እና 2ኛ ተወካይ - ቀርቧል v. ** ………. የቴፒ ከተማ ማዘጋጃ ቤት - አልቀረቡም; ደግሞ በተከሳሽነት የተከራከሩ ሲሆን፤ አመልካቾች ያቀረቡት ክስ በአጭሩ፡- አዋሳኞቹ በክሱ ላይ የተመለከቱት በሁለት አከባቢዎች የሚገኝ አጠቃላይ ስፊቱ 2,500.00( ሁለት ሺህ አምት

የሰበር አቤቱታውን የመረመረው የሰበር ሰሚ ችልቱ የሥር ፍርድ ቤት ጉዲዩን የማየት የሥረ ነገር ሥልጣን የለኝም ካለ በኋላ የቀረበው ክስ በይርጋ ይታገዲል በማለት የሰጠው ውሳኔ የሕግ መሰረት ያለው መሆን አለመሆኑን ለማጣራት ተጠሪ በጽሐፍ መልስ እንዱሰጥ በሰጠው ትዕዛዝ መሰረት ተጠሪ የፍርድ ቤት መጥሪያ የደረሰው ለመሆኑ ማረጋገጫ ስለቀረበ እና ቀርቦ መልስ ስላልሰጠ መልስ የመስጠት መብቱ ታልፎል።

የጉዲዩ አመጣጥ ከፍ ሲል የተመለከተው ሲሆን ችልቱም ለሰበር አቤቱታው መሰረት የሆነው ውሳኔ መሰረታዊ ሕግ ስህተት የተፈፀመበት መሆን አለመሆኑን ለክርክሩ አግባብነት ካለው የሕግ ድንጋጌ አንፃር እንደሚከተለው መርምሮታል።

ማንኛውም ሰው በፍርድ ሉቋጭ በሚችል ጉዲይ ለፍርድ ቤት ወይንም ላላ በሕግ ለተቋቋመ የዲኝነት አካል በማቅረብ ፍትሕ የማግኘት መሰረታዊ መብት እንዲለው የኢ.ፋ.ዱ.ሪ ሕገ መንግስት አንቀጽ 37 ይደነግጋል። በዋነኛነት የዲኝነት ሥልጣን የፍርድ ቤቶች መሆኑን እና ለላልች ተቋማትም በሕግ የዲኝነት ሥልጣን ላሰጥ እንደሚችል ከህገ መንግስቱ አንቀጽ 37 እና 79(1) ጣምራ ንባብ መገንዘብ ይቻላል። በሕግ በግልጽ የዲኝነት ሥልጣን ለላላ አካል እስካልተሰጠ ድረስ በፍርድ እልባት ሉያገኙ የሚችለ ጉዲዮችን ተቀብል የመዲኘት ሥልጣን የፍርድ ቤት ነው።

ለማንኛውም ኢትዩጵያዊ ዜጋ የግል ንብረት ባለቤት የመሆን መብት በኢ.ፋ.ዳ.ሪ ሕገ መንግስት አንቀጽ 40(1) ተከብሯል። ኢትዩጵያዊ ዜጋ በጉልበቱ ወይንም በገንዘቡ በመሬት ላይ ለሚገነባው ቋሚ ንብረት ወይንም ለሚያደርገው ቋሚ መሻሻል ሙለ መብት ያለው መሆኑን፤ ይህ መብትም የመሸጥ፤ የመለወጥ፤ የማውረስ ፤ የመሬት ተጠቃሚነቱ ሲቋረጥ ንብረቱን የማንሳት፤ ባለቤትነቱን የማዛወር ወይንም የካሳ ክፍያ የመጠየቅ መብትንም እንደሚያካትት እና አፈፃፀሙ በሕግ እንደሚወሰን አንቀጽ 40(7) ያመለክታል። በንዐስ አንቀጽ 8 ድንጋጌ መሰረት የግል ንብረት መብት እንደተጠበቀ ሆኖ መንግስት ለሕዝብ ጥቅም ተመጣጣኝ ካሳ በቅድሚያ በመክፈል የግል ንብረትን ሉወስድ ይችላል። ሕግ መንግስቱን መሰረት አድርጎ ለሕዝብ ጥቅም ሲባል የመሬት ይዞታ የሚለቀቅበት፤ ካሣ የሚከፈልበት እና ተነሺዎች መልሶ የሚቋቋሙበትን ሁኔታ ለመሰወን የወጣው አዋጅ ቁጥር 1161/2011 ቁጥር 11 ድንጋጌ መሰረት ለህዝብ ጥቅም ሲባል ወይንም የተሻለ ልማት ሉካሄድበት ይገባል ተብል ሲታመን አግባብ ባለው የመንግስት አካል ውሳኔ ሲተላለፍ በአዋጁ መሰረት ቅድሚያ ለተነሽ ባለው የንብረትና ይዞታ መብት መሰረት የንብረት እና የልማት ተነሽ ካሳ ከፍል መሬቱን የማስለቀቅ ሥልጣንን ለከተማ አስተዲደር ወይንም ለወረዲ አስተዲደር ይሰጣል። የሚከፈለው ካሣም በመሬቱ ላይ ለሚገኘው ንብረት እና በመሬቱ ላይ ለተደረገው ቋሚ መሻሻል እንደሆነ ከአዋጁ ቁጥር 12 ድንጋጌ መረዲት ይቻላል። በቋሚነት ለሚነሳ የከተማ መሬት ባለይዞታ ልማት ተነሽ ካሰ እና ምትክ ቦታ የሚሰጥበት አግባብ በቁጥር 13(4) ሥር ተመላክቷል። አዋጁን መሰረት አድርጎ በሚሰጥ ውሳኔ ላይ የሚቀርብ አቤቱታን እና ይግባኝ የሚመለከት አካል መቋቋም ያለበት መሆኑን ከቁጥር 18 ድንጋጌ መረዲት ይቻላል።

