-** አቶ አባዛናብ አባድማ -ቀረቡ።; ላይ ያቀረቡት ክስ; ምንም መብት ሳይኖራቸዉና የግል ንብረቴ የሆነዉን ባሕር ዙፍ ለጥቅም የደረሰዉን በጥቅምት ወር 2009 ዓ.ም መንጥሮ ለ3ኛ ወገን በመሸጥ ላይ ሳለ በሕግ ያስቆምኳቸዉ ሲሆን ቆርጠዉ v. -** አቶ አባተማም ሼህ ሽኩር - ቀረቡ።; ባለመሆኑ ክሱ ዉድቅ ተደርጎ ባቀረብኩት ማስረጃ መሰረት ይወሰንልኝ በማለት ተከራክሯል። ጉዲዩን በመጀመሪያ ደረጃ የተመለከተዉ የየም ልዩ ወረዲ ፍ/ቤት ግራ ቀኙን አከራክሮና ማስረጃ ሰምቶ እንዱሁ

የአመልካች አቤቱታ ተመርምሮ በዘህ ጉዲይ አከራካሪዉ ይዜታ ለአመልካች ከተሰጠዉ የይዜታ ማረጋገጫ አንጻር ሳይሆን የስር ፍ/ቤቶች በገመድ ልኬትና በኮምፑዩተር መመዛገብና አለመመዛገብ ላይ ትኩረት በማድረግ የተሰጡት ዉሳኔ አግባብነት ለመመርመር ሲባል ጉዲዩ ለሰበር ያስቀርባል የተባለ ሲሆን ግራ ቀኙ መልስና የመልስ መልስ በጽሁፍ በማቅረብ ተከራክረዋል።

ተጠሪ ያቀረቡት መልስ ይዖት በስር ፍ/ቤት አመልካች በማስረጃነት ያቀረበዉ ሀሰተኛ ማስረጃ ነዉ። በወረዲ ደረጃ እስከ ቦታዉ ድረስ እንዱጣራ ሲደረግ አመልካች ምንም ዓይነት ይዜታ እንደላላቸዉ ተገልጿል። አመልካች ያቀረቡት ማስረጃ በድብቅ በሀሰት ተዖጋጅቶ የተሰጠ ነዉ። የባህር ዙፍ ንብረቱም በአያቴ ዖመን ተተክል አባቴ እየተጠቀመበት ቆይቶ ሲሞት በተራዬ መጠቀም ከጀመርኩ 40 ዓመት ያስቆጠረና የገበርኩበትን አመልካች ሳይመለከታቸዉ ያቀረቡት ክርክር ተገቢነት የላለዉ በመሆኑ ዉሳኔዉ ስህተት የለዉም ተብል ይወሰንልኝ የሚል ነዉ። አመልካች ባቀረቡት የመልስ መልስ የሰበር አቤቱታቸዉን በሚያጠናክር መልኩ ተከራክረዋል።

የጉዲዩ አመጣጥ ከላይ የተመለከተዉን የሚመስል ሲሆን ከስር ፍ/ቤት ዉሳኔ እና ጉዲዩ ለሰበር ያስቀርባል ተብል ከተያዖዉ ጭብጥ ጋር በማገናዖብ መርምረናል።

መርምረን እንደተረዲነዉ በስር ፍ/ቤት ተጠሪ አመልካች ባህር ዙፈን ቆርጦ የሸጠበት መሆኑን ገልጾ ግምቱ ብር 17,400 እንዱከፍለዉ የጠየቀ ሲሆን አመልካች ባህር ዙፈ የራሱ መሆኑን በመግለጽ ግምት ሉከፍል እንደማይገባ በመግለጽ ተከራክሯል። ጉዲዩን በቅድሚያ የተመለከተዉ የወረዲ ፍ/ቤት በግራ ቀኙ የቀረቡ ማስረጃዎችንና የወረዲዉ እርሻና የተፈጥሮ ሀብት መሬት አስተዲደር ጽ/ቤት የጻፈዉን ደብዲቤ መርምሮ ይዜታዉ የተጠሪ የነበረ ቢሆንም በ1979 ዓ.ም ጀምሮ ለአመልካች ሰጥቶት አመልካች ባህር ዙፈን በእጁ ተክል ሲጠቀምና ግብር ሲከፈል መቆየቱ ተረጋግጧል በሚል የተጠሪን የባህር ዙፍ ግምት ጥያቄ ዉድቅ በማድረግ ወስኗል። የልዩ ወረዲዉ ከፍተኛ ፍ/ቤት በበኩለ ምንም እንኳ ይዜታዉ በ2006 ዓ.ም በተደረገዉ ልኬት በአመልካች ተመዛግቦ የተገኘ ቢሆንም በ1997/98 ዓ.ም በተደረገዉ ልኬት በተጠሪ ተመዛግቦ የሚታወቅ መሆኑን በመግለጽ ተጠሪ በሕግ አግባብ ይዜታዉ ሳይወሰድበት ለአመልካች ሉተላለፍ የሚችልበት አግባብ አለመኖሩን እንዱሁም ተጠሪ ለእኩል ለመጠቀም ለአመልካች መስጠቱን በቃል መግለጹን በመጥቀስ ይዜታዉ የተጠሪ ሆኖ አመልካች እኩል ለመጠቀም ባህር ዙፈን ያለማዉ ነዉ በሚል የባህር ዙፈ ግምት በባለሙያ ተገምቶ ግማሹን ለተጠሪ ይክፈል ሲል ወስኗል።

አመልካች አጥብቀዉ የሚከራከሩትም ሆነ አቤቱታዉ ለሰበር ያስቀርባል የተባለዉ አመልካች በ2006 ዓ.ም የይዜታ ማረጋገጫ ተሰጥቶት እያለ በ1997/98 ዓ.ም በነበረዉ ልኬት ወቅት በኮምፑዩተር መመዛገብ አለመመዛገቡ ላይ ትኩረት በመስጠት ይዜታዉ የተጠሪ ነዉ ተብል መወሰኑ በአግባቡ ነዉ?

ወይስ አይደለም? የሚለዉ ነዉ።

በመሰረቱ በኢ.ፋ.ዳ.ሪ ሕገ መንግስት አንቀጽ 40(3) የገጠርም ሆነ የከተማ መሬትና የተፈጥሮ ሀብት ባለቤትነት መብት የመንግስትና የህዛብ እንደሆነና መሬት የማይሸጥ የማይለወጥ የኢትዮጵያ ብሓሮች ብሓረሰቦችና ህዛቦች የጋራ ሀብት መሆኑ የተመለከተ ሲሆን አርሶ አደሮች በነጻ መሬት የማግኘትና ከመሬታቸዉ ያለመነቀል መብት ያላቸዉ መሆኑ በዘሁ አንቀጽ 4 ተደንግጎ ይገኛል።

በአዋጅ ቁጥር 456/97"ም" ቢሆን ባለይዜታ አርሶ አደር የመሬት ይዜታውን በስጦታም ሆነ በዉርስ ለቤተሰቡ አባል ካልሆነ ወይም በሕግ በተፈቀደዉ መሰረት ለተወሰነ ጊዚ በማከራየት ካልሆነ በቀር ለ3ኛ ወገን ማስተላለፍ አይችልም። በልላ በኩል የፍ/ብ/ሕ/ቁ 1175 የባለመሬቱን ወይም የባለይዜታዉን ፈቃድ በመጣስ አትክልቶችን የተከለ ሰዉ በአትክልቶቹ ላይ ምንም ዓይነት መብት እንደላለዉና ካሳ መጠየቅ እንደማይችል የተመለከተ ሲሆን ቁጥር 1176 ደግሞ በባለመሬቱ ወይም በባለይዜታዉ ፈቃድ አትክልቶቹን የተከለ ሰዉ በስምምነታቸዉ መሰረት ተጠቃሚ እንደሆነና ከስምምነቱ ዉጪ እንዱነሱ ሲደረግ ካሳ እንደሚገባዉ ተደንግጓል።

በተያዖዉ ጉዲይ አመልካች ባህር ዙፍ የተተከለበትን ይዜታ በራሱ ስም በመያዛ እና በ2006 ዓ.ም ይዜታዉን በስሙ ከማስመዛገቡ በፉት ይዜታዉ በ1997/98 ዓ.ም በክልለ በነበረዉ የመሬት ልኬት ወቅት በተጠሪ ስም ተመዛግቦ የነበረ መሆኑንና ይዜታዉ በአመልካች እጅ ሉገባ የቻለዉ በግራ ቀኙ መካከል ባህር ዙፍ አመልካች እንዱያለማና ለእኩል ለመጠቀም በነበረ ስምምነት መሆኑን ማስረጃ ለመመዖንና ፍሬ ነገርን ለማረጋገጥ ስልጣን የተሰጣቸዉ የስር ፍ/ቤቶች አረጋግጠዋል። አመልካች በዘህ አግባብ በእጁ የገባዉን ይዜታ በስሙ በድብቅ ማስመዛገቡና የይዜታ ማረጋገጫ ማዉጣቱ፤ ይዜታዉ ከተጠሪ በሕግ አግባብ የተላለፈለት መሆኑ እስካልተረጋገጠ ድረስ ያለአግባብ የይዜታ ማረጋገጫ ስለተሰጠዉ ብቻ የተጠሪን ባለይዜታነት መብት አያስቀርም። እንዱሁም በሕግ አግባብ ካልሆነ በቀር የአስተዲደር አካለ ተጠሪን ከመሬት ይዜታዉ ከሕግ ዉጪ አፈናቀል ለአመልካች ይዜታ ማረጋገጫ ላሰጥ አይችልም። ስለሆነም የዜኑ ከፍተኛ ፍ/ቤት ይህንን በማረጋገጥ አመልካች በተጠሪ ይዜታ ላይ ለእኩል ለመጠቀም በነበረ ስምምነት ያለማዉን ባህር ዙፍ ለብቻዉ ቆርጦ መዉሰደን በማረጋገጥ የባህር ዙፈ ግምት በባለሙያ ተጣርቶ ግማሹ አመልካች ለተጠሪ ይክፈል በማለት የሰጠዉና በየደረጃዉ የጸናዉ ዉሳኔ የሚነቀፍበት በቂ ምክንያት አልተገኘም።

ሲጠቃለል የየም ልዩ ወረዲ ከፍተኛ ፍ/ቤት ይዜታዉ የተጠሪ ሆኖ በአመልካች እጅ ሉገባና በ2006 ዓ.ም በስሙ አስመዛግቦ ባህር ዙፍ አልምቶ ቆርጦ ሉሸጥ የቻለዉ ከተጠሪ ጋር በነበራቸዉ ስምምነት መሆኑን በማረጋገጥ ያለአግባብ በአመልካች ስም መመዛቡ የተጠሪን ባለይዜታነት ሉያስቀር አይችልም በማለት ባህር ዙፈ ተገምቶ ግማሹን ግምት ለተጠሪ ይክፈል በማለት የሰጠዉ ዉሳኔ የኢ.ፋ.ዳ.ሪ ሕገመንግስት አንቀጽ 40(3 እና 4)፣ የፍ/ብ/ሕ/ቁ 1175 እና ተከታዮችን ድንጋጌዎች ይዖትና መንፈስ ያገናዖበ በመሆኑ መሰረታዊ የህግ ስህተት ተፈጽሞበታል ለማለት አልተቻለም።

በመሆኑም የሚከተለው ውሳኔ ሰጥተናል።

ውሳኔ

1ኛ. በየም ልዩ ወረዲ ከፍተኛ ፍ/ቤት በመ/ ሚያዘያ 04 ቀን 2010 ዓ.ም ተሰጥቶ በደቡብ ብ/ብ/ሕ/ክልል ጠቅላይ ፍ/ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት በመ/ ግንቦት 09 ቀን 2010 ዓ.ም በተሰጠ ትዔዙዛ እና በክልለ ሰበር ሰሚ ችልት በሰ/መ/ ነሐሴ 25 ቀን 2010 ዓ.ም የተሰጠዉ ዉሳኔ የጸናዉ ዉሳኔ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 348(1) መሰረት ጸንቷል።

2ኛ. በስር ፍ/ቤት የተጀመረዉ አፈጻጸም ለጊዚዉ ታግድ እንዱቆይ ታሕሳስ 10 ቀን 2010 ዓ.ም የተሰጠዉ የእግድ ትዔዙዛ ተነስቷል። ይጻፍ።

3ኛ. በዘህ ችልት ለተደረገው ክርክር የወጣውን ወጪና ኪሳራ ግራቀኙ የየራሳቸውን ይቻለ ብለናል። መዛገቡ ተዖግቷል፣ ወደ መዛገብ ቤት ተመላሽ ብለናል።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።