-** አቶ ሰሃኔ አህመድ አብዱ - ጠበቃ ጌቱ ሶሬሳ - ቀረቡ; ያቀረበው ክስ ይዘት ባጭሩ በሸቤላ ወረዲ በለድካ ቀበላ የሚገኝ 200 ጋሻ መሬት ከአባቴ የወረስኩና ለመሬቱም በፍ/ብ/ህ/ቁ 1195 መሰረት በሃይለስላሴ ዘመን የይዞታ ካርታ ማ v. -** አቶ ሙሁሙድ አብዱ መድቤ - አልቀረቡም; ተከሳሽ በመሆን; በበኩለ; ይዞታ ነው በማለት; ነው ብል አዋሳኝ ጠቅሶ; ተወስኗል ተብል የቀረበው ሰነድ ሰመ

የጉዲዩ አመጣጥ እና የግራ ቀኙ ክርክር አጠር አጠር ባለመልኩ ከላይ የተመለከትነው ሲሆን ጉዲዩ ለሰበር ያስቀርባል ከተባለበት ጭብጥ አንጻር የስር ፍርድ ቤት ውሳኔ አግባብነት ካላቸው ድንጋጌዎች ጋር በማገናዘብ መርምረናል።መዝገቡን መርምረን እንደተገነዘብነዉ አመልካች ክስ ያቀረበበት የገጠር መሬት ተጠሪ ያለአግባብ ይዟል በሚል በፍርድ ሃይል ተገድ እንዱለቅ ዲኝነት የጠየቀ ሲሆን ተጠሪ በበኩለ ይዞታዉ በእጁ የገባዉ በዉርስ የተላለፈለት ስለመሆኑ እና ክስ የቀረበበት ይዞታ ላይ አመልካች መብት የላለዉ መሆኑን መከራከሩን መዝገቡ ያሣያል።ይሁንና ፍሬ ነገር የማጣራትና ማስረጃ የመመርመር ስልጣን በህግ የተሰጣቸዉ የሥር ፍርድ ቤቶች ጉዲዩ አስቀድሞ በግራ ቀኙ ስምምነት በተመረጡ ሽማግላዎችና የጎሳ መሪ ታይቶ የተጠሪ ይዞታ ስለመሆኑ ተወስኖ በወረዲዉ መሬት አስተዲደር አካል የጸደቀ መሆኑን አረጋግጠዉ የአመልካችን ክስ ዉድቅ ስለማድረጋቸዉ ተገንዝበናል።አመልካች አሁንም አጥብቆ የሚከራከረዉ የሥር ፍርድ ቤት ዉሳኔ የክርክር አመራር እና የማስረጃ ምዘና ስህተት ተፈጽሞበታል በማለት ነዉ።በዋናነትም አከራካሪዉ ይዞታ የአመልካች ስለመሆኑ በሃይለስላሴ ዘመነ መንግስት የተሰጠ የግል ይዞታ ማረጋገጫ እያለኝ ለተጠሪ መወሰኑ የማስረጃ ምዘና ስህተት ነዉ በማለት ይከራከራል።እኛም ይህንኑ መሰረት በማድረግ በስር ፍርድ ቤት ዉሳኔ ላይ የተፈጸመ መሰረታዊ የህግ ስህተት መኖር አለመኖሩን እንደሚከተለዉ መረምረናል።

አንድ መብት ወይም ግዳታ አለ ብል የሚከራከር ወገን መብቱ ወይም ግዳታው ስለመኖሩ የማስረዲት ሸክም (one who alleges in the affirmative shall prove it) እንዲለበት የፍ/ብ/ስ/ስ/ህግ ቁጥር 258 እና 259 እና የፍ/ብ/ህግ ቁጥር 2001 ድንጋጌዎች ይዘት ያሳገነዝባል።አከራካሪዉን ፍሬ ነገር ለማስረዲት ላቀርብ የሚገባዉ ማስረጃ ዓይነት በሚመለከት ሰነድ/ጽኁፍ/፣ምስክር፣የህሉና ግምት፣በተከራካሪ ወገን እምነት ወይም በመሓላ ቃል ማስረዲት እንደሚቻል የፍ/ብ/ህግ አንቀጽ 2002 በግልጽ ይደነግጋል።በፍትሓብሕር ክርክር ቅቡልነት ያለዉ የማስረጃ ምዘና መርህ standard of proof የክርክርሩን ፍሬ ነገር ማን በተሻለ ሁኔታ/ደረጃ/ በማስረጃ አሰረድቷልpreponderance of evidence የሚል መሆኑም ልብ ይለዋል።የክርክሩን ጭብጥ በመለየት እና ማስረጃ የማቅረብና የማስረዲት ግዳታን፤የቀረበዉን ማስረጃ አግባብነትና ተቀባይነት መለየት እና የማስረጃዉ ብቃት/ምዘና/ መርህን አስመልክቶ ቅቡልነት ያላቸዉን መርሆዎች ተከትል የክርክሩን ፍሬ ነገር ማጣራት እና ማስረጃ በመመዘን ሚዛናዊና ፍትሃዊ ድምዲሜ ላይ ለመድረስ በሚያስችል ሁኔታ ክርክሩን በአግባቡ መምራት የፍርድ ቤቱ ሃላፉነትና ተግባር ስለመሆኑ ስለፍትሓብሕር ክርክር አመራር ስርዓት የሚደነግገዉ የስነ ስርዓት ህግ የሚያስገነዝበን ጉዲይ ነዉ።

በዚህ መዝገብ የቀረበዉ ጉዲይ ተጠሪ የያዘዉን መሬት ለአመልካች እንዱለቅ በሚል ዲኝነት በመጠየቁ ተጠሪ መብት ሳይኖረዉ የያዘዉ ስለመሆኑ የማስረዲት ሸክም አመልካቹ ነዉ።ፍርድ ቤቱም በአከራካሪዉ መሬት ላይ የይዞታ መብት ያለዉ ማነዉ የሚል ጭብጥ በመያዝ የግራቀኙን ማስረጃ ከመስማት ባሻገር በአካልም ጭምር በቦታዉ ተግኝቶ ምልክታ ያደረገ ስለመሆኑ ዉሳኔዉ ያሣያል።መሬቱ የአመልካች ስለመሆኑ ያስረዲልኛል በማለት ያቀረበዉ ሁነኛ ማስረጃ አዋጅ ቁጥር 31/67 ከመዉጣቱ በፉት የተሰጠዉ የይዞታ ማረጋገጫ ሰነድ ስለመሆኑ በስር ፍርድ ቤቶች የተረጋገጠ ነዉ።አመልካች ያቀረበዉ የይዞታ ማረጋገጫ ተቀባይነት የለዉም የተባለዉ የገጠር መሬት የግል ሀብት መሆኑ በአዋጅ ቁጥር 31/67 የተሻረ መሆኑ ተጠቅሶ ነዉ።የዉሳኔዉ ምክንያት ተገቢ መሆን አለመሆኑ የሚወሰነዉ በዚህ ዙሪያ ያለዉን ህግ በማጤን ነዉ።የሀገራችን የመሬት ስሪት ስርዓት ከስርዓተ መንግስት ጋር እየተለዋወጠ የመጣ መሆኑን ማየት ይቻላል።በዘዉዲዊዉ ስርዓት መሬት በአብዛኛዉ በከበርቴዎች እና መንግስት ይዞታ ስር የነበረ ሲሆን ከሞላ ጎደል የግል ሀብት ሆኖ ቆይቷል።ይህንን ስርዓት የተካዉ ዋጅ ቁጥር 31/67 እና አዋጅ ቁጥር 47/67 በማወጅ የገጠር እና የከተማ መሬት የህዝብ እና የመንግስት ሀብት እንዱሆን አድርጓል።ከእነዚህ አዋጆች በኋላ በወጣዉ በኢ.ፋ.ዱ.ሪ ህገ መንግስት እንደተደነገገዉ የገጠርም ሆነ የከተማ መሬትና የተፈጥሮ ሀብት የመንግስት እና የህዝብ ሀብት ተደርጓል።(የኢ.ፋ.ዱ.ሪ ህገ መንግስት አንቀጽ 40/3/ ይመለከቷል)።ይህም የመሬት ስሪት ለዉጥ መደረጉንና መሬት የግል ሀብት መሆኑ ሙለ በሙለ ቀሪ መሆኑን የሚያሳይ ነዉ።ይህንኑ ተከትል ግለሰቦች የገጠር መሬትም ሆነ የከተማ መሬት የመጠቀም የይዞታ መብት እንጂ የባለቤትነት መብት እንደላላቸዉ ከህገ መንግስቱ ድንጋጌዎች መገንዘብ ይቻላል።የገጠር መሬት የመጠቀም የይዞታ መብት የሚገኘዉም በመንግስት በሚደረግ ድልድል፣በዉርስ ወይም በስጦታ ወይም የግል ባለሀብት ከሆነ ደግሞ በኢንቨስትመንት ዉል እንደሚሆን ህገ መንግስቱን ተከትል የወጣዉ የፋዳራል የገጠር መሬት አስተዲደር አዋጅ ቁ/456/97 አንቀጽ 5/3/ ይዘት ያስገነዝባል።በዚህ ዙሪያ ሶማላ ክልል ከዚህ የተለየ የገጠር መሬት አስተዲደር አዋጅ ስለመኖሩ በስር ፍርድ ቤት ዉሳኔ አልተገለጸም።ስለሆነም በገጠር መሬት የመጠቀም የይዞታ መብት አለኝ የሚል ሰዉ ከእነዚህ በአንደኛዉ አግባብ ይዞታዉን ያገኘ ስለመሆኑ ማስረዲት ይጠበቅበታል።

በዚህ ጉዲይ ለክርክር ምክንያት የሆነዉ መሬት ተጠሪ በዉርስ ያገኘዉ መሆኑን እና ጉዲዩ አስቀድሞ በግራ ቀኙ መካከል በተደረገ ስምምነት በሽማግላዎች እና ጎሳ መሪ ታይቶ የተጠሪ ህጋዊ ይዞታ ነዉ ተብል ጉዲዩ በሚመለከተዉ አስተዲደር አካልም ተቀባይነት ያገኘ ስለመሆኑ ከስር ፍርድ ቤቶች ዉሳኔ ይዘት መገንዘብ ተችሎል።በአዋጅ ቁጥር 456/97 አንቀጽ 12 እንደተደነገገዉ የገጠር መሬት በተመለከተ የሚነሳ አለመግባባት አስቀድሞ ግራ ቀኙ በሚያደርጉት ዉይይትና ስምምነት ወይም በመረጡት ሽማግላዎች እንዱታይ በማድረግ ወይም በክልለ የገጠር መሬት አስተዲደር ህግ በሚወሰነዉ መሰረት ላታይ የሚቻል ሲሆን ከዚህ ላላ አቤቱታዉን ለሚመለከተዉ ፍርድ ቤት ማቅረብ ይቻላል።አለመግባባቱ አስቀድሞ በሽምግልና እንዱታይ መስማማት የሚቻል ቢሆንም የሽማግላዎቹ ዉሳኔ የመጨረሻ እና አስገዲጅ እንደማይሆን የድንጋጌዉ ይዘት ያስገነዝባል።ስለዚህም ዉሳኔዉ የመጨረሻ እንደሆነ አድርጎ ተጠሪ ያቀረበዉን መቃወሚያ የስር ፍርድ ቤቶች ዉድቅ ማድረጋቸዉ ስህተት የለዉም።ነገር ግን ጉዲዩ ለፍርድ ቤት ሲቀርብ ፍርድ ቤቱ በሽማግላዎቹ ዉሳኔ እና ማስረጃ ይዘት ሳይወሰን ላልች አግባብነት ያላቸዉን ማስረጃዎችን በመስማትና በመመርመር የበኩለን ዉሳኔ መስጠት ይችላል። በዚህም ጉዲይ የተደረገዉም ይኸዉ ነዉ።የስር ፍርድ ቤት የግራቀኙን ማስረጃ የመረመረ ስለመሆኑ የዉሳኔዉ ይዘት የሚያሳይ ሲሆን አመልካች ያቀረበዉ የገጠር መሬት ባለቤትነት ማረጋገጫ ሰነድ የተሰጠዉ አዋጅ ቁ/31/67 ከመዉጣቱ በፉት በመሆኑና የዚህ ሰነድ የማስረጃ ጠቀሜታ ወይም ብቃት ከአዋጅ ቁጥር 31/67 አንጻር በማየት ከላልች ማስረጃዎች ጋር በማገናዘብ እና በማመዛን የደረሰበት ድምዲሜ ላይ ማስረጃ ምዘና ስህተት ተፈጽሟል የሚያሰኝ ምክንያት አልተገኘም።

ባጠቃላይ ክስ የቀረበበት መሬት ላይ የባለይዞታነት መብት ያለዉ ተጠሪ ወይስ አመልካች ነዉ?

የሚለዉን ጭብጥ በመወሰን ረገድ ፍርድ ቤቱ የግራ ቀኙን የሰነድና የምስክሮችን ቃል በመመርመርና በማመዛዘን ተጠሪ በተሻለ ማስረጃ ማስረዲቱን አረጋግጦ ዉሳኔ የሰጠ መሆኑን መገንዘብ ተችሎል።ስለሆነም ዉሳኔዉ የክርክሩን ጭብጥ በመለየት እና ማስረጃ የማቅረብና የማስረዲት ግዳታን፤የቀረበዉን ማስረጃ አግባብነትና ተቀባይነት በመለየት እና የማስረጃዉን ብቃት/ምዘና/ መርህን አስመልክቶ ቅቡልነት ያላቸዉን መርሆዎች ተከትል የተወሰነ ነዉ ከሚባል በስተቀር በኢፋዱሪ ህገ መንግስት አንቀጽ 80/3/ሀ እና በፋዳራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013 አንቀጽ 2/4/ ና 10 ድንጋጌዎች መሰረት ለሰበር ችልቱ ከተሰጠዉ መሰረታዊ የህግ ስህተት የማረም ስልጣን አንጻር በዉሳኔዉ ሉታረም የሚገባ መሰረታዊ የሆነ የህግ ስህተት የተፈጸመበት ነዉ የሚባልበት ምክንያት አላገኘንም።በዚሁ አግባብ ተከታዩን ዉሳኔ ሰጥተናል።

ዉሳኔ

1ኛ/በዚህ ጉዲይ የሶማላ ክልል ጠ/ፍ/ቤት ሰበር ሰሚ ችልት የስር ፍርድ ቤቶች የሰጡት ዉሳኔ የህግ ስህተት የለዉም በማለት በመ/ቁ/05-1-68/13 ላይ በ22/03/2013 ዓ.ም የሰጠዉ ዉሳኔ በፍ/ብ/ስ/ስ/ህግ ቁጥር 348/1/መሰረት ጸንቷል።

2ኛ/በዚህ መዝገብ ላይ በ04/06/2013 ዓ.ም ተሰጥቶ የነበረዉ የእግድ ትእዛዝ ተነስቷል።ይጻፍ።

3ኛ/በዚህ ፍርድ ቤት ለተደረገዉ ክርክር ወጪና ኪሳራ ግራ ቀኙ የየራሳቸዉን ይቻለ ብለናል፡

መዝገቡ ተዘግቷል።ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት