ታህሳስ 24 ቀን 2011 ዓ.ም ጽፍ ባቀረበው የሰበር አቤቱታ በአማራ ብሓራዊ ክልላዊ መንግስት በኦሮሞ ብሓረሰብ አስተዲደር ዜን ከፍተኛ ፍ/ቤት; ላይ በስር ፍ/ቤት ያቀረባቸው ክሶች ሁለት ሲሆኑ ይዖታቸውም; የንግድ ፈቃድ ምዛገባ አዋጅ ቁ v. -** የአማራ ብሓራዊ ክልላዊ መንግስት የንግድ እና ሸማቾች ዓቃቤ ሕግ

የሰበር አቤቱታው የቀረበው ይህንኑ ውሳኔ በመቃወም መሰረታዊ የሆነ የሕግ ስህተት ተፈጽሞበታል በሚል ሲሆን ይዖቱም አመልካች የተከሰስኩባቸው የአዋጅ ቁጥር 813/2006 አንቀጽ 24/3/ እና 43/4/ ድንጋጌዎች ተፈጻሚ የሚሆኑት ነጋዳ በሆነ ሰው ላይ ነው፤ አመልካች ከ1ኛው ክስ ነጻ የሆነው ነጋዳ አይደለም ወይም የንግድ ስራ አልሰራም ተብል ነው፤ በመሆኑም አመልካች ነጋዳ ሳይሆን ጥፊተኛ መባለ ከሕግ ውጪ ነው፤ በአዋጁ አንቀጽ 24/4/ ድንጋጌ መሰረት ወንጀል የሆነው ተግባር እጥረት ያለበት መሆኑ በንግድ ሚኒስቴር በወጣ የሕዛብ ማስታወቂያ የተገለጸ የንግድ ዔቃን ለግል ወይም ለቤተሰብ ፍጆታ ከሚውል በላይ በሆነ መጠን ከተፈቀደው የስርጭት መስመር ውጪ ሟጓጓዛ ወይም እንዱጓጓዛ ማድረግ ነው፤ ዓቃቤ ሕግ ባቀረበው ክስ ጂኦሜምብሬን የተባለው ዔቃ የንግድ ሚኒስቴር ባወጣው ማስታወቂያ እጥረት ያለበት ስለመሆኑ መገለጹን አልጠቀሰም ይህንንም አላስረዲም፤ ዔቃውም የተፈቀደ የስርጭት መስመር ያለው መሆኑ እና ከዘህ ከተፈቀደው መስመር ውጪ ሲጓጓዛ የነበረ መሆኑን አላረጋገጠም፤ በመሆኑም አመልካች በተገለጸው ድንጋጌ መሰረት ጥፊተኛ ልባል አይገባም፤ የአመልካች መከላከያ ምስክሮች ዔቃው የአመልካች ወንድም ንብረት መሆኑን እና ዔቃውን ወደ ወንድሙ እየወሰድኩ የነበረ መሆኑን በሚገባ አስረድተው ሳለ ፍ/ቤቱ ምስክርነቱ በሀሰት የተሰጠ ነው በማለት ውድቅ ማድረጉ አግባብ አይደለም፤ በመሆኑም የስር ፍ/ቤት አመልካችን ጥፊተኛ በማለት የሰጠው የቅጣት ውሳኔ እና የንብረት ውርስ ውሳኔ በመሰረታዊ የሆነ የሕግ ስሕተት የተፈጸመበት በመሆኑ ሉታረም ይገባል የሚል ነው።

የአመልካች የሰበር አቤቱታ ተመርምሮ የስር ፍ/ቤት በአሁን አመልካች ላይ በቀረበው 1ኛ ክስ ጭኖ መሄደ እንጂ እየነገደበት መሆኑን አልተረጋገጠም ተብል ነጻ ከተባለ በኋላ በ2ኛው ክስ ጥፊተኛ የመባለን አግባብነት ለመመርመር ሲባል ጉዲዩ በዘህ ችልት እንዱታይ ተደርጓል። ለተጠሪዎች ጥሪ ተደርጎም ግራቀኙ በጽሐፍ እንዱከራከሩ ተደርጓል።

