-** መይ ሪል ስቴት ዳቨልፔመንት ኃ/የተ/የግ/ማህበር; በበኩለ ኪራይ ሉከፍል የማይገባበትን ምክንያት እና የኪራዩ መጠን በማስረጃ የተደገፈ አለመሆኑን በማንሳት ተከራክሯል።; በበኩለ ያቀረባቸው ሁለት ምስክሮች ከ2000 – 2005 ዓ.ም v. -** አቶ ያየህ ይራድ ፍቅሬ; ላይ በኪራይ ማጣት የደረሰውን ኪሳራ እንዱከፍል፤ እንዱሁም የኪራዩ መጠን ተጣርቶ እንዱወሰን በማለት; የሚገነባው ቤት በወር ብር 30,000.00 (ሰላሳ ሺህ) ይከራይ እንደነበር ጠቅሰው ቤቱን ማስረከብ ከነበ

አመልካች ይህን ውሳኔ በመቃወም የይግባኝ ቅሬታውን ለፋዳራለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ቢያቀርብም ይግባኙ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 337 መሰረት ተሰርዝል። የሰበር አቤቱታው የቀረበው በዘህ ነው።

ጥር 13/2011 ዓ.ም የቀረበው የሰበር አቤቱታ በአጣሪ ችልቱ ተመርምሮ አመልካች እንደውላቸው ቤቱን በጊዚው ሰርቶ ባለማስረከቡ በተጠሪ ላይ በደረሰው የገንዖብ ጉዲት ሉከፍል የሚገባውን የካሳ መጠን በኪራይ መልክ አስልቶ ለማስከፈል የፋ/ ከፍተኛ ፍርድ ቤት ከመንግስታዊ ተቋማት ስለኪራዩ መጠን የሚገልጽ ማስረጃ ካስቀረበ በኃላ ወደጎን በመተው በአንድ ሰው ምስክርነት ቃል ላይ ብቻ ተንተርሶ የሰጠውን ዲኝነት ከማስረጃው አግባብነት አንፃር ተገቢ መሆን አለመሆኑንና ተያያዥ ጉዲዮችን አጣርቶ ለመወሰን ሲባል ጉዲዩ ለሰበር ችልት እንዱቀርብ እና ተጠሪ መልስ እንዱሰጡበት ተደርጓል።

ተጠሪ ሚያዘያ 25/2011 ዓ.ም በተፃፈ መልስ በሥር ፍርድ ቤት ውሳኔ የተፈፀመ መሰረታዊ የህግ ስህተት የለም ተብል ቅሬታው ውድቅ እንዱደረግ ተከራክረዋል። አመልካችም ክርክሩን በማጠናከር የመልስ መልስ አቅርቧል።

የጉዲዩ አመጣጥ ከላይ ባጭሩ የተጠቀሰው ሲሆን እኛም ጉዲዩን እንደሚከተለው መርምረናል።

ከክርክሩ መረዲት እንደሚቻለው የግራ ቀኙ ግንኙነት ውልን መሰረት ያደረገ ነው። እንደውለ ያልተፈፀመለት ወገን እንደውለ ባለመፈፀሙ ምክንያት ለደረሰበት ጉዲት በጥቅም መቋረጥ መልኩም ሆነ በልላ ሁኔታ ኪሳራ የመጠየቅ መብት ያለው ስለመሆኑ በፍ/ብ/ህ/ቁ 1771 ሥር በመርህ ደረጃ ተደንግጓል። በተያዖው ጉዲይ አመልካች በውለ መሰረት ቤቱን በጊዚው ለተጠሪ ባለማስረከቡ በተጠሪ ላይ በኪራይ ማጣት መልክ የደረሰውን ኪሳራ እንዱክስ ተጠሪ መጠየቃቸውና የሥር ፍርድ ቤትም በዘሁ መሰረት ውሳኔ ላይ መደረሱ የህጉን ይዖትና መንፈስ የተከተለ አይደለም የሚሰኝ ሆኖ አላገኘነውም።

በአንፃሩ የውል ጥሰት ሲኖር ሉከፈል የሚገባውን ኪሳራ አቆራረጥ በተመለከተ በህጉ የተመለከቱትን ድንጋጌዎች፤ እንዱሁም ኪሳራው የሚቆረጠው በኪራይ ስላት ተመን ነው ቢባልና ግራቀኙ አስቀድመው የተመኑት ኪራይ ልክ ባይኖር ኪራዩን ለመወሰን አግባብነት የሚኖረው ማስረጃ ምን አይነት ነው የሚለትን በተመለከተ ከህጉ ጋር አያይዜ በመመልከት የሥር ፍርድ ቤቶች ባሳለፈት ውሳኔ የተፈፀመ የህግ ስህተት መኖር አለመኖሩን በመመርመር ውሳኔ ላይ ሉደረስ እንደሚገባ ተገንዛበናል።

