ላይ በቀረበው ክስ መነሻነት; የኢ.ፋ.ዳ.ሪ. የወንጀል ሕግ አንቀፅ 555(1) የተመለከተውን በመተላለፍ መስከረም 17 ቀን 2009 ዓ.ም ከምሽቱ 4፡00 ሰዓት በሚሆንበት ጊዚ በውሃ ምንጭ ቀበላ እባያ ግሮሰሪ ውስጥ የግል ተበዲይ ፀጋ ወይ v. -** የደቡብ ብ/ብ/ሕ/ክ/መ/ ፍትህ ቢሮ ዓቃቤ ህግ; የተሰጠውን; ቀርቦ በፅሁፍ ተከራክረዋል። የጉዲዩ አመጣጥ አጠር ባለመልኩ ከላይ የተገለፀው ይዖት ያለው ሲሆን ይህ ችልትም

በተያዖው ጉዲይ ላይ በስር ፍርድ ቤት የተሰሙት የዓ/ህግ ምስክሮች የሰጡት የምስክርነት ቃል ሲታይ አመልካች በክሱ በተገለጸው ቦታና ጊዚ በተከሳሽ ግሮሰሪ እየተዛናኑ እያለ ሽንት ቤት ደርሶ ሲመለስ ባጃጅ ውስጥ ታሞ የተኛውን ጓደኛቸውን ተከሳሽ ውጣ ሲል ባጃጁ የኛ ነው ብል የግል ተበዲይ ሲናገረው ተከሳሹ አንድ ጊዚ በግራ ጉንጩ ላይ በቦክስ እና በቴስታ የመታው መሆኑ መስክረዋል።

በአንፃሩ የተከሳሽ መከላከያ ምስክሮች የላሜራ ብረት መትቶት ጉዲት የደረሰበት መሆኑ ገልፀው የምስክርነት ቃል ሰጥተዋል፣ ጉዲቱን የሚያመለክት የሃኪም ማስረጃም ቀርቦ ከመዛገቡ ጋር የተያያዖ መሆኑ ተገንዛበናል። ስለሆነም ከተረጋገጠው ፍሬ ነገር አመልካች በክሱ በተገለጸው የቦታ፣የጊዚ እና የወንጀል አፈጻጸም ዛርዛር መሰረት የግል ተበዲይ የሆነውን ፀጋ ወይሶ በቦክስ እና በቴስታ የመታው መሆኑ በዐቃቤ ሕግ ማስረጃ መረጋገጡን፣በአመልካቹ በኩል ቀርበው የተሰሙት የመከላከያ ምስከሮችም በዐቃቤ ሕግ የሰው እና የሰነድ ማስረጃ የተመሰከረውን የወንጀል ፍሬ ነገር ለማስተባበል ያልቻለ ስለመሆኑ በስር ፍርድ ቤት የተረጋገጠ ጉዲይ ነው።

አሁን ከዘህ ችልት ምላሽ የሚያስፈልገው ጉዲይ በአመልካች መፈጸሙ የተረጋገጠው የወንጀል ተግባር የሚሸፈነው በወንጀል ህግ አንቀፅ 555 ስር ነው? ወይስ በወንጀል ህግ አንቀፅ 556(1) ስር ነው? የሚለው ነጥብ ነው:: በተያዖው ጉዲይ ድርጊቱ የተፈፀመው እና አመልካች ጉዲት ለማድረስ የተጠቀመበት መሳሪያ በተመለከተ በእርግጥም የከባድ የአካል ጉዲት ወንጀል ነው? ወይስ የቀላል የአካል ጉዲት የሚያቋቋም ነው? የሚለውን መለየት እንዱቻል ለድርጊቱ አፈፃፀምና አመልካች የተጠቀሙበት መሳሪያ ድርጊቱ የተፈፀመበት የተበዲይ የሰውነት ክፍል እንዱሁም የወንጀለ አፈፃፀም ሁኔታ መታየት ያለበት ነው።

