** የኦሮሚያ ውሃ ስራዎች ኮንስትራክሽን ድርጅት-ነ/ፈጅ አሸናፉ ፉጣ; ላይ በኮ/መ/ቁ138392 ባቀረበው; ያቀረቡት አቤቱታ አጣርቶ ለመወሰን የቀረበ ጉዲይ ነው። የአሁኑ; ጋር ሰኔ እና ሐምል 2002 ዓ.ም በተደረገው ውል ዱኤስቢ3-ዱዚድ v. ** ቢጋና ኃላፉነቱ የተወሰነ የግል ማህበር- አልቀረቡም ።; ክሱን ለማስረዲት ያዖጋጀው የጊዚ መቆጣጠሪያ ማጠቃልያ ራሱ ያዖጋጀው በመሆኑ በፍ/ብ/ህ/ቁ2016 መሰረት ተቀባይነት እንደላለው፣ ከውለ በስተቀር ላላ ማስረጃ ያላቀረበ በመሆኑ ው

4. አመልካች በ21/10/2010 ዓ.ም የተፃፈ 7 ገጽ የሰበር አቤቱታ ያቀረበ ሲሆን መሰረታዊ ይዖቱ ሲታይም የስር ፍርድ ቤት ውለ ካለው ስታንዲርድ /ኖርም/ አንጻር መተርጎም እንደነበረበት ተጠሪ ያቀረበው ማስረጃ ክስ ሲያቀርብ በእጁ የነበረ ከመሆኑ አንፃር በሂደት ያቀረበው ጥያቄ ተቀባይነት ማግኘቱ በህጉ አግባብ አለመሆኑን፣ የመከላከያ መልስ ለማሻሻል ያቀረበው ጥያቄ ውድቅ መደረጉ የቀረበበት ክስ የመከላከል መብት የሚያጣብብ መሆኑን፣ የነዲጅ ክፍያ በተመለከተ ያቀረበው ክርክር ውድቅ መደረጉ የግራ ቀኙ ስምምነት መሰረት ያላደረገ መሆኑን የክፍያ ስርዓቱ ውጤታማ የስራ ሰዓት ግምገማ መሰረት በማድረግ ስላቱ ቢሰራ ሉከፈል ይገባ የነበረ ብር 217,274.71 ብቻ እንደሆነ በመግለጽ የስር ፍርድ ቤቶች ውሳኔ እና ትእዙዛ እንዱሻር መጠየቁን የሚያሳይ ነው። የአመልካች አቤቱታ የመረመረው የሰበር አጣሪ ችልትም አመልካች ተጨማሪ ማስረጃ በመቃወም አቤቱታው ለማሻሻል ያቀረበው ጥያቄ ተቀባይነት ያለማግኙቱን አግባብነት እንዱሁም ክፍያው መሰራት ያለበት የስራ ዓይነትና ዋጋ መሰረት በማድረግ ነው ወይስ ተሰራ የተባለው ሰዓት በማሰላት ብቻ ነው? የሚል አከራካሪ ጭብጥ ከውለ አንቀጽ 8.1 እና 8.2 አንፃር አግባብነቱ ተጠሪ ባለበት መመርመር ይቻል ዖንድ ጉዲዩ ለዘህ ችልት ያስቀርባል ተብሎል። ተጠሪም ጥቅምት 20 ቀን 2011 ዓ.ም ባቀረበው መልስ አመልካች መልሱ ለማሻሻል ያቀረበው ጥያቄ ውድቅ መደረጉ በአግባቡ መሆኑ፣ በቀረበው ሰነድ አስተያየት መስጠቱን ክፍያውም ተደምሮ አማካይ በመውሰድ የሚሰራ እንጂ በውጤታማነት የስራ ሰዓት ብቻ ተመርኩዜ የሚወሰን አለመሆኑን የተሰራውን ስራ መጠን የሚያሳይ ሰነድ ቀርቦ የተወሰነ በመሆኑ የስር ፍርድ ቤቶች ውሳኔ እና ትእዙዛ ሉነቀፍ አይገባም በማለት ተከራክሯል። አመልካች ባቀረበው የመልስ መልስ አቤቱታው አቤቱታውን አጠናክሯል።

ችልቱም ለትክክለኛ ፍትህ አሰጣጥ እንዱመች የከፍተኛ ፍርድ ቤት መ/ በ14/09/2011 ዓ.ም በሰጠው ትእዙዛ በማስቀረብ ተመልክቷል።

5. የጉዲዩ አመጣጥ ባጭሩ ከላይ የተገለፀው ይዖት ያለው ሲሆን እኛም ግራ ቀኙ በጽሁፍ ያደረጉት ክርክር ለሰበር አቤቱታ መነሻ ከሆነው ውሳኔ እና አግባብነት ካላቸው ድንጋጌዎች ጋር በማገናዖብ የስር ፍርድ ቤቶች የሰጡት ውሳኔና ትእዙዛ መሰረታዊ የህግ ስህተት ያለበት መሆን አለመሆኑን ክርክሩን እንደሚከተለው መርምረናል።

6. ከክርክሩ ሂደት መረዲት የተቻለው አመልካች እና ተጠሪ የኮንስትራክሽን መሳሪያዎች ኪራይ ውል ማድረጋቸውን ያላከራከረ ቢሆንም ተጠሪ እንዱከፈለው ዲኝነት የጠየቀበት የገንዖብ መጠን በተመለከተ ግን ክርክር መነሳቱን መዛገቡ ያሳያል። አመልካች አጥብቆ የሚከራከረው ለውሳኔ መሰረት የሆነውን የሰነድ ማሰረጃ ተጠሪ ክሱ ሲመሰርት አያይዜ ያላቀረበው ከመሆኑ አንፃር በክርክር ሂደት እንዱያቀርብ መፈቀደ ስነ ስርዓታዊ አይደለም በሚል ነው። ከዘህ በተጨማሪ አመልካች ቀሪ ክፍያ አለ የሚባል ቢሆን ስላቱ መሰራት ያለበት ባቀረበው ሰዓት ድምር ሳይሆን ውጤታማ የስራ ሰዓት ግምገማ መሰረት በማድረግ ነው የሚል ክርክር ማቅረቡን መዛገቡ ያመለክታል። ተጠሪ በበኩለ አመልካች ከክሱ በኋላ የቀረበው የሰነድ ማስረጃ ላይ አስተያየቱን የሰጠ በመሆኑ የመከላከያ መልሱ ለማሻሻል ያቀረበው ጥያቄ ተቀባይነት ማጣቱ በአግባቡ ስለመሆኑ ቀሪ ክፍያ በተመለከተም በተደረገው ማጣራት ያልተከፈለ ገንዖብ መኖሩን ተረጋግጦ የተሰጠው ውሳኔ ሉነቀፍ አይገባም ብሎል።

7. በመሰረቱ መብት ለማስከበር ክስ የሚመሰርት ሰው ክሱን ለማስረዲት ይጠቅማል ያለውን ማስረጃ ዓይነት እና ዛርዛር ሁለ መጀመርያ ከሚያቀርበው ክስ ጋር አያይዜ ማቅረብ ያለበት ሲሆን በእጁ የላለ ማስረጃዎች ካለ በፍርድ ቤት ትእዙዛ ማቅረብ እንዱቻል የሚገኙበት መስርያ ቤት (ስፍራ) ጭምር በመግልጽ ማቅረብ ያለበት ስለመሆኑ የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ137(1) እና 223 ድንጋጌዎች መሰረታዊ ይዖት እና መንፈስ ያስገነዛቡናል። የከሳሽ ወገን መጀመሪያ ያላቀረበው ማስረጃ ካለ በልዩ ሁኔታ በቂ ምክንያት መኖሩን በማስረዲት በፍርድ ቤት ፈቃድ ላቀርብ እንደሚችል የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ137(2) እና 256 ጥምር ንባብ ያመለክታል። በልላ በኩል ፍርድ ቤት ማስረጃ በማስቀረብ የሚመረምርበት ስርአት በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ቁ145 እና 256 ተደንግጓል። በተያዖው ጉዲይ ተጠሪ ክስ በሚሰማበት ወቅት ያልቀረበ ሰነድ መኖሩን በመግለጽ ያቀረበው አቤቱታ ተቀባይነት ማግኘቱን መዛገቡ ያሳያል። ተጠሪ ማስረጃ እንዱያቀረብ ከተፈቀደለት በኋላ አመልካች የመከላከያ መልስ ለማሻሻል ያቀረበው ጥያቄ ውድቅ መደረጉን መዛገቡ ያሳያል። ተጠሪ ክሱን ለማስረዲት ይጠቅመኛል ያለውን የሰው እና የሰነድ ማስረጃ ክስ በመሰረተበት ቀን ያላቀረበበት በቂና ህጋዊ ምክንያት ምን እንደሆነ የስር ፍርድ ቤት በ3/8/2006 በሰጠው ትእዙዛ ግልጽ አላደረገም። ተጠሪ ክሱን ለማስረዲት በመጀመሪያ ቀጠሮ ያላቀረበው ማስረጃ በሂደት እንዱያቀርብ ከተፈቀደ አመልካችም የቀረበውን ማስረጃ አግባብነት እና ተአማኒነት ለመቃወም እንዱችል የመከላከያ መልሱ እንዱያሻሽል ሉፈቀድ ይገባ ነበር።

ምክንያቱም መጀመሪያ ያልቀረበው ማስረጃ ለውሳኔው መሰረት ከተደረገ አመልካችም ይህ ማስረጃ ተገቢ አለመሆኑን ለማሳየት ወይም ለመከላከል እኩል የመደመጥ መብት ሉነፈግ አይገባም። የስር ከፍተኛ ፍርድ ቤት ክርክሩን የመራበት አግባብ በህጉ የተዖረጋውን ጥብቅ የክርክር አመራር ስርዓት የተከተለ ባይሆንም የተጠሪ ማስረጃ እንዱቀረብ በፈቀደበት ሁኔታ አመልካችም የበኩለን ማስተባብያ ለማቅረብ ይችል ዖንድ የመልስ ማሻሻል ጥያቄ ተቀባይነት ሉያገኝ ይገባል። አመልካች በተሟላ መልስ ባልተከራከረበት ሁኔታ ተጠሪ ባቀረበው ሰነድ ላይ አስተያየቱን በጽሁፍ ብቻ ያቅርብ ተብል የመደመጥ መብቱ ሉታለፍ አይገባም። ምክንያቱም ተጠሪ ያቀረበው አዱስ ማስረጃ የክርክሩ ይዖት እና ጭብጥ ሉለውጥ የሚችል በመሆኑ ነው።

የስር ፍርድ ቤት አመልካች በ23/10/2006 ዓ.ም ያቀረበው የመከላከያ መልስ የማሻሻል መሰረታዊ ጥያቄ ውድቅ ማድረጉ የፋዳራል ህገ መንግስት አንቀጽ 37 እና የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ91 ያላገናዖበ ነው ብለናል በመሆኑም አመልካች የተሟላ ክርክር ለማቅረብ እንዱችል የመከላከያ መልሱ እንዱያሻሽል ሉፈቀድለት ይገባል ብለናል።

