በመሆኑ በዚህ ችልት በድጋሜ የሚመረመርበት ሥርዓት አይኖርም። ምክንያቱም ሰበር ሰሚ ችልቱ በሕግ ተለይቶ የተሰጠው ሥልጣን መሰረታዊ የህግ አተረጓጏም ስህተት የተፈጸመባቸው የመጨረሻ ውሳኔ ያገኙ ጉዲዮች ብቻ መርምሮ መወሰን ስለመሆኑ ከሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 80/3//ሀ/ እና አዋጅ ቁጥር 25/1988 አንቀጽ 10 ድንጋጌዎች ይዘትና መንፈስ የምንረዲው ነው። በመሆኑም የሥር የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት የሥር ከፍተኛ ፍርድ ቤት ውሳኔ በመሻር ተጠሪ ወደ ክርክሩ እንዱገባ መወሰኑ መሰረታዊ የህግ ስህተት መፈጸሙን አያሳይም። በዚህ ሁለ ምክንያት ተከታዩን ወስነናል።

ውሳኔ

1. የደቡብ ክልል ጠቅላይ ፍረድ ቤት የደቡብ ኦሞ ዞን ከፍተኛ ፍርድ ቤትን ውሳኔ በመሻር የሰጠው ፍርድ እና የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት የሰጠው ትዕዛዝ ጸንቷል።

2. ተጠሪ በላለበት የተሰጠው ውሳኔ ተነስቶ ወደ ክርክር እንዱገባ መወሰኑ በሕጉ አግባብ ነው በማለት ወስነናል።

3. የዚህ ፍ/ቤት ወጪና ኪሳራ ግራ ቀኙ የየራሳቸው ይቻለ ብለናል።

መዝገቡ ተዘጋ ወደ መ/ቤት ተመለሰ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።