በመሰረቱ አንድ ወንጀል ተደረገ የሚባለው ወንጀለን የሚያቋቁሙት ህጋዊ ግዘፊዊ እና ሞራላዊ ፍሬ ነገሮች በአንድነት ተሟልተው ሲገኙ ብቻ መሆኑን በአዋጅ ቁጥር 414/1996 የወንጀል ህጉ አንቀፅ 23(2) በግልፅ ተደንግጓል። እንግዱህ አንድን ድርጊት ወንጀል ነው ብል ለመወሰን ህጋዊ፣ ግዘፊዊ እና ሞራላዊ ፍሬ ነገሮች ተጣምረው መገኘት የግድ ይላል። ህጋዊ ፍሬ ነገሮች የሚባለት ደግሞ ለጉዲዩ አግባብነት አለው ተብል የተጠቀሰውን ድንጋጌ ለማቋቋም ሙለ በሙለ መሟላት ያለባቸውን ነጥቦች ሲሆን ግዘፊዊና ሞራላዊ ፍሬ ነገሮች የሚባለት ደግሞ እንደየቅደም ተከተላቸው ከድርጊት ማድረግ ወይም አለማድረግና ከሀሳብ ክፍል ጋር በህጉ የተመለከቱትን ሁኔታዎች የሚመለከቱ መሆናቸው የሚታወቅ ነው። ላላው ወንጀል ክርክር አንድ ሰው ክሱን እንዱከላከል ወይም ጥፊተኛ ልባል የሚችለው ዐቃቤ ህግ በህጉ የተጣለበትን የማስረዲት ግዳታውን የተወጣ መሆኑን ሲረጋገጥ መሆኑም የሚታወቅ ነው። የወ/መ/ህ/ስ/ስ/ህ/ቁ 141 ድንጋጌ አቀራረፅና ይዖት ከወ/መሥ/ሥ/ህ/ቁጥር 111 እና 112 ድንጋጌዎች ተጣምሮ ሲታይም በወንጀል ጉዲይ ዐቃቤ ህግ እንደክሱ በበቂ ሁኔታ የማስረዲት ግዳታ ያለበት መሆኑን የሚያስገነዛብ ነው። ይህን በህጉ የተመለከተውን የማስረጃ መለኪያ መስፈርት መሰረት በማድረግ የወንጀል ድርጊቱ መፈፀሙን የፈፀመውን ሰው ማንነት እና በአፈፃፀሙ ላይ የነበረውን የተሳትፍ ደረጃ ማረጋገጥ የግድ ይላል። ዐቃቤ ህግ የተከሳሽን የአእምሮ ክፍል ሉያስረዲ የሚችለው የድርጊቱን አፈፃፀም በማረጋጥ ሲሆን ከድርጊቱ አፈፃፀም ድርጊት ፈፃሚው ወንጀለን ሲፈፅም የነበረውን የአእምሮ ሁኔታ ፍርድ ሰጪው አካል ሉረዲ የሚችል መሆኑም የሚታመን ነው።

ይህንኑ የህጉን ይዖትና መንፈስ ይዖን ወደዘህ ጉዲይ ስንመለስም ከመዛገቡ ይዖት ለመረዲት እንደተቻለው ተፈፀመ የተባለው ድርጊት አመልካች ስለመፈፀሙ የተረጋገጠ ጉዲይ ሲሆን አመልካች ወንጀለን ለመፈፀም የተጠቀመበት መሳሪያ የላለና በቦክስና በቴስታ የመታ በመሆኑ ከቀረቡት የዓ/ህግ ማስረጃዎች የተረጋገጠ መሆኑ በፍሬ ነገር ደረጃ በስር ፍርድ ቤቶች የተረጋገጠ ጉዲይ ነው።

ታስቦ የሚፈፀም ከባድ የአካል ጉዲት በወንጀል ሕግ አንቀፅ 555(ሐ) መሰረት ድርጊት ፈጻሚውን ሉያስጠይቅ የሚችለው ድርጊቱ ሆነ ተብል በማንኛውም ላላ መንገድ ከባድ የሆነ ጉዲትን ወይም በሽታን በልላ ሰው ላይ ያደረሰ እንደሆነ የሚያመለከት ነው። አንድ ሰው ይህንን ከላይ የተጠቀሰውን ሃሳብና የድርጊት አፈጻጸም መሰረት ወንጀል ፈጽሞ ቢገኝ እና ይህም ሁኔታ በማስረጃ ሲረጋገጥ ተከሣሽ በዘህ አንቀጽ ስር ጥፊተኛ ልባል የሚችል መሆኑን የሕጉ ይዖት ያሳያል ።