አዋጁ አቤቱታ እና ይግባኝ የሚቀርብበትን ሥርዓት መዘርጋቱንም የቁጥር 19 እና 20 ድንጋጌ ያመለክታል።

በተያዘው ጉዲይ የአመልካቾች የዲኝነት ጥያቄ ለተወሰደባቸው ይዞታ ምትክ መሬት እንዱሰጣቸው እና በይዞታቸው ላይ ላፈሩት ንብረት ካሳ እንዱከፈላቸው ሲሆን ፤ ጉዲዩ መታየት ያለበት የመሬት ይዞታቸው በተወሰደባቸው ወቅት በሥራ ላይ በነበረው ሕግ ወይስ ክሱ በቀረበበት ጊዜ ያለውን ሕግ መሰረት አድርጎ መሆኑ ፤ ለጉዲዩ አግባብነት ባለው ሕግ መሰረት የአመልካቾችን የዲኝነት ጥያቄ ተቀብል ሉያስተናግድ የሚችል በህግ ሥልጣን የተሰጠው አካል መኖር አለመኖሩ ፤ ጉዲዩን አይቶ ውሳኔ ላሰጥ የሚችል በሕግ አግባብ የተቋቋመ አካል የላለ ከሆነ ፍርድ ቤት ጉዲዩን አይቶ መወሰን መቻል አለመቻለ እና ላልች ተያያዥነት ያላቸው ጭብጦች በፍትሐ ብሕር ሥነ ሥርዓት ሕጉ ቁጥር 246 ፤ 247 እና 248 ድንጋጌዎች መሰረት ሳይመረመሩ የተሰጠው ውሳኔ የአመልካቾችን ፍትሕ የማግኘት መብት የሚገድብ ነው።

በልላ በኩል የሥር ፍርድ ቤት ጉዲዩን የማየት የሥረ ነገር ሥልጣን የለኝም ካለ በፍትሐ ብሕር ሥነ ሥዓት ሕጉ ቁጥር 9(1) እና 231 (1) (ለ) መሰረት የክስ አቤቱታው ተቀባይነት የለውም በማለት መዝገቡን ዘግቶ ተከራካሪዎቹን ማሰናበት ሲገባው ተጠሪ በፍትሐ ብሕር ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 244(2) (መ) መሰረት ያቀረበውን መቃወሚያ ተቀብል በቁጥር 245 መሰረት መርምሮ ክሱ በይርጋ ይታገዲል ማለቱ የሥነ ሥርዓት ጉድለት ነው።

ሲጠቃለል ከላይ በዝርዘር በተጠቀሰው ምክንያት ለሰበር አቤቱታው ምክንያት የሆነው ብይን እና ትዕዛዝ መሰረታዊ የሕግ ስህተት የተፈፀመበት በመሆኑ ተከታዩ ተወስኗል።

ውሳኔ

1. የደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ ሕዝቦች ብሕራዊ ክልላዊ መንግስት ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር አጣሪው ችልት በሰበር በመዝገብ ታህሳስ 21 ቀን 2014 ዓ/ም በዋለው ችልት የሰጠው ትዕዛዝ መሰረታዊ የህግ ስህተት የተፈጸመበት በመሆኑ በፍ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁጥር 348 (1) መሰረት ተሽሯል።

2. የሸካ ዞን ከፍተኛ ፍርድ ቤት ቴፒ ምድብ ችልት በፍርድ ሀተታው ውስጥ በተመለከተው መሰረት ጉዲዩን አይቶ ተገቢ ነው ያለውን ውሳኔ እንዱሰጥ መዝገቡ በፍ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 341(1) መሰረት ተመልሶለታል።

3. የዚህ ውሳኔ ግልባጭ ለሥር ፍ/ቤቶች ይድረስ።

4. ግራ ቀኛቸው የሰበር ክርክሩ ያስከተለው ወጪና ኪሳራ የየራሳቸውን ይቻለ።

መዝገቡ ውሳኔ አግኝቶ ስለተዘጋ ወደ መዝገብ ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት