-** አቶ ነጋ ኃይለ; ስም በብር; ቤቱን እንዱያስተዲድሩላቸው ሰጥተው ወደ ውጭ; ስም እየላኩ; በእማኞች ፉት ቤቱ የእርሳቸው መሆኑን አምነው ቤቱን የሚመለከቱ ሰነድችን በሙለ ያስረከባቸው ቢሆንም በቤቱ ውስጥ የነበሩትን ተከራዮች አስወጥተ v. -** ወ/ሮ ሀና ኃይለ; ያቀረቡት ክስ ጭብጥም ቦታ እና አዋሳኙ በክሱ ዝርዝር ውስጥ የተጠቀሰውን በ287.88 ካሬ ሜትር ቦታ ላይ ያረፈን ጠቅላላ ንብረት; እንዲልገዙ፤ በሽያጭ; በ4ኛ ምስክርነት ከመፈረም በቀር በቤቱ ላይ መብት የላለቸው

የአመልካቾች የሰበር አቤቱታ ተመርምሮ ክስ የቀረበበትን ይዞታና ቤት በተመለከተ የይዞታ ማረጋገጫው በአመልካች ስም የሚገኝ ለመሆኑ ከመረጋገጡ አንፃር የስር ፍርድ ቤቶች የሰጡት ውሳኔ የፍ/ብ/ህግ ቁጥር 1195 ድንጋጌን ያገናዘበ መሆን ያለመሆኑ ለዚህ ችልት ቀርቦ እንዱመረመር በመታዘዙ ተጠሪ መልስ እንዱሰጡበት ተደርጓል።

በዚሁ አግባብ ተጠሪ የካቲት 26/2012 ዓ.ም የተፃፈ መልስ ሰጥተዋል። የቀረበው መልስ ፍሬ ቃልም ቤቱ በተገዛበት ወቅት አመልካች ምንም ገንዘብ ያልነበረ ሲሆን ተጠሪ ቤቱን የገዛሁት ከባለቤቴ ጋር ተፊትቼ በንብረት ክፍፍል ከደረሰኝ ብር 50,000(ሃምሳ ሺህ) ውስጥ ነው፤ ቤቱም ሲገዛ ይዞታው የገጠር ይዞታ የነበረ በመሆኑ እና በእንደዚህ ዓይነት ቦታ ላይ ውክልና መስጠት አይቻልም በመባለ ምክንያት እና አመልካች ወንድሜ በመሆኑ በመተማመን በስሙ እንዱገዛ አድርጌ ወደ ውጪ ሀገር ሄጃለሁ፤ ውጭ ሀገር ሆኜም በአመልካች ስም ገንዝብ እየላኩ ቤቱን ማሰራቴን፤ ከውጭ ሀገር ከ6 ዓመት ቆይታ በኋላ ስመጣም አመልካች በሽማግላዎች ፉት ቤቱን የሚመለከቱ ሰነድችን አስረክቦኛል፤ አለመግባባቱም የመጣው በቤቱ መኖር ስለምፈልግ ውስጥ የነበሩ ተከራዮችን እንዱያስለቅቅልኝ በመጠየቄ ነው፤ የቤቱ ስመ ሀብት በአመልካች ስም መሆኑ ባለሀብት እንደሆነ ግምት የሚያስወስድ ቢሆንም ባቀረብኳቸው ማስረጃዎች ቤቱ የራሴ መሆኑን በማስረዲት አስተባብያለሁ፤ የስር ፍርድ ቤቶችም ያቀረብኳቸውን ማስረጃዎች ብቻ ሳይሆን በቦየታው ድረስ ሄደው በችልት ምልከታ የተገነዘቡትን መሰረት አድርገው የወሰኑ በመሆኑ ውሳኔ የሚነቀፍበት ነጥብ የለውም የሚል ነው። አመልካችም የሰበር አቤቱታቸውን የሚያጠናክር የመልስ መልስ በማቅረብ የስር ፍርድ ቤቶች የሰጡት ውሳኔ ሉሻር ይገባል በማለት ሞግተዋል።

የጉዲዩ አመጣጥ እና የክርክሩ ይዘት ጠቅለል ባለ መልኩ ከላይ የተመለከተውን ሲመስል ችልቱም የግራ ቀኙ ክርክር ጉዲዩ ለዚህ ችልት ሲቀርብ ከተያዘው ጭብጥ አንፃር ለጉዲዩ አግባብነት ካለው ህግ ጋር በማገናዘብ መርምሯል።

እንደተመረመረውም ግራ ቀኙ የሚከራከሩት በቤት ይገባኛል ጉዲይ በመሆኑ ክርክሩ የማይንቀሳቀስ ንብረትን የሚመለከት ነው። በዚህ ንብረት ላይ የባለሃብትነት ማረጋገጫ ምስክር ወረቀት የተሰጠው ለአሁን አመልካች ስለመሆኑ ግራ ቀኙ የተካካደት ጉዲይ አይደለም። የማይንቀሳቀስ ንብረት ባለሃብትነትን በማወቅ በአስተዲደር ክፍል የባለሃብትነት ምስክር ወረቀት የተሰጠው ሰው የዚሁ የማይንቀሳቀስ ንብረት ባለሃብት እንደሆነ የሚያስቆጥረው ስለመሆኑ የፍ/ብ/ህግ ቁጥር 1195(1) ይደነግጋል። በእርግጥ በዚህ መልኩ የተሰጠ ምስክር ወረቀት በራሱ ፍፁም ሳይሆን ሉስተባበል የሚችል ማስረጃ ነው። ሉስተባበል የሚችልውም የባለሀብትነት ምስክር ወረቀቱ የተሰጠው ከደንብ ውጭ በሆነ አሰራር ወይም ማስረጃውን ለመስጠት ሥልጣን በላለው አስተዲዲር ክፍል መሆኑን፤ ወይም ማስረጃው የተሰጠው በማይረጋ ፅሁፍ መሰረት ወይም ለከሳሹ መቃወሚያ ላሆን በማይችል ፅሁፍ መሰረት መሆኑን፤ ወይም ማስረጃው የተሰጠበት ንብረት የተገኘው የምስክር ወረቀቱ ከተሰጠ በኋላ ስለመሆኑ በማስረዲት እንደሆነ ከፍ/ብ/ህ/ቁጥር 1196 ድንጋጌ መገንዘብ ይቻላል። የዚህ ድንጋጌ አጠቃላይ መንፈስ የሚያስገነዝበው በፍ/ብ/ህግ ቁጥር 1195(1) የባለሃብትነት ማስረጃን በመያዝ ብቻ የተወሰደውን የህግ ግምት ማስተባባል የሚቻለው ማስረጃው የተገኘው ከህግ አግባብ ውጭ በሆነ ሁኔታ መሆኑን በማስረዲት እንደሆነ ነው።

አሁን በቀረበው ጉዲይ አመልካች ክስ በቀረበበት ንብረት ላይ በአስተዲደር ክፍል የተሰጠ የባለሀብትነት ማረጋጋጫ ምስክር ወረቀት ያላቸው ለመሆኑ ተጠሪ በራሳቸው አልካደም። ከዚህ ጋር በተያያዘ በዚህ ሰበር ችልት ክርክር ያቀረቡት መከራከሪያ የንብረቱ ስመ ሀብት በአመልካች ስም የሚገኝ ቢሆንም ንብረቱ የራሴ ለመሆኑ ባቀረብኳቸው ማስረጃዎች በማረጋገጥ በፍ/ብ/ህግ ቁጥር 1195 መሰረት የተወሰደውን የህግ ግምት አስተባብያለሁ የሚል ነው። እንግዱህ አስተዲደር ክፍል በአንድ ንብረት ላይ የባለሀብትነት ማረጋገጫ ምስክር ወረቀትን የሚሰጠው ማስረጃው የተጠየቀበት ንብረት በእርግጥም የጠያቂው ስለመሆኑ በራሱ በኩል ተገቢን ማጣራት አድርጎ ነው የሚል ግምት ይወሰዲል። እናም በዚህ መልኩ የተሰጠ ማስረጃን ማስተባበል የሚቻለው ንብረቱ የእኔ ነው የሚለውን ፍሬ ነገር በማረጋገጥ ብቻ ሳይሆን ማስረጃውም ከህግ እና የአሰራር ደንብ ውጭ የተሰጠ መሆኑን በማረጋገጥ ነው። ከዚህ አኳያ ተጠሪ ቤቱ የራሴ ነው በማለት ይህንኑ የሚያረጋግጡላቸውን የሰው ምስክር ከማቅረብ ባለፈ ቤቱ ላይ ለአመልካች የተሰጠው የባለሃብትነት ማረጋገጫ ምስክር ወረቀት በፍ/ብ/ህ/ቁጥር 1196 ስር በተመለከተው አግባብ ከህግ እና አሰራር ደንብ ውጭ የተሰጠ ስለመሆኑ ያቀረቡት መከራከሪያም ሆነ ያረጋገጡት ነገር የለም። ይህ ባልተረጋገጠበት ተጠሪ ማስረጃውን አስተባብለዋል የሚያስብል ነገር ባለመኖሩ ተጠሪ አረጋገጫለሁ የሚለት ፍሬ ነገር ለአመልካች የተሰጠውን ማስረጃ ዋጋ የሚያሳጣው አይሆንም።

ጉዲዩ ይህ ሆኖ እያለ በየደረጃው ያለት የክልለ ፍርድ ቤቶች በህግ አግባብ የተሰጠ እና ባለው የህግ ስርዓት ያልተስተባበለ የባለሀብትነት ማረጋገጫ ማስረጃን ወደ ጎን በማለት አመልካች ቤቱን እንዱለቁ መወሰናቸው ግልፅ የህግ ድንጋጌን የተላለፈ መሰረታዊ የህግ ስህተት በመሆኑ በእርግጥም የሚነቀፍ ሆኖ ተገኝቷል። በመሆኑም ተከታዩ ውሳኔ ተሰጥቷል።

ውሳኔ

1. የደቡብ ብሕሮች፣ ብሕረሰቦች እና ሕዝቦች ብሕራዊ ክልላዊ መንግስት ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት በመ/ቁ/75008 ላይ ግንቦት 30/2011 ዓ.ም የሰጠው ትዕዛዝ፤

የሀዋሳ ከተማ ከፍተኛ ፍርድ ቤት በመ/ቁ/26077 ላይ መጋቢት 18/2011 ዓ.ም የሰጠው ትዕዛዝ እንዱሁም የሀዋሳ ከተማ መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት በመ/ቁ/03140 ላይ ታህሳስ 28/2011 ዓ.ም የሰጠው ውሳኔ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁጥር 348(1) መሰረት ተሽረዋል።

2. ክስ በቀረበበት ንብረት ላይ አመልካች በአስተዲደር ክፍል የተሰጣቸው የባለሃብትነት ማረጋገጫ ምስክር ወረቀት የፍ/ብ/ህ/ ቁጥር 1196 በሚያዘው አግባብ ያልተስተባበለ በመሆኑ አመልካች የምስክር ወረቀቱ በተሰጠበት ንብረት ላይ ባለሃብት ናቸው ተብሎል።

ትዕዛዝ

1. የዚህን ሰበር ችልት ክርክር ወጪ ግራ ቀኙ የየራሳቸውን ይቻለ።

2. መዝገቡ ተዘግቷል። ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።