-** ሕብረት ኢንሹራንስ ኩባንያ አ.ማ; በቀን 22/09/2011 ዓ.ም በተፃፈ 03 ገፅ የሰበር አቤቱታ በስር ፍ/ቤቶች; የሰበር አቤቱታ ይዘትም በአጭሩ በስር ፍ/ቤት ባቀረብነው ክስ ድርጊቱ በሰው አካልና በንብረት ላይ ጉዲት ማድረስ ስለ v. -** ሚካኤል አባተ ሕንፃ ተቋራጭ; ደግሞ ተከሳሽ በመሆን ተከራክረዋል።; የሆነው የሰላዲ ቁጥሩ ኮድ 3-35810 ኢት የሆነ ተሸከርካሪ ተገቢ ባልሆነ የመንጃ ፍቃድ ሲሽከረከር በፈፀመው ጥፊት በልላ ሶስተኛ ወገን በሆነው; በገባው የሶስተኛ

በተሽከርካሪ አደጋ በሦስተኛ ወገኖች ላይ ለሚደርስ ጉዲት የሚሰጥ የመድን ሽፊን የሚመነጨዉ በመድን ሰጭዉና በመድን ገቢዉ መካከል በሚደረግ የመድን ዉል ፖሉሲ መነሻ ቢሆንም በተሽከርካሪ አደጋ በሦስተኛ ወገን ላይ ለሚደርስ አደጋ የመድን ሽፊን ለመስጠት በወጣ አዋጅ ቁጥር 799/2005 በተዘረጋዉ ስርዓት መሰረት በመድን ዉለ ተዋዋይ ወገን ያልሆኑ አደጋ የደረሰባቸዉ ሦስተኛ ወገኖች በሽፊኑ ተጠቃሚ እንዱሆኑ የሚያደርግ ግንኙነት መፈጠሩን መገንዘብ የሚቻል ነዉ። በዚህ አግባብ ምንም እንኳን ግራ ቀኝ የመድን ዉለ ተዋዋዮች ቢሆኑም ከዉለ ተጠቃሚዎች ሦስተኛ ወገኖች ጭምር በመሆናቸዉ የመድን ዉል ፖሉሲዉ እና አዋጅ ቁጥር 799/2005 የሦስትዮሽ ግንኙነትን እንዲቋቋመ መረዲት ያስፈልጋል። አመልካች በተጠሪ ላይ ክሱን የመሰረተዉ የመድን ዉለን እና በአዋጅ ቁጥር 799/2005 መሰረት በማድረግ በመሆኑ ግንኙነታቸዉ በመድን ዉል ላይ የተመሰረተ በመሆኑ ለጉዲዩ አግባብነት የሚኖረዉ የይርጋ ድንጋጌ ይህንን በዉል ላይ የተመሰረተዉን ግንኙነት መሰረት ያደረገ ላሆን ይገባል። ግንኙነቱም የመድን ዉልን መሰረት ያደረገ በመሆኑ ለጉዲዩ ተፈፃሚነት ያለዉ በንግድ ህጉ አንቀጽ 674 ላይ የተመለከተዉ በመሆኑ የስር ፍርድ ቤቶች በዉሳኔያቸዉ ይህን ድንጋጌ መጥቀሳቸዉ በመሰረቱ የሚነቀፍ አይደለም። በመሆኑም ከዉል ዉጭ የሆነ ኃላፉነት መነሻ በማድረግ ካሳ ለማስከፈል ለሚቀርብ ክስ ተፈጻሚነት እንዱኖረዉ በፍ/ብ/ሕግ ቁጥር 2143/2 ስር የተደነገገዉ የይርጋ ድንጋጌ ለዚህ ጉዲይ ተፈጻሚነት ስለላለዉ አመልካች ለጉዲዩ ተፈጻሚነት ያለዉ የይርጋ ድንጋጌ በፍ/ብ/ሕግ ቁጥር 2143/2 ስር የተደነገገዉ ነዉ በሚል ያቀረበዉን ክርክር አልተቀበልነዉም።

ይልቁንም የዚህን ችልት ምላሽ የሚሻ ጭብጥ የሁለት ዓመቱ የይርጋ ጊዜ የሚቆጠረዉ ለጉዲቱ ምክንያት የሆነዉ አደጋ ከደረሰበት ጊዜ ጀምሮ ነዉ የሚል የስር ሁለቱ ፍርድ ቤቶች የደረሱበት ድምዲሜ የግራ ቀኝን ክርክር መሰረታዊ ባህርይ ያገናዘበ መሆን ያለመሆኑ ነዉ። ስለ ሦስተኛ ወገን ኢንሹራንስ የሚደነግገዉ አዋጅ ቁጥር 799/2005 አንቀጽ 6/2 መድን ሰጪዉ በአደጋ ምክንያት ለደረሰ ጉዲት ካሳ ለሦስተኛ ወገን ከከፈለ በኋላ መድን ገቢዉ እንዱተካለት መጠየቅ እንደሚችል ያመለክታል።

ይሁንና እንዱህ ዓይነት ክስ መቅረብ ያለበትን የይርጋ ጊዜ በተመለከተ አዋጁ በተለይ አይደነግግም።

ከኢንሹራንስ ዉል ጋር የተያያዙ ክሶችን ይርጋ በተመለከተ የንግድ ሕጉ አንቀጽ 674/1 ስር በኢንሹራንስ ዉል ምክንያት የሚቀርብ ማንኛዉም ክስ የሚታገደዉ ለክሱ ምክንያት የሆነዉ ጉዲት ከተደረገበት ወይም በጉዲዩ ጥቅም ያላቸዉ ወገኖች ጉዲቱን ካወቁበት ቀን ጀምሮ (በእንግሉዘኛዉ ቅጅ፡ …from the occurrence giving rise to the claim or from the day when the parties knew of the occurrence) ከሁለት ዓመት በኋላ ነዉ በማለት ይደነግጋል። ይህ ድንጋጌ የይርጋ ጊዜዉ መቁጠር የሚጀምረዉ ጉዲቱ ከደረሰበት ወይም መብት ያላቸዉ ወገኖች ጉዲት ስለመድረሱ ካወቁበት ጊዜ ጀምሮ እንደሆነ ያሳያል። መድን ሰጪዉ ለሦስተኛ ወገን የከፈለዉን ካሳ መድን ገቢዉ እንዱተካለት፣ በመካከላቸዉ ያለዉን የመድን ዉል ወይም ህግ መሰረት በማድረግ፣ መጠየቅ የሚችለዉ በቅድሚያ ካሳዉን ለሦስተኛ ወገን መክፈለ ሲረጋገጥ ስለመሆኑ እሙን ነዉ። ይህ ደግሞ ሦስተኛ ወገኑ ካሳዉ እንዱከፈለዉ የሚያቀርበዉን ጥያቄ መሰረት በማድረግ በመሆኑ የመድን ሰጪዉ የይተካልኝ ዲኝነት ጥያቄ የሚያቀርበዉ ሦስተኛ ወገኑ ካሳ እንዱከፈለዉ በሚያቀርበዉ ሁኔታ እና ጊዜ ላይ የሚወሰን መሆኑን የሚያሳይ ነዉ። ስለሆነም መድን ሰጪዉ ለሦስተኛ ወገን የከፈለዉ ካሳ በመድን ገቢዉ እንዱተካለት ለመጠየቅ ባለዉ መብቱ መስራት የሚችለዉ በሦስተኛ ወገን ጥያቄ መሰረት ካሳዉን ከከፈለዉ በኋላ በመሆኑ ጉዲቱ ከደረሰበት ወይም ስለጉዲቱ ካወቀበት ጊዜ ጀምሮ የይተካልኝ ክስ ያቀርባል ተብል አይጠበቅም። ይህ እየታወቀ የሁለት ዓመት ጊዜዉ መቆጠር የሚጀምረዉ ጉዲቱ ከደረሰበት ወይም ጉዲቱ መድረሱ ከታወቀበት ጊዜ ጀምሮ ነዉ በሚል መወሰን ‛መብታቸዉን በተገቢዉ ጊዜ ለማስከበር የሚተጉ ሰዎችን ለማበረታት (to encourage diligence and to discourage negligence) ነዉ“ የሚለዉን የይርጋን መሰረታዊ ዓላማ የሚያፊልስ ከመሆኑም በላይ እንደ አመልካች ያለ ሰዎችን ፍትሕ የማግኘት መብት የመገደብ ዉጤት ሉያስከትል እንደሚችል መገንዘቡም ተገቢ ነዉ። ይህ በመሆኑም ለያዝነዉ ዓይነት ጉዲይ የሁለት ዓመት የይርጋ ጊዜ መቆጠር የሚጀምረዉ መቼ ነዉ? ለሚለዉ ነጥብ በግራ ቀኝ መካከል የተደረገዉ የመድን ዉል በባህሪዉ የሦስትዮሽ ግንኙነትን የሚመለከት ከመሆኑ አንፃር በማገናዘብ ትርጉም መስጠቱ ተገቢ ይሆናል።

