-** አቶ ኃይለገብርኤል አየለ - ጠበቃ ትዔግስት ላዔከ ቀረቡ።; ላይ; ከሟች አቶ አየለ ግዙው ያለመወለዲቸውንና ምንም አይነት የደም ግንኙነት የላላቸው መሆኑን ገልፀው; የሟቹ ወራሽ ነኝ በማለት በሐሰት ያገኙት ማስረጃ እንዱሰረዛላቸው ይ v. -** ወ/ሮ ፀሐይ አየለ - ጠበቃ ወይንሸት መንግስቱ ቀረቡ።; ጋር; ን መቃወሚያ በይርጋ የታገደ ነው በማለት መዛገቡን ዖግቶታል። ከዘህም በኃላ; የሟች ንብረት ስለመያዙቸው; የሟችን የውርስ ንብረት ስለመያዙቸው በማስረጃ ሳይረጋገጥ ለጉዲ

በመሰረቱ በተያዖው ጉዲይ ለጉዲዩ ቀጥተኛ ተፈጻሚነት ያለው አንደ የሕግ ማዔቀፍ በአዋጅ ቁጥር 361/95 እና ይህንኑ አዋጅ ባሻሻለው አዋጅ ቁጥር 408/96 የተዖረጋው ስርዓት ሲሆን በአዋጁ አንቀፅ 41 ድንጋጌ አግባብ የወራሽነት ማስረጃ፣ የሞግዘትነት ምስክር ወረቀት ማስረጃ የመስጠት የስረ ነገር ስልጣን ለአዱስ አበባ ከተማ አስተዲደር ፍርድ ቤቶች የተሰጠ መሆኑን በግልጽ ያሳያለ። የአዱስ አበባ ከተማ አስተዲደር ፍርድ ቤቶች በወራሽነት ምስክር ወረቀትና በሞግዘትነት ስልጣን ላይ የማስረጃ ወረቀት ውሳኔ መስጠት የሚችለ መሆኑ በሕጉ ተመልክቷል። ከዘህም በላይ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁጥር 358 መሰረት የተቃውሞ አቤቱታ የሚቀርበው በፍትሒ ብሓር ሥነ ሥርዓት ሕጉ በተሰጠው የውሳኔ ትርጉም (አንቀፅ 3 ይመልክቷል) መሰረት ሉፈፀም የሚችል ውሳኔ ከተሰጠ እና ውሳኔው የክርክሩ ተካፊይ ያልሆነ ወገን መብትና ጥቅም የሚነካ መሆኑ ሲረጋገጥና አቤቱታው ውሳኔው ከመፈፀሙ በፉት ከቀረበ ነው። የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁጥር 358 አይነተኛ አላማ ማስረጃው ትክክለኛነቱና ሕጋዊነቱ ተረጋግጦ በማስረጃነቱ (Declaratory Judgement) በሚሰጠው ውሳኔ ላይ ሳይሆን ከላይ እንደተገለፀው ሉፈፀም በሚችል ውሳኔ የክርክሩ ተካፊይ ያልሆነ ወገን መብትና ጥቅምን ማስከበር ነው።

ከላይ እንደተገለጸው አዋጅ ቁጥር 361/1995 አንቀፅ 41/1//ሸ/ በአዋጅ ቁጥር 408/1996 አንቀፅ 2/1/ እንደተሻሻለው የወራሽነት የምስክር ወረቀት ለማግኘት በሚቀርብ አቤቱታ ላይ የአዱስ አበባ ከተማ ፍርድ ቤቶች የዲኝነት ስልጣን እንዲላቸው የተደገገ ሲሆን ተቃውሞ የቀረበበት ውሳኔ የተሰጠውም በሕጉ በተደለደለው የዲኝነት ስልጣን መሰረት ነው። በልላም በኩል የተቃውሞ አቤቱታው ያስከተለው የሕግ እና የፍሬ ነገር ክርክር ይዖት ሲታይ ከወራሽነት የምስክር ወረቀቱ የዖለለ እንድምታ የላለው መሆኑ ከተረጋገጠ ማስረጃውን የሰጠው ፍርድ ቤት የማስረጃው ይሰረዛልን ጥያቄ ማስተናገድ ያለበት መሆኑን በመግለጽ ይህ ሰበር ሰሚ ችልት በሰ/መ/ በቀረበው ጉዲይ ላይ በአዋጅ ቁጥር 454/97 አንቀፅ 2(1) ድንጋጌ መሰረት በየትኛውም እርከን የሚገኝ ፍርድ ቤትን የሚያስገድድ የሕግ ትርጉም ሰጥቷል። በዘህ አስገዲጅ የሕግ ትርጉም የስረ ነገር ስልጣን ጥያቄን ለመወሰን መርህ የሆነው የክሱን ምክንያት ይዖት መመልከት አስፈላጊ መሆኑንና በዘህም መሰረት ከይዖቱ ውጭ የሆኑ ላልች የማያመሳስለ ሁኔታዎች መኖር ጉዲዮች በተመሳሳይ የስረ ነገር ስልጣን ስር ያርፊለ የሚል መደምደሚያ ላይ የሚያደርስ መሆኑ ከተረጋገጠ ማስረጃውን የሰጠው ፍርድ ቤት የማስረጃው ይሰረዛልኝ ጥያቄን ማስተናገድ የሚገባው መሆኑን፣ ሆኖም የማስረጃው ይሰረዛልኝ ጥያቄ ከማስረጃው መሰረዛ ባለፈ በላልች ህጋዊ መብቶች ውጤት ላይ ሁለ አንድምታ ያለው፣ ማስረጃውን ለሰጠው ፍርድ ቤት ያልተሰጠውን ጉዲይ የሚመለከትና ላልች ሕጎች የሚነካ የፍሬ ነገር እና የሕግ ክርክር የሚመለከት መሆኑ ከተረጋገጠ ግን ማስረጃውን የሰጠው ፍርድ ቤት ማስረጃው ይሰረዛልኝ በሚል መነሻ ስልጣኑ ስር የማያወድቀውን ጉዲይ ሉመለከተው የማይገባ መሆኑን ችልቱ መወሰኑን ከውሳኔው ይዖትና መንፈስ የምንረዲው ጉዲይ ነው። ስለሆነም የወራሽነት የምስክር ወረቀትን በተመለከተ የሚቀርብ የተቃውሞ አቤቱታ የማስረጃውን ትክክለኛነት እና ህጋዊነት ከማረጋገጥ ያለፈ አንድምታ የላለው መሆኑ ከተረጋገጠ ብቻ ማስረጃውን በሰጠው ፍርድ ቤት የሚስተናገድ ይሆናል። የወራሽነት ማስረጃ ይሰረዛልኝ ጥያቄ ማስረጃውን በሰጠው ፍርድ ቤት የሚስተናገድ ነው ከተባለ እና መቃወሚያው የሚቀርበውም ከላይ በተገለጸው አግባብ ከሆነ ክርክሩ የሚመራው በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁጥር 359 ስር በተደነገገው አግባብ በመደበኛው የክርክር አመራር ስርዓት ነው።ከዘህ አንጻር ሲታይ መደበኛ ክርክር ላይ በሕጉ አግባብ የተነሳ የይርጋ መቃወሚያ ሲኖር ፍርድ ቤቱ ለጉዲዩ አግባብነት ያለውን ድንጋጌን በመለየት በመቃወሚያው ላይ ተገቢው ብይን መስጠት ያለበት መሆኑን የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁጥር 244 እና 245 ድንጋጌዎች ይዖትና መንፈስ ያስገነዛባለ።

የፍ/ብ/ሕ/ቁጥር 1000 ድንጋጌ ተፈፃሚነት የሚኖረው አንድ እውነተኛ የሆነ ወራሽ ትክክለኛው ወራሽ መሆኑ ታውቆለት ዋጋ ያለው የወራሽነት ማስረጃ ሳይኖረው የውርሱን ንብረት በእጁ ያደረገው ሰው የውርሱን ንብረት እንዱለቅ ክስ በሚያቀርብበት ጊዚ ስለመሆኑ የድንጋጌው ይዖት በግልጽ ያሳያል። ነገር ግን በተያዖው ጉዲይ የተጠሪ ክስ የሟች አቶ አየለ ግዙው የውርስ ንብረት በአሁኑ አመልካች ስለተያዖ ይለቀቅልኝ የሚል ይዖት የላለው ሲሆን በአመልካች ላይ የፍርድ መቃወሚያ አቤቱታ የቀረበው አመልካች ከሟች አቶ አየለ ግዙው ጋር ምንም ዓይነት የተወላጅነት ግንኙነት ሳይኖራቸው አመልካች የሟቹ ልጅ ነኝ በማለት የወሰደት የወራሽነት ማስረጃ ይሰረዛልኝ የሚል መሆኑን የክርክሩ ሂደት በግልጽ ያሳያል። በመሆኑም የፍ/ብ/ሕ/ቁጥር 1000 ድንጋጌ ለዘህ ጉዲይ ተፈፃሚ ላደረግ የሚችልበት የሕግ አግባብ የለውም።

ተጠሪ በዘህ መልኩ ያቀረቡት አቤቱታ በምን ያሕል ጊዚ መቅረብ እንዲለበት በውርስ ሕጉ ድንጋጌዎች በግልጽ አልተመለከተም። የውርስ ሕጉ በዘህ ረገድ ክፍተት ካለበት ወደ ጠቅላላ ሕግ በመሄድ ለጉዲዩ እልባት መስጠት በሕግ አተረጓጎም መርህ /principles of legal interpretation/ የተፈቀደ ነው። በዘሁ መሰረትም ጉዲዩን በፍትሐብሕር ሕጉ ጠቅላላ ስለውልች ከተደነገገው አንፃር መመልከት የግድ ይላል። በዘህ ክፍልም ግዳታዎች ከውል የተገኙ ባይሆንም በውል ሕግ ላይ የተመለከቱት ድንጋጌዎች ተፈፃሚነት እንዲላቸው በቁጥር 1677/1/ ላይ ተመልክቷል። በውል ሕግ ደግሞ ዋናው የይርጋ ድንጋጌ በቁጥር 1845 ላይ የተመለከተው የ1ዐ ዓመት የይርጋ ጊዚ ነው። የይርጋ አቆጣጣር ጊዚ መነሻ ላሆን የሚችለው ጊዚም በፍ/ብ/ሕ/ቁጥር 1846 ድንጋጌ አግባብ ላታይ የሚችል ነው።

በተያዖው ጉዲይ ተጠሪ አመልካች ከሕግ ውጪ የወራሽነት ማስረጃ አግኝተዋል በማለት ማስረጃውን ለሰጠው ፍርድ ቤት ለአመልካች የሰጠውን የወራሽነት ማስረጃ እንዱሰረዛ የመቃወሚያ አቤቱታ ያቀረቡት ጳጉሜ 01 ቀን 2009 ዓ.ም. ሲሆን አመልካች ይህንን ማስረጃ ያገኙ መሆኑን ያወቁት ደግሞ ከ2002 ዓ/ም ጀምሮ መሆኑን የክርክሩ ሂደት በግልፅ ያሳያል። አመልካች ያያዘት የወራሽነት ማስረጃ በፍርድ ቤት የተረጋገጠ በመሆኑ ሕጋዊ ውጤት የሚኖረው እንደመሆኑ መጠን ተጠሪ ይህ ማስረጃ ከሕግ ውጪ ለአመልካች መሰጠቱን ከአወቁበት ጊዚ ጀምሮ በ1ዐ ዓመት ጊዚ ውስጥ ተጠሪ አቤቱታውን የማቅረብ ግዳታ አለባቸው። ከዘህ አንጻር ሲታይ ተጠሪ ከ2002 ዓ/ም ጀምሮ ጉዲዩን የሚያውቁ በመሆኑ ከዘህ ጊዚ ጀምሮ በአስር አመት ጊዚ ውስጥ መቃወሚያውን ማቅረብ የሚችለ በመሆኑና የአስር አመት ጊዚ ሳያልፍ በ2009 ዓ/ም መቃወሚያቸውን ያቀረቡ በመሆኑ ክሱ በይርጋ የሚታገድበት አግባብ የለም።

ስለሆነም የከተማው ይግባኝ ሰሚ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት ለጉዲዩ አግባብነት የላለውን የፍ/ብ/ሕ/ቁጥር 1ዐዐዐ ድንጋጌ ለውሳኔው ዋቢ ማድረጉ ተገቢ ባሆንም ክሱ በይርጋ የታገደ አይደለም በማለት የደረሰው ድምዲሜ ግን ከውጤት አንጻር የሚነቀፍ ባለመሆኑ ውሳኔው መሰረታዊ የሕግ ስህተት የተፈጸመበት ነው ለማለት አልተቻለም።

ው ሣ ኔ

1. የአዱስ አበባ ከተማ ይግባኝ ሰሚ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት በመ/ ሰኔ 05 ቀን 2010 ዓ/ም የሰጠው ውሳኔ ከውጤት አንጻር በፍ/ብ/ሕ/ሥ/ሥ/ቁ. 348/1/ መሰረት ጸንቷል።

2. በሐሰት ለተገኘ የወራሽነት ማስረጃ ይሰረዛልኝ ጥያቄ ተፈጻሚነት ያለው የይርጋ ጊዚ በፍ/ብ/ሕ/ቁጥር 1677 እና 1845 ድንጋጌዎች መሰረት የአስር አመት የይርጋ ጊዚ ነው ብለናል።

3. ተጠሪ ያቀረቡት የወራሽነት ማስረጃ ይሰረዛልኝ መቃወሚያ በይርጋ ቀሪ አልሆነም ተብል ተወስኗል።

4. በዘህ ችልት ለተደረገው ክርክር የወጣውን ወጪና ኪሳራ ግራ ቀኙ ወጭና ኪሣራ ይቻቻለ።

መዛገቡ ተዖግቷል፤ ወደ መ/ቤት ይመለስ ብለናል።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።