በያዛነው ጉዲይ አመልካች የግል ተበዲይ ለሆነውን ፀጋ ወይሾ ላይ አስቦ በተበዲይ አካል ላይ ጉዲት ያደረሰ ቢሆን ጉዲት ያደረሰው በቦክስ እና በቴስታ መሆኑ እና ከባድ የሆነ ጉዲትን ወይም በሽታን በተበዲይ ላይ ያደረሰ መሆኑ ያልተረጋገጠ በመሆኑ፣ይህ ተግባር ከወንጀል ሕግ አንቀፅ 555 ከተመለከተው ውጪ ስለሆነ አመልካች የፈፀመው ተግባር ወንጀል ሕግ አንቀፅ 556(1) የተመለከተውን የህግ ድንጋጌ በመጣስ መሆኑ የሚያሳይ ነው።

ስለሆነም የአመልካች የወንጀል ድርጊት በስር ፍርድ ቤት የጥፊተኝነት ውሳኔ የተሰጠበት የወንጀል ህግ ድንጋጌ የማይሸፈን በመሆኑ የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት አመልካችን በወንጀል ህግ ዓንቀፅ 555(ሐ) ጥፊተኛ በማለት ቅጣት መወሰኑ አግባብ ስላልሆነ፣ በተረጋገጠው የአመልካች የወንጀል አድራጎት የወንጀል ህግ አንቀጽ 556(1) የተመለከተውን በመተላለፍ ጥፊተኛ ነው ብለናል።

በአመልካች ላይ ተጥል የነበረው የጥፊተኛነት ውሳኔ የተለወጠ ስለሆነ የቅጣት ውሳኔውም ሉስተካከል ይገባል። ቅጣትን በተመለከተ አመልካች ጥፊተኛ የተባለበት ድንጋጌ በተሻሻለው የቅጣት አወሳሰን መመሪያ ቁጥር 2/2006 የወንጀል ደረጃና እርከን የወጣለት በመሆኑ በመመሪያው ዓንቀፅ 26 መሰረት የቅጣት አሰላል ስነ ስርአት ቅደም ተከተል ሲታይ የጥፊተኝነት ውሳኔ ከተሰጠ በኋላ የወንጀለ ደረጃ ሉወሰን ስለሚገባው አመልካች ጥፊተኛ የተባለበት የህግ ድንጋጌ የወንጀል ህግ አንቀጽ 556(1) አንድ አመት በማይበልጥ ቀላል እስራት ወይም በመቀጮ የሚያስቀጣ በመሆኑ በቀላል እስራት እንዱቀጣ ወስነናል።

ስለሆነም አመልካች በሰው አካል ወይም ጤና ላይ አስቦ ቀላል ጉዲት ያደረሰ ስለሆነ የወንጀለን ደረጃ 1 እርከን 2 የሚያርፍ ነው። በስር ፍ/ቤት የቀረበና ተቀባይነት ያገኘ የቅጣት ማክበጃም ማቅለያም ስላልነበረ የቅጣት እርከኑ አልጨመረም አልቀነሰም ስለሆነም የወንጀለን አፈጻጸም እና የደረሰውን ጉዲት ግምት ውስጥ በማስገባት በዘህ ጉዲይ የታሰረበት ካለ የሚታሰብለት ሆኖ አመልካች ለፈፀመው ወንጀል በሶስት ወር ቀላል እስራት ሉቀጣ የሚገባው ሆኖ ተገኝቷል። በዘሁ መሰረት የስር ፍ/ቤት የሰጠው የጥፊተኝነትና የቅጣት ውሳኔ መሰረታዊ የህግ ስህተት የተፈፀመት በመሆኑ በማሻሻል ተከታዩን ውሳኔ ሰጥተናል።

ውሳኔ

1 . በደቡብ ብ/ብ/ሕ/ክ/መ/ ጠቅላይ ፍርድ ቤት በመ/ ታህሳስ 05 ቀን 2011 ዓ.ም.

የሰጠውን የጥፊተኝነትና የቅጣት ውሳኔ በወ/ህ/ሥ/ሥ/ቁ 195/ለ/2/ መሰረት ተሻሽሎል።

2 .አመልካች የወንጀል ህግ አንቀጽ 556(1) የተመለከተውን በመተላለፍ ጥፊተኛ ነው በማለት በዘህ ጉዲይ የታሰሩበት ካለ ታሳቢ ሆኖ በሶስት ወር ቀላል እስራት እንዱቀጡ ተወሰኗል።

3 .በተሻሻለው የቅጣት ውሳኔ መሰረት እንዱፈፀም አመልካች ለሚገኝበት ማረሚያ ቤት ይጻፍ።

መዛገቡ ተዖግቷል። ወደ መዛገብ ቤት ይመለስ ብለናል።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።