-** የኢትዮጵያ መንገድች አስተዲደር; ተከሳሽ እንዱሁም; በደር ቤቴ ሻሁራ; በበኩለ ለክሱ መቃወሚዎችን ያቀረበ ሲሆን በፍሬ ነገሩ ላይ በሰጠው መልስ መሬቱ ሙለ ለሙለ ለግብዓት ማምረቻ የዋለና ወደ ነበረበት ለመመለስ የማይቻል ስለመሆኑ ማ v. -** 1. የአቱጋ ማርያም ቤተ-ክርስቲያን 2. ሱር ኮንስትራክሽን - የቀረበ የለም; ጣልቃ ገብ በመሆኑ ተከራክረዋል።; የሆነውንና በይዞታ መለያ ቁጥር A/M/H/H/03/27/995 የተመዘገበውን 05 ገመድ መሬት ለጠጠር ማምረቻነት ከተጠቀ

በዚሁም መሰረት 1ኛ ተጠሪ በሰጡት መልስ አመልካች ለተጠሪ የሶስት ዓመት ጊዜያዊ ካሳ የከፈለ ቢሆንም የተጠሪ የይዞታ መሬት ሙለ በሙለ በማያገግም ሁኔታ ጉዲት የደረሰበት ጊዜያዊ ካሳ በተከፈለ ከዓመታት በኋላ በመሆኑ አመልካች ለደረሰው ዘላቂ ጉዲት ካሳ እንዱከፍል ሲወሰን ጊዜያዊ የሶስት ዓመት ካሳ ክፍያው ታሳቢ ተደርጎ ተቀናሽ አለመደረጉ ተገቢና ህጉን የተከተለ ነው ቋሚ የመፈናቀያ ካሳው የተጠየቀው ውልን መነሻ በማድረግ ሳይሆን በተጨባጭ ጉዲቱ ከደረሰ በኋላ የቀረበን ጥቅም መነሻ በማድረግ የቀረበ ከመሆኑም በላይ የጉዲቱ መጠን ምን ያህል ጥቅም እንዲስቀረብን በማስረጃ ተደግፍ በቀረበበት ሁኔታ በውል የካሳ አሰላለን እንደተስማማን አስመስል አቤቱታ ማቅረቡ ህጋዊ መሰረት የለውም በማለት ተከራክረዋል።

2ኛ ተጠሪን በሚመለከት መጥሪያ የደረሰውና ጠበቃው ቀርቦ መልስ በማቅረብ እንዱችል ተለዋጭ ቀጠሮ እንዱሰጠው ጠይቆ በቀጠሮው መልስ ያላቀረበ በመሆኑ መልስ የመስጠት መብቱ ታልፎል።

የጉዲዩ አመጣጥ በአጭሩ ከላይ የተገለጸው ነው። ይህ ችልትም በሰበር አጣሪው ችልት ሉጣራ ይገባዋል ተብል የተያዘውን ጭብጥ ከግራ ቀኙ ክርክር ለሰበር አቤቱታው መነሻ ከሆነው ውሳኔ እና ለጉዲዩ አግባብነት ካላቸው ህጎች ጋር በማገናዘብ መርምሯል።

እንደተመለከትነው የማስቀረቢያ ነጥቡ ለክርክሩ መነሻ የሆነውን ይዞታ አስመልክቶ ለአሁን 1ኛ ተጠሪ የሶስት ዓመት ካሳ ተከፍል እያለ ይህ ታሳቢ ሳይደረግ የ10 ዓመት ካሳ እንዱከፈላቸው የተወሰነበት አግባብ ሉመረመር ይገባል የሚል ነው።

እንደሚታወቀው የመሬት የይዞታ መብት በህግ መንግስት ጥበቃ ከተደረገላቸው መሰረታዊ መብቶች ውስጥ አንደ ስለመሆኑ በኢ.ፋ.ዱ.ሪ ህገ መንግስቱ አንቀጽ 40 ድንጋጌ መረዲት ይቻላል።

ይህ መብት ሉታጣ የሚችለው ይዞታው ለህዝብ ጥቅም አስፈላጊ ሆኖ በተገኘ ጊዜ ነው። በዚህ ጊዜም ቢሆን ይዞታው በዘፈቀደ የሚነጠቅ/የሚወሰድ/ እና ጥቅም ላይ እንዱውል የሚደረግ ሳይሆን ለህጋዊ ባለይዞታው በቅድሚያ ተመጣጣኝ ካሳ በመክፈል ስለመሆኑ ከዚሁ የህገ መንግስቱ ድንጋጌ ንዐስ አንቀጽ 8 ይዘት መገንዘብ ይቻላል። ይዞታው ወይም ንብረቱ ለሚወሰድበት ባለይዞታ/ባለመብት ቅድሚያ ካሳ የሚከፈልበት እንዱሁም ተጓዲኝ መብቶች የሚጠበቅበትን ስርዓት አስመልክቶ ክርክሩ በተነሳበት ጊዜ ስራ ላይ በነበሩት በአዋጅ ቁጥር 455/1997፣ ደንብ ቁጥር 135/1999፣ መመሪያ ቁጥር 19/2006 ላይ በዝርዝር ተመልክቷል። አንድን ባለይዞታ ወይም ባለንብረት ለህዝብ ጥቅም በሚል ምክንያት ከይዞታው ለማስለቀቅ እንዱሁም በጊዚያዊነትም ሆነ በቋሚነት በይዞታው የመጠቀም መብትን የሚያሳጣ ሁኔታ ሲከሰት ሉከፈል ስለሚገባው ካሳ በዝርዝር ተደንግጓል።

በአዋጅ ቁጥር 455/1997 አንቀጽ 8(1) ስር እንደተመለከተው የመሬት ይዞታውን በቋሚነት እንዱለቅ የሚደረግ የገጠር መሬት ባለይዞታ መሬቱን እንዱለቅ ከመደረጉ በፉት የነበረው አመታዊ ገቢ በ10 ተባዝቶ የመፈናቀያ ካሳ ይከፈለዋል። በአንቀጽ 8(2) ስር እንደተመለከተውም የመሬት ይዞታውን ለተወሰነ ጊዜ እንዱለቅ ለሚደረግ የገጠር መሬት ባለይዞታ አመታዊ ገቢው መሬቱ እስከሚመለስ ድረስ ባለው ጊዜ ታስቦ የማፈናቀያ ካሳ ይከፈለዋል።ሆኖም ይህ ክፍያ በአንቀጽ 8(1) መሰረት ከሚከፈለው ካሳ መብለጥ የለበትም።

ከፍ ሲል ከተመለከተው የህግ ማዔቀፍ ይዘት መገንዘብ እንደሚቻለው በይዞታ መሬቱ በቋሚነት ጥቅም እንዱያገኝ (እንዱለቅ) ለሚደረግ የገጠር መሬት ባለይዞታ አመታዊ ገቢው በ10 ተባዝቶ የሚከፈለው የማፈናቀያ ካሳ ላይ በተጨማሪ ይዞታውን ለተወሰነ ጊዜ እንዱለቅ በተደረገ ጊዜ መሬቱ እስከሚመለስ ድረስ ያለው ጊዜ ታስቦ ተደራቢ የማፈናቀያ ካሳ ሉከፍል እንደማይችል ነው።

በተያዘው ጉዲይ 1ኛ ተጠሪ ይዞታውን በጊዜያዊነት ሲለቅ ለሶስት ዓመት ካሳ ብር 40,181.40(አርባ ሺ አንድ መቶ ሰማኒያ አንድ ብር ከ40/100) የተከፈላቸው መሆኑ አላከራከረም።

ባቀረቡት ክስም ይኸው ተመልክቷል። ይሁንና መሬቱ ወደ ነበረበት አልተመለሰም ተብል የቋሚ ማፈናቀያ ካሳ ሲጠየቅ አስቀድሞ ተወሰደው ሳይታሰብ የ10 ዓመት ካሳ መጠየቁና የስር ፍርድ ቤቶችም ከሳሽ በጠየቁት መሰረት እንዱከፈላቸው የደረሱበት መደምደሚያና ያሳለፈት ውሳኔ ከፍ ሲል የተገለጹትን በህጉ ስለ ቋሚ እና ጊዜያዊ የማፈናቀያ ካሳ የተደነገገውን መሰረት ያደረገ ባለመሆኑ ውሳኔው ሉቃና ይገባል ብለናል። ተከታዩንም ወሰነናል።

ውሳኔ

1. የአማራ ክልል ጠቅላይ ፍርድ ቤት በመ/ቁ 01-02066 የካቲት 15 ቀን 2014 ዓ.ም በዋለው ችልት የሰጠው ውሳኔ እና የፋዳራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት በመ/ ሀምላ 6 ቀን 2014 ዓ.ም ያሳለፈው ትእዛዝ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 348(1) መሰረት ተሻሽሎል።

2. 1ኛ ተጠሪ ይዞታውን በጊዜያዊነት ሲለቁ ብር 40,181.40(አርባ ሺህ አንድ መቶ ሰማኒያ አንድ ብር ከ40/100) ካሳ የተከፈላቸው መሆኑ ያላከራከረ በመሆኑ የቋሚ ማፈናቀያ ካሳ ሲጠየቅ አስቀድሞ የተወሰደው ይኸው ገንዘብ ሳይታሰብ የ10 ዓመት ካሳ መጠየቁና የስር ፍርድ ቤቶችም 1ኛ ተጠሪ በጠየቁት መሰረት እንዱከፈላቸው ያሳለፈት የውሳኔ ክፍል የህግ ስህተት የተፈጸመበት ነው ብለናል። ስለሆነም ይኸው ይዞታው በጊዜያዊነት ሲለቀቅ የተከፈለው ገንዘብ ተቀናሽ እንዱሆን ወሰነናል።

3. ቀሪው የውሳኔ ክፍል አልተነካም።

4. ጥቅምት 30/2015 ዓ.ም ተሰጥቶ የነበረው የእግድ ትእዛዝ ተነስቷል። ይጻፍ።

5. በዚህ ችልት ለተደረገው ክርክር የወጣውን ወጪ ግራ ቀኙ የየራሳቸውን ይቻለ።

መዝገቡ ተዘግቷል ወደ መ/ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።