የተጠሪ መልስ ይዖት በአጭሩ፡- ጂኦመምብሬን የንግድ ሚኒስቴር በገበያ ላይ እጥረት አለባቸው በሚል በገለጻቸው እና ዋጋ እና የስርጭት ሁኔታቸውን በወሰናቸው የንግድ ዔቃዎች ውስጥ የተካተተ አይደለም፤ ይህ ዔቃ ምንም እንኳን በየደረጃው ያለ የሚመለከተው የአስተዲደር አካል ለታለመለት ዓላማ ብቻ እንዱውል በሚል እንዱሁ ክትትል እና ቁጥጥር የሚያደርግበት ቢሆንም በን/ው/ሸ/ጥ/አ/ቁ 813/2006 አንቀጽ 25 እና 26 መሰረት የንግድ ሚኒስቴር ጥናት አድርጎ ዋጋቸው እና የስርጭት ሁኔታቸው እንዱወሰን ለሚንስትሮች ምክር ቤት አቅርቦ በማስፈቀድ በማስታወቂያ በገለጻቸው የንግድ ዔቃዎች ውስጥ የተካተተ ባለመሆኑ እና የአዋጁን አንቀጽ 24 በመጥቀስ የወንጀል ሀላፉነትን መወሰን የማይቻል በመሆኑ ይህ ችልት የስር ፍ/ቤት ውሳኔን በመሻር የመሰለውን ቢወስን አንቃወምም የሚል ነው። አመልካችም የሰበር አቤቱታውን በማጠናከር የመልስ መልስ ሰጥቷል።

የጉዲዩ አመጣጥ በአጭሩ ከላይ የተገለጸው ሲሆን ይህ ችልትም የግራቀኙን ክርክር ለሰበር አቤቱታው መነሻ ከሆነው ውሳኔ፤ ለጉዲዩ አግባብነት ካላቸው ድንጋጌዎች ጋር እና በሰበር አጣሪው ችልት ሉጣራ ይገባል ተብል ከተያዖው ነጥብ ጋር በማገናዖብ እንደሚከተለው መርምሮታል።

ከክርክሩ ሂደት መገንዖብ የሚቻለው የአመልካች አቤቱታ የቀረበው በሁለተኛው ክስ ጥፊተኛ መባለን አስመልክቶ ሲሆን የክሱ ይዖትም አዋጅ ቁጥር 813/2006 አንቀጽ 24/3/ እና 43/4/ በመተላለፍ በቀን 13/09/2009 ዓ.ም ከባቲ ወረዲ አስተዲደር 015 ሞቱማ ቀበላ ልዩ ቦታው ኡላኡላ ከሚባል ቦታ አመልካች ባለሀብት በመሆን በሰላዲ ቁጥሩ አ.አ 3-30687 በሆነ መኪና 9 ጥቅል ጂኦመምብሬን ግምቱ የሚያወጣ አዖዋውሯል ወይም የመደበቅ ወንጀል ፈጽመዋል የሚል በመሆኑ አመልካች የወንጀል ድርጊቱንን ፈጽመዋል ተብል አዋጅ ቁጥር 813/2006 አንቀጽ 24/3/ እና 43/4/ በመተላለፍ ተጠያቂ መደረጋቸው በአግባቡ ነው? ወይስ አይደለም? የሚለው መሆኑን ነው።

በመሰረቱ አንድ ሰው ወንጀል አደረገ የሚባለው ወንጀለን የሚቋቁሙት ሕጋዊ፣ ግዘፊዊ እና ሞራላዊ ፍሬ ነገሮች በአንድነት ተሟልተው ሲገኙ ብቻ መሆኑ በወንጀል ሕግ አንቀጽ 23 (2) ስር ተደንግጎ የሚገኝ ሲሆን ማንም ሰው በዋና ወንጀል አድራጊነት ወንጀል እንዲደረገ ተቆጥሮ የሚቀጣው በቀጥታ ወይም በእጅ አዘር ወንጀለን ያደረገ በሆነ ጊዚ ወይም ወንጀለን እርሱ በቀጥታ ባያደርገውም እንኳን በመላ አሳቡና አድራጎቱ በወንጀለ ድርጊትና በሚሰጠው ውጤት ሙለ ተካፊይ በመሆን ድርጊቱን የራሱ ያደረገ በሆነ ጊዚ ስለመሆኑም በወንጀል ሕግ አንቀጽ 32(1) ስር ተደንግጓል። በወንጀል ጉዲይ የሚቀርብ የክስ ማመልከቻ ተከሳሹ የተከሰሰበትን ወንጀል እንዱሁም የወንጀለ መሰረታዊ ፍሬ ነገርና ሁኔታዎች የተገለጹበት ላሆን እንደሚገባ እና ስለ ወንጀለና ስለሁኔታው የሚሰጠው ዛርዛር መግለጫ ተከሳሹ ፈጸመ የተባለውን ተግባር ወንጀል ከሚያደርገው ሕግ አነጋገር ጋር በጣም የተቀራረበ መሆን እንደሚገባው በወ/መ/ሕ/ስ/ስ/ቁ. 111 እና 112 ድንጋጌዎች ስር ተደንግጎ ይገኛል። ይህም ከሳሹን ወገን በወ/ሕ/አ. 23 (2) ስር የተመለከቱት የወንጀል ማቋቋሚያ ፍሬ ነገሮች ተሟልተው መገኘታቸውን ለማስረዲት እንዱያስችለው መሆኑን የሚያስገነዖብ ሲሆን ከሳሽ ወገን በክሱ መሰረት የማስረዲት ግዳታ ተወጥቷል ልባል የሚችለውም በወ/መ/ሕ/ስ/ስ/ቁ. 111 እና 112 ድንጋጌዎች መሰረት አዖጋጅቶ ባቀረበው የክስ ማመልከቻ መሰረት ተከሳሹ ወንጀል መፈጸሙን በወ/መ/ሕ/ሥ/ሥ/ቁጥር 141 በተመለተከው የማስረጃ መለኪያ መሰረት ማስረዲት በቻለ ጊዚ ነው።በወ/መ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁጥር 142 ስር የተመለከተው ድንጋጌ ይዖት ሲታይም ክሱ የቀረበለት ፍ/ቤትም ተከሳሹ መከላከያ ማስረጃ አቅርቦ ክሱን እንዱከላከል ትዔዙዛ ላሰጥ የሚችለው ከሳሽ ወገን ያቀረበው ማስረጃ ተከሳሹን ጥፊተኛ የሚያደርገው መሆኑን በወ/መ/ሕ/ሥ/ሥ/ቁጥር 141 በተመለከተው የማስረጃ መለኪያ መርህ መሰረት በበቂና አሳማኝ ሁኔታ አስረድቶ ሲገኝ መሆኑን ያስገነዛባል።

በያዛነው ጉዲይ በመሰረታዊነት በአዋጅ ቁጥር 813/2006 አንቀጽ 24/3/ እና 43/4/ መሰረት ድርጊት ፈጻሚውን ሉያስጠይቅ የሚችለው ማንኛውም የንግድ ዔቃን ከመደበኛውን የግብይት አሰራር ውጭ በማናቸውም ማጓጓዣ ከተፈቀደው የስርጭት መስመር ውጭ ሲጓጓዛ ከተገኘ እንደተከማቸ ወይም እንደተደበቀ የንግድ ዔቃ የሚቆጠር በመሆኑ ይህንን ሲያጓጓዛ የተገኘ ነጋዳ መሆን ይገባዋል።

ከዘህ አንጻር የወንጀለ ፍሬ ነገር የሆኑትን አመልካች ጂኦሜምብሬን የተባለው ዔቃ የንግድ ዔቃ መሆኑን አለመሆኑን፤ ከመደበኛው የግብይት አሰራር ውጭ ሲያጓጓዛ የተያዖ ስለመሆኑ በስር ፍርድ ቤት አልተረጋገጠም አመልካችና ተጠሪም በዘሁ ፍርድ ቤት ባደረጉት የጽሁፍ ክርክር የንግድ ሚኒስቴር ባወጣው ማስታወቂያ እጥረት ያለበት ስለመሆኑ አለመገለጹን፤ ዔቃውም የተፈቀደ የስርጭት መስመር ያለው መሆን አለመሆኑንና ከዘህ መስመር ውጪ ሲጓጓዛ የነበረ መሆኑን አለመረጋገጡን ገልጸዋል። ይህም የሚያመለክተው ወንጀለን የሚቋቁሙት ሕጋዊ፣ ግዘፊዊ እና ሞራላዊ ፍሬ ነገሮች ተሟልተው አለመገኘታቸውን ነው።

በመሆኑም ተጠሪ አዋጅ ቁጥር 813/2006 አንቀጽ 24/3/ እና 43/4/ ይዖትና መንፈስ መሰረት የማስረዲት ግዳታውን ባልተወጣበት ሁኔታ አመልካች እንዱከላከል መደረጉም ሆነ የመከላከያ ማስረጃዎቻቸው ከተሰሙ በኃላም አልተከላከለም ተብል በወንጀለ ጥፊተኛ ተደርገው እንዱቀጡ መወሰኑ ከወንጀል ሕጉ አንቀጽ 23(2) እና በወ/መ/ሕ/ሥ/ሥ/ቁጥር 141 ድንጋጌ ስር ከተመለከተው የማስረጃ ምዖና መርህ ጋር የማይሄድ ሁኖ አግኝተናል። በዘህም ምክንያት የበታች ፍርድ ቤቶች የሰጡት ውሳኔ መሰረታዊ የሆነ የህግ ስህተት ያለበት በመሆኑ ተከታዩን ወስናል።

ውሳኔ

1. በአማራ ብሓራዊ ክልላዊ መንግስት በኦሮሞ ብሓረሰብ አስተዲደር ዜን ከፍተኛ ፍ/ቤት በመ/9 ሐምል 30 ቀን 2010 ዓ.ም የሰጠው የጥፊተኝነት እና የቅጣት ውሳኔ በማጽናት የክልለ ጠቅላይ ፍ/ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት በመ/ ጥቅምት 05 ቀን 2011 ዓ.ም እና የክልለ ጠቅላይ ፍ/ቤት ሰበር ሰሚ ችልት በመ/1 ጥቅምት 22 ቀን 2011 ዓ.ም የሰጠው ትዔዙዛ በወ/መ/ስ/ስ/ሕ/ቁ 195/2/ለ/2 መሰረት ተሽሯል።

2. አመልካቾች አዋጅ ቁጥር 813/2006 አንቀጽ 24/3/ እና 43/4/ ተላልፎል በማለት በቀረበበት 2ኛ ክስ ጥፊተኛ አይደለም ብለናል።

3. በአመልካቾች ላይ የተሰጠው የጥፊተኝነትና የቅጣት ወሳኔ የተሻረ በመሆኑ የተወሰነበት የገንዖብ መቀጮ ብር 1500 / አንድ ሺህ አምስት መቶ/ ለመንግስት ገቢ ከሆነ ተመላሽ እንዱሆን ብለናል ። ይጻፍ።

መዛገቡ ተዖግቷል።

ሳ/ፀ የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።