በፍ/ብ/ህ/ቁ 1771 ሥር በመርህ ደረጃ የተደነገገው የውል አለመፈፀም ስለሚያስከትለው የጉዲት ኪሳራ የተመለከተው ቢኖርም የሚከፈለው ኪሳራ የሚታሰበው በፍ/ብ/ህ/ቁ 1799 ሥር እንደተደነገገው አእምሮ ያለው ሰው ውለ ባለመፈፀሙ ይደርሳል ብል በሚገመተው አስተያየት ልክ ነው። በዘህ አኳኀን የውለ መሰረቶች ናቸው ተብለው የሚያዘት የውለን አይነት መመልከት ብቻ ሳይሆን የተዋዋዮችን የሙያ፣ ሥራ፣ ከዘህ በፉት የነበራቸውን ግንኙነት፣ ባለዔዲው የሚያውቃቸውን ሁኔታዎች እና ማናቸውንም አጋጣሚ ሁኔታዎች ሁለ በመመልከት ስለመሆኑ ይደነግጋል። ይህም ብቻ ሳይሆን ኪሳራው ባለገንዖቡ በደረሰበት እርግጠኛ ጉዲት ልክ እንዱሆን አድርጎ መወሰን የሚቻል ቢሆንም እንዱህ አይነት ውሳኔ ላሰጥ የሚችለው ግን ባለገንዖቡ ውል ሲያደርግ ጉዲቱን ይበልጥ የሚያከብደበትን ልዩ ልዩ ምክንያቶች ለባለዔዲው አስቀድሞ ያስታወቀ ሲሆን መሆኑን ከፍ/ብ/ህ/ቁ 1801 ግልጽ ድንጋጌ መገንዖብ ይቻላል።

በተያዖው ጉዲይ የሥር ፍርድ ቤት በውለ የተመለከተውን የማስረከቢያ ጊዚ እና በተጠሪ የተጠየቀውን የኪራይ ኪሳራ ብቻ በመመልከት በተጠሪ ላይ ይደርሳል ያለውን እርግጠኛ ጉዲት ልክ ላይ ውሳኔ ከመስጠቱ በቀር እንደ ህጉ ድንጋጌዎች የውለን አይነት፣ የተዋዋዮችን ሥራና የነበራቸውን ግንኙነት እንዱሁም ከቀረበው የዲኝነት ጥያቄ አንፃር ባለዔዲ የሆነው የአሁን አመልካች የሚያውቃቸውን ሁኔታዎች ሁለ እንዱሁም ጉዲቱን የሚያከብደ ሁኔታዎች አስቀድሞ እንዱያውቅ የተደረገበት ሁኔታ መኖር አለመኖሩን ሁለ በማጣራት ውሳኔ ላይ መደረሱን መዛገቡ አያሳይም። ክርክሩ ከፍሲል በተጠቀሰው የህግ አግባብ ታይቶ እና ጉዲዩ በአግባቡ ተጣርቶ ኪሳራው ካልተወነ ውሳኔው ህጉን መሰረት ያደረገ ነው ልባል አይችልም።

በልላም በኩል ኪሳራው የሚቆረጠው በኪራይ ውል ስላት ተመን መሰረት ነው ቢባልና ግራቀኙ አስቀድመው የተመኑት የገንዖብ ልክ ባይኖር የኪራዩን ገንዖብ ልክ ለመወሰን አግባብነት የሚኖረው ማስረጃ ምን አይነት እንደሆነ በህጉ ተመልክቷል። በፍ/ብ/ህ/ቁ 2950(2) የቤት ኪራይ ልክ በሚያጠራጥር ጊዚ የማዖጋጃ ቤት ባለስልጣናት በወሰኑት ታሪፍ መሰረት ወይም የተወሰነ ታሪፍ ከላለ የቦታዎቹን ልማድ በመከተል ሉወሰን እንደሚገባ ይደነግጋል። ከዘህ አንፃር ሲታይ አመልካች እንደውለ ቤቱን በጊዚው ሰርቶ ባለማስረከቡ በተጠሪ ላይ በደረሰው የገንዖብ ጉዲት ሉከፍል የሚገባውን የካሳ መጠን በኪራይ መልክ አስልቶ ማስከፈል ተገቢ መሆኑ ከታመነበትና የኪራዩ መጠን አከራካሪ በሆነበት የፋ/ ከፍተኛ ፍርድ ቤት ከመንግስታዊ ተቋማት ስለኪራዩ መጠን የሚገልጽ ማስረጃ ካስቀረበ በኃላ ይህን ወደጎን በመተው በደላላነት የተሰማሩ ሰው የሰጡት ምስክርነት ቃል ላይ ተንተርሶ የሰጠው ዲኝነት ከማስረጃው አግባብነት አንፃር ሲታይም ህጉን የተከተለ ሆኖ አላገኘነውም።

በአጠቃላይ የአሁን አመልካች እንደውለ ባለመፈፀሙ ምክንያት በተጠሪ ላይ ለደረሰው ጉዲት የመካስ ኃላፉነት አለበት በሚል የተሰጠው ውሣኔ በአግባቡ ቢሆንም ሉከፈል የሚገባውን የኪሣራ መጠን በመወሰን ረገድ ግን በግራቀኙ መካከል የተደረገውን የውል አይነት፣ የነበራቸውን ግንኙነት እንዱሁም የአሁን አመልካች አስቀድሞ የሚያውቃቸውን ሁኔታዎች ሁለ በማጣራት ውሳኔ ላይ አለመደረሱ እንዱሁም ኪሳራው የሚቆረጠው በኪራይ ውል ስላት ተመን መሰረት ነው ቢባልም የኪራዩን ገንዖብ ልክ ለመወሰን አግባብነት የሚኖረው ማስረጃ የማዖጋጃ ቤት ባለስልጣናት የወሰኑት ታሪፍ ስለመሆኑ ወይም የተወሰነ ታሪፍ ከላለ የቦታዎቹን ልማድ በመከተል ሉወሰን እንደሚገባ በህጉ ተመልክቶ እያለ በዘህ አግባብ ጉዲዩ ሳይታይ የተሰጠው ውሳኔ መሰረታዊ የህግ ስህተት የተፈፀመበት ሆኖ ስላገኘነው የሚከተለውን ውሣኔ ሰጥተናል።

ው ሣ ኔ

1. የፋዳራለ ከፍተኛ ፍርድ ቤት በመ/ ግንቦት 24 ቀን 2010 ዓ.ም የሰጠው ውሳኔ እንዱሁም የፋዳራለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት በፍ/ይ/መ/ ጥቅምት 15/2011 ዓ.ም ያሳለፈው ትዔዙዛ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 348(1) መሰረት ተሽሯል።

2. የአሁን አመልካች እንደውለ ባለመፈፀሙ በተጠሪ ላይ ለደረሰው ጉዲት ኪሳራ የመክፈል ኃላፉነት አለበት ተብል አስቀድሞ የተሰጠው ውሳኔ እንደተጠበቀ ነው ብለናል።

3. የከፍተኛው ፍርድ ቤት የተዖጋውን መዛገብ በማንቀሳቀስ ሉከፈል የሚገባውን የኪሣራ መጠን በመወሰን ረገድ በግራቀኙ መካከል የተደረገውን የውል አይነት፣ የነበራቸውን ግንኙነት እንዱሁም የአሁን አመልካች አስቀድሞ የሚያውቃቸው ሁኔታዎች ሁለ ኪሳራውን ለመወሰን ግምት ውስጥ ሉገቡ የሚገባቸው ጉዲዮች መሆናቸውን ተገንዛቦ ይህን መነሻ በማድረግ የህጉን ይዖትና መንፈስ ተከትል ውሳኔ እንዱሰጥ፤ ኪሳራው የሚቆረጠው በኪራይ ውል ስላት ተመን መሰረት ነው ስለተባለም የኪራዩን ገንዖብ ልክ ለመወሰን አግባብነት የሚኖረው ማስረጃ የማዖጋጃ ቤት ባለስልጣናት የወሰኑት ታሪፍ በመሆኑ ለተመሳሳይ ቤት የሚታወቅ ታሪፍ ቢኖር በመጠየቅ እንዱሁም ታሪፍ ከላለ የቦታዎቹን ልማድ በመከተል በአግባቡ አጣርቶ እንዱወስን ጉዲዩን በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ. 343(1) መሰረት መልሰናል። ይፃፍ።

4. በዘህ ሰበር ሰሚ ችልት ግራ ቀኙ ያደረጉት ክርክር ያስከተለውን ወጭና ኪሣራ የየራሳቸውን ይቻለ።

መዛገቡ ተዖግቷል ወደ መዛገብ ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።