8. አመልካች በስር ፍርድ ቤት ተፈፀመ ያለው ላላ መሰረታዊ ስህተት ክፍያው የተሰራበት ስላት ተገቢነት ነው። አመልካች ካቀረበው ክርክር መገንዖብ የተቻለው ቀሪ ክፍያ የተሰራበት ስላት ውለን መሰረት አላድረገም በሚል ነው። አመልካች በሰበር አቤቱታው በዛርዛር እንደገለጸው ክፍያው የአከፊፈል ስታንዲርድ እና ኖርም የተከተለ አይደለም በሚል ነው።ተጠሪ በበኩለ ክፍያው በአግባቡ ተሰልቶ የቀረበ በመሆኑ የአመልካች ክርክር ውድቅ እንዱደረግ አመልክቷል። የስር ፍርድ ቤትም ውሳኔ እንደተመለከትነው የክፍያው ስላት የተሰራው አጠቃላይ የተሰራው ሰዓት በመደመር መሆኑን ከሚያሳይ ውጭ በአመልካች አቤቱታ እንደተገለጸው ውጤታማ የስራ ሰዓት ግምገማ መሰረት ያደረገ መሆን አለመሆኑን ተጣርቶ የተወሰነ ስለመሆኑ መዛገቡ አያሳይም። በመሆኑም ቀሪ ክፍያ መኖሩን ከተረጋገጠ በውለ መሰረት ክፍያ ሉፈፀም የሚገባው አመልካች እንደሚለው ውጤታማ የስራ ሰዓት ግምገማ መሰረት በማድረግ ነው ወይስ ተጠሪ እንደሚከራከረው የስራ ሰዓት ተደምሮ አማካይ በመውሰድ ነው? የሚል መሰረታዊ ጭብጥ በግራ ቀኙ ክርክርና ማስረጃ እንዱሁም ውለ መሰረት በማድረግ በሚቀርብ የባለሞያ ማብራሪያ መሰረት ተጣርቶ የሚወሰን እንጂ ከወዱሁ የአመልካች የዲኝነት ጥያቄ ውድቅ የሚደረግበት ሁኔታ አይኖርም። በመሆኑም የክፍያ ስርዓቱ በውለ መሰረት መከፈል አለመከፈለን በድጋሚ ሉጣራ የሚገባው ነጥብ ሆኖ ተገኝቷል። በዘህ ሁለ ምክንያት መጀመሪያ ጉዲዩን የተመለከተው የከፍተኛ ፍርድ ቤት ተጠሪ ያቀረበው ተጨማሪ የሰነድ ማስረጃ ተቀብል አመልካች ያቀረበው የመከላከያ መልስ ማሻሻያ ጥያቄ ውድቅ ማድረጉ እንዱሁም ክፍያ የተጠየቀው በውለ መሰረት መሆን አለመሆኑን በአግባቡ ሳያጣራ መወሰኑ እየታወቀ ይኸው ውሳኔ በፋዳራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት በትእዙዛ መጽናቱ መሰረታዊ የህግ ስህተት ያለበት በመሆኑ ሉታረም ይገባል በማለት ተከታዩን ወሰነናል።

ውሳኔ

1. የፋዳራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት በመ/ቁ138392 በ26/06/2010 ዓ.ም የሰጠው ፍርድ፣ የፋዳራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት በይ/ብ/ይ/መ/ቁ156988 በ30/09/2010ዓ.ም የሰጠው ትእዙዛ ሽረናል።

2. አመልካች ያቀረበው የመከላከያ መልስ የማሻሻያ ጥያቄ ውድቅ መደረጉ በህጉ አግባብ አይደለም ብለናል።

3. አመልካች በተሟላ ሁኔታ ለመከራከር እንዱያስችለው መልሱን እንዱያሻሽል አዖናል።

4. የፋዳራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት የተዖጋው የመ/ቁ138392 በማንቀሳቀስ አመልካች መልሱን ካሻሻለ በኋላ በፍርድ ይዖቱ እና መንፈስ እንዱጣሩ የተለዩ ነጥቦች መሰረት በማድረግ ክፍያ የተጠየቀው በውለ መሰረት ነው ወይስ አይደለም? የሚል መሰረታዊ ጭብጥ እና ተያያዥ ነጥቦች በግራ ቀኙ ክርክርና ማስረጃ በማጣራት እንዱሁም አግባብነት ካለው ተቋም ተገቢ ነው ያለውን ማስረሰጃ በማሰባሰብ ወይም ባለሞያ በመመደብ በማጣራት ተገቢ ውሳኔ ይሰጥ ዖንድ ጉዲዩ የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ343(1) በሚያዖው መሰረት መልሰንለታል።

5. የዘህ ፍርድ ቤት ክርክር ያስከተለው ወጪ እና ኪሳራ ግራ ቀኙ የየራሳቸው ይቻለ ብለናል።

6. የውሳኔው ትክክል ግልባጭ ለስር ፍ/ቤቶች ይተላለፍ።

7. መዛገቡ ሲሰራ ቆይቶ በ6/10/2011 ዓ.ም ተነበበ።

መዛገቡ ተዖጋ ወደ መዛገብ ቤት ተመለሰ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።