ከላይ እንደተመለከተዉ ለዚህ ክርክር መነሻ የሆነዉ ጉዲይ የዉል ግንኙነትን መሰረት ያደረገ ነዉ። ከዉል የሚመነጩ ግንኙነቶች የሚገዙበት የይርጋ ደንቦች ስለ ዉልች በጠቅላላዉ በሚደነግገዉ የፍትሐብሕር ህጉ ክፍል ከአንቀጽ 1845-1856 የተመለከቱ ሲሆን፣ ከእነዚህም ድንጋጌዎች ዉስጥ አንደ ‛የይርጋው መነሻ ጊዜ“ በሚል በአንቀጽ 1846 ላይ የተመለከተዉ ድንጋጌ ነዉ። ይህ ድንጋጌ ‛የይርጋ ቀን መቆጠር የሚጀምረው ግዳታዉን ለመጠየቅ ተገቢ ከሆነዉ፤ ወይም ዉለ የሚሰጠዉ መብት ከተሰራበት ቀን ጀምሮ ነዉ“ በማለት የሚደነግግ ሲሆን፣ እንግሉዝኛዉ ‛The period of limitation shall run from the day when the obligation is due or the rights under the contract could be exercised‛ በማለት ይደነግጋል። በልላ በኩል የመድን ዉልን መሰረታዊ ባህርይ ከግምት ዉስጥ በማስገባት የንግድ ህጉ አንቀጽ 674/1 ከመድን ዉል የሚመነጩ ክሶች የሚቀርቡበትን የይርጋ ጊዜ በተለይ የሚደነግግ ቢሆንም፣ ከላይ እንደተገለጸዉ፣ ‛በመብት መስራት መጀመር“ የይርጋ መቁጠሪያ መነሻ ጊዜ ላሆን የሚችል ስለመሆኑ በግልጽ አላመላከተም። በመሆኑም የይርጋ መቁጠሪያ መነሻ ጊዜን በተመለከተ በፍትሐብሕር ህጉ እና በንግድ ህጉ መካከል ቅራኔ (contradiction) አለ ለማለት አይቻልም። በተለያዩ የህግ ክፍልች በሚገኙ ድንጋጌዎች መካከል ቅራኔን ከማፈላለግ ይልቅ ተደጋጋፉ ሆነዉ የጋራ ዓላማ የሚያሳኩበትን የህግ ትርጉም መሻት የህግ ባለሙያዎች ሉመርጡት የሚገባ የህግ አተረጓጓም ዘይቤ በመሆኑ ልዩ ህግ ጠቅላላ ዓላማ ካለዉ ህግ ቅድሚያ ይሰጠዋል (the special prevails over the general) የሚለዉን የህግ አተረጓጓም ተከትል ዉሳኔ ላይ ከመድረስ በፉት በሁለቱ የህግ ክፍልች መካከል የማይታረቅ፣ ምክንያታዊ የሆነ፣ በላቀ የህግ አዉጪዉ ፍላጎት የተደገፈ ግጭት መኖሩን ማረጋገጥ እንደሚያስፈልግ ይህ ሰበር ችልት በሰ/መ/ ላይ በሰጠዉ የህግ ትርጉም ላይ ካሰፈረዉ ሃሳብ መገንዘብ ይቻላል። ስለሆነም ከይርጋ ጊዜ አቆጣጠር ጋር በተያያዘ በንግድ ህጉ እና በፍትሐብሕር ህጉ ላይ በተመለከቱት ድንጋጌዎች መካከል የሚታይ ቅራኔ (apparent contradiction) የላለ በመሆኑ የይርጋ ጊዜ አቆጣጠርን አስመልክቶ በንግድ ህጉ ላይ የተመለከተዉን ብቻ በመቀበል አንድ ሰዉ ለፍርድ ቤት ክስ ማቅረብ የሚችለዉ በመብቱ መስራት ከሚችልበት ጊዜ ጀምሮ መሆኑን ከአጠቃላይ የይርጋ መሰረታዊ ዓላማ ጋር በማገናዘብ በፍትሐብሕር ህጉ አንቀጽ 1846 ላይ የተመለከተዉን ድንጋጌ ወደ ጎን በመተዉ ከዉሳኔ ላይ መድረስ ትክክለኛ የህግ አተረጓጎም ዘይቤ አይደለም። በዚህ ችልት እምነት በዚህ ጉዲይ ላይ ተመራጭ የሚሆነዉ የአተረጓጓም ዘይቤ በንግድ ህጉ ላይ የተመለከተዉን የሁለት ዓመት የይርጋ ጊዜ በመዉሰድ፣ የይርጋዉ ጊዜ መቆጠር የሚጀምርበትን ጊዜ አስመልክቶ ግን የያዝነዉን ጉዲይ መሰረታዊ ባህርይ ግምት ዉስጥ በማስገባት በፍትሐብሕር ህጉ ላይ የተመለከተዉን ድንጋጌ ተፈፃሚ በማድረግ ሁለቱ የህግ ክፍልች ተደጋጋፉ ሆነዉ ተፈፃሚ እንዱሆኑ በማድረግ የይርጋን መሰረታዊ ዓላማ ሉያሳካ የሚችል ዘዳን መከተል ነዉ።

በዚህም መሰረት፣ በንግድ ህጉ አንቀጽ 674/1/ ላይ የተመለከተዉ የይርጋ ጊዜ ለተያዘዉ ጉዲይ ተፈፃሚነት ያለዉ ቢሆንም ጉዲዩ የሦስተኛ ወገን ኢንሹራንስ ዉል ያለዉን ልዩ ባህርይ ግምት ዉስጥ ባስገባ መልኩ ከሳሹ በመብቱ መስራት የቻለበት ቀን የይርጋዉ መቁጠሪያ መነሻ ቀን እንደሚሆን በግልጽ አላመለከተም። ይህ የህጉ ክፍተት በመሆኑም በፍትሐብሕር ህጉ አንቀጽ 1676(1) ላይ በተመለከተዉ ድንጋጌ መሰረት የይርጋ ጊዜ መቆጠር የሚችለዉ ከሳሹ በመብቱ መስራት ከጀመረበት ቀን ጀምሮ ነዉ በሚል በህጉ አንቀጽ 1846 ላይ የተመለከተዉ ድንጋጌ ተፈፃሚ ማድረጉ ተገቢ ሆኖ ተገኝቷል። በመሆኑም ጉዲት ለደረሰበት ሦስተኛ ወገን የሚገባዉን ክፍያ ከፈጸመ በኋላ መድን ሰጭዉ በመድን ገቢዉ ላይ የሚያቀርበዉ የካሳ ይተካልኝ ክስ ሲሆን፣ በንግድ ህጉ ላይ የተመለከተዉ የሁለት ዓመት የይርጋ ጊዜዉ መቆጠር የሚጀምረዉ ጉዲቱ ከደረሰበት ቀን ጀምሮ ሳይሆን መድን ሰጪዉ በአደጋዉ ምክንያት በሦስተኛ ወገን ላይ ለደረሰዉ ጉዲት ካሳ ከከፈለበት ቀን ጀምሮ ላሆን ይገባል።

ከዚህ አንፃር ወደ ተያዘዉ ጉዲይ ስንመለስ፣ ከፍ ሲል እንደተመለከተዉ ለጉዲቱ መንስኤ የሆነዉ አደጋ የደረሰዉ በ17/05/2007 ዓ.ም ቢሆንም፣ አመልካች ክፍያዉን ለሦስተኛ ወገን የፈጸመዉ ሐምል 12 ቀን 2008 ዓ.ም ሆኖ ክሱ የቀረበዉ ሰኔ 22 ቀን 2009 ዓ.ም መሆኑ ተረጋግጧል። ይህም አመልካች ክሱን ያቀረበዉ ለሦስተኛ ወገን ካሳ ከፍል የሁለት ዓመት ጊዜ ከማለቁ በፉት በመሆኑ ክሱ በሁለት ዓመት ይርጋ የሚታገድ አይደለም። ስለሆነም የፋዳራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት የተጠሪን መቃወሚያ በመቀበል ለተያዘዉ ጉዲይ አግባብነት የላለዉን አደጋዉ የደረሰበትን ቀን ለይርጋ አቆጣጠር መነሻ በማድረግ የአመልካች ክስ የማቅረብ መብት በይርጋ ታግዶል በማለት መዝገቡን መዝጋቱና ጉዲዩን በይግባኝ ያየዉ የፋዳራል ከፍተኛ ፍርድ ቤትም ይህን ስህተቱን ሳያርም ማለፈ ሉታረም የሚገባዉ መሰረታዊ የሕግ ስህተት ነዉ። በመሆኑም ተከታዩን ዉሳኔ ሰጥተናል።

ዉሳኔ

1. የፋዳራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት በመ/ ላይ በቀን 19/11/2010 ዓ/ም የሰጠዉ ብይን የፋዳራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት በመ/ ላይ በቀን 27/06/2011ዓ/ም የሰጠዉ ዉሳኔ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 348/1/ መሰረት ተሽረዋል።

2. የፋዳራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ተዘግቶ የነበረዉን መዝገብ በማንቀሳቀስ ፍሬ ነገሩን በተመለከተ ግራ ቀኙን አከራክሮና እንደአስፈጊነቱ ማስረጃ ሰምቶና መርምሮ ተገቢዉን ዉሳኔ እንዱሰጥ በፍ/ብ/ስ/ስ/ሕግ ቁጥር 341/1/ መሰረት ጉዲዩ ተመልሶለታል።

3. በዚህ ችልት ለተደረገው ክርክር የወጣውን ወጪና ኪሳራ ግራ ቀኙ የየራሳቸውን ይቻለ።

መዝገቡ ተዘግቷል፤ወደ መዝገብ ቤት ይመለስ።

ትዕዛዝ

• ዉሳኔዉ ይታተም ዘንድ ግልባጩ ለጥናትና ህግ ስራ ክፍል ይድረስ

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት