-** ወ/ሮ ቀመሪያ አህመድ; ጥቅምት 19 ቀን 2014 ዓ.ም ጽፈው ባቀረቡት; የቅድሚያ ግዣ መብት እንዱሰጣቸው አመልክተው; ከሟች ጋር የነበራቸው የጋራ ባለንብረትነት ከሆነ ልክ; ን የሟች ሚስት ሆነው እያለ እንደ ወራሽ በመቁጠር በፍታብ v. ዎች፡-** 1. አቶ የሱፍ ሰኒ 2. ወ/ሮ ዖውዱት አብደላ 3. ወ/ሮ እዮባ ሳኒ አልቀረቡም 4. ወ/ሮ ሰውዲ ሳኒ 5. አቶ ሙዖሚል ሳኒ 6. አቶ ሙሃመድአሚን ሳኒ; ዎችም የቀዲሚነት መብት ጠይቀዋል።; ዎችም በቀዲሚነት የመግዙት መብት አላ

1ኛ ፣ 5ኛ እና 6ኛ ተጠሪዎች ጥር 23 ቀን 2014 ዓ.ም የሰጡት መልስ ይዖት በአጭሩ፡በግራ ቀኛችን መካከል የመብት መበላለጥ በላለበት ሁኔታ ለአመልካች የቅድሚያ መብት የሚሰጥበት የህግ አግባብ የለም፤ በህጉ ላይ የማይንቀሳቀስ ንብረት ግማሽ ባለድርሻ የሆነ ሰው የቀዲሚነት ድርሻ ይሰጠዋል የሚል ሃሳብ ቢኖር አንኳን ተጠሪዎች የንብረቱን ግማሽ ባለድርሻ በመሆናችን የቅድሚያ መብት ይሰጠን ብለን አንድ ላይ አፈጻጸሙን ለያዖው ፍርድ ቤት የጠየቅን በመሆኑ የተጠሪዎች ድርሻ ከአመልካች ድርሻ ያንሳል የሚባልበት የህግ አግባብ የለም፤ ከጅምሩ ቤቱ ለኪራይ አገልግልት ሲውል የነበረ ስለሆነ በቤቱ አካባቢ ማህበራዊ ግንኙነት አልተመሰረተም፤ አመልካች በሰበር አቤቱታቸው ላይ የጠቀሷቸው የፋዳራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት በመ.ቁ. 33945 እና በመ.ቁ. 54790 ላይ የተሰጠው አስገዲጅ የህግ ትርጉም ለግራ ቀኛችን አፈጻጸም ክርክር አግባብነት የለውም፤ በስር ፍርድ ቤት ከ1ኛ ተጠሪ ውጪ አመልካችን ጨምሮ የፍርድ ባለዔዲዎች መሆናችን በግልጽ ተሰይመን ባለበት ሁኔታ አመልካች ከተጠሪዎች በተለየ መልኩ ቅድሚያ የማግኘት መብት የላትም፤ የስር ፍርድ ቤት አመልካችን እንደወራሽ ቆጥሯል በሚል የቀረበው ክርክር ሀሰት ነው፤ በመሆኑም የስር ፍርድ ቤቶች የሰጡት ትዔዙዛ እና ውሳኔ ሉጸና ይገባል የሚል ነው።

2ኛ፣ 3ኛ እና 4ኛ ተጠሪዎች አመልካች መጥሪያ ስለማድረሳቸው በድጋሚ ቃለመሃላ ስላቀረቡ ተጠሪዎች መጥሪያ ደርሷቸው ያልቀረቡ ስለሆነ መልስ በጽሁፍ የማቅረብ መብታቸው ታልፍ አመልካችም የሰበር አቤቱታቸውን በማጠናከር የመልስ መልስ አቅርበው የግራ ቀኙ የጽሁፍ ልውውጥ በዘህ ተጠናቋል።

የጉዲዩ አመጣጥ በአጭሩ ከላይ የተመለከተውን ሲመስል እኛም የቀረበውን አቤቱታ በስር ፍ/ቤት በግራ ቀኙ ከተደረገው አጠቃላይ ክርክር እና ከተሰጠ ውሣኔ እንዱሁም ከማስቀረቢያ ነጥቡ አንፃር አግባብነት ካላቸው የህግ ድንጋጌዎች ጋር በማገናዖብ እንደሚከተለው መርምረናል።

እንደመረመርነውም አመልካች በስር ፍ/ቤት የግዠ ቅድሚያ መብት እንዱሰጣቸው ያመለከቱ መሆኑን እና ተጠሪዎች በቀረበው ጥያቄ ላይ አስተያየት እንዱሰጡ በፍ/ቤቱ ተጠይቀው የቅድሚያ መብት ጥያቄውን የማይቀበለ እና የማይስማሙ መሆኑን ገልፀው የቅድሚያ መብት ግዠ እንዱፈቀድላቸው ፍ/ቤቱን ጠይቀው የነበረ መሆኑን ከክርክሩ ይዖት ተመልክተናል።

እያከራከረ ያለው ንብረት በባልና ሚስት የተፈራ እና ባል በሞት በመለየታቸው ምክንያት የድርሻ ክፍፍል ጥያቄ ቀርቦበት ግራ ቀኙ እኩል እንዱካፈለ በመወሰኑ ምክንያት የቅድሚያ የመግዙት መብት ይገባኛል ጥያቄ ነው።ይህንኑ አስመልክቶ የፋዳራል ጠቅላይ ፍ/ቤት ሰበር ሰሚ ችልት በሰ/መ/ቁ/ 88275፣16ዐ198፣168192 እና በላልችም መዙግብት በሰጠው አስገዲጅ የህግ ትርጉም የባልና ሚስት የጋራ ንብረት ክፍፍል ስርዓት በኢ.ፋ.ዱ.ሪ ሕገ መንግስትም ሆነ በክልል ሕግጋት መንግስታት የተረጋገጠውን የእኩልነት መብት መሰረት አድርጎ መከናወን ያለበት መሆኑን፣ ክፍፍለ የሚከናወንበት ስርዓትም የተሻሻለው የፋዳራል የቤተሰብ ሕግ አዋጅ ቁጥር 213/1992 ከአንቀፅ 90 እስከ 93 ድረስ በቅደም ተከተል ባስመቀጣቸው መንገድች መሆን፣ የጋብቻ ውጤት የሆነው የጋራ ንብረት ክፍፍል ሉከናወን የሚገባው የእኩልነት መርህን መሰረት አድርጎና የተጋቢዎችን ፈቃድ በመመርኮዛ መሆኑን፣ የተጋቢዎች ስምምነት ከላለ ደግሞ ክፍፍለ መፈፀም ያለበት በሕጉ የተመለከተውን ቅደም ተከተል መሰረት አድርጎ ላሆን እንደሚገባ በመግለጽ ወስኗል። ይሀ ስርአትም በአፈፃፀም ጊዚም ልንከተለው የሚገባ ሥርአት መሆኑን ከውሣኔው ይዖት መገንዖብ ይቻላል።

የባልና ሚስት የጋራ ሀብት ክፍፍል በሚከናወንበት ጊዚ የእኩልነት መርህን የተከተለ መሆን ያለበት ስለመሆኑ፣ የጋራ ንብረት ክፍፍል በሚፈፀምበት ጊዚም በፍ/ብ/ሕ/ሥ/ሥ/ ድንጋጌዎች መርህ አንፃር ግራ ቀኙ ከተስማሙ በዓይነት የሚካፈለበት ይህ ካልሆነ ደግሞ በገበያ ዋጋ በጨረታ ተሽጦ እኩል ሉካፈለ እንደሚገባ አስቀድሞ ከዘህ ሰበር ሰሚ ችልት በሰ/መ/ቁ/ 375ዐ8 እና 35ዐዐ3 በሆነው መዛገብ ላይ የህግ ትርጉም ተሰጥቶበታል። ወደ ያዛነው ጉዲይ ስንመለስ አመልካችና ተጠሪዎች የድርሻ ክፍፍል ይደረግልን የሚለ ቢሆኑም የሚከፊፈለት ንብረት አመልካች እና የአመልካች ባለቤት የነበሩት የተጠሪዎች አባት በጋራ ያፈሩትን ንብረት በመሆኑ ተጠሪዎች ሟቹን የጋራ ባለሀብት ተክተው የአባታቸውን ድርሻ ለመካፈል በመሆኑ በንብረቱ ላይ እኩል ባለድርሻ ናቸው። በመሆኑም የባልና ሚስት ንብረት ክፍፍል ጥያቄ የሚስተናገደው የእኩልነት መርህን ተከትል በመሆኑ አመልካች የግዠ ቅድሚያ መብት ይሰጠኝ ብለው የጠየቁ ቢሆንም ተጠሪዎች ግን ቅድሚያ ግዠ መብት ለአመልካች ላሰጥ አይገባም ይልቁንም ለእኛ ነው ቅድሚያ ግዠ መብት ሉሰጠን የሚገባው በማለት የተከራከሩ በመሆኑ በግራ ቀኙ መካከል በግዠ ቅድሚያ መብት ጥያቄው ላይ ስምምነት ያለመገኘቱን ተረድተናል።

በመሆኑም የግዠ ቅድሚያ መብት ጥያቄው ላይ ግራ ቀኙ ያልተስማሙ በሆነ ግዚ የግዠ ቅድሚያ መብት ጥያቄው ከግራ ቀኙ ለአንደ ሉፈቀድ የማይገባው እና ንብረቱ በጨረታ ተሽጦ ክፍፍል የሚደረግበት ሲሆን ነገር ግን ግራ ቀኙ እንደማንኛውም ተጫራች በጨረታው ተወዲድረው ንብረቱን ማስቀረት ከሚችለ በቀር የቅድያ መብት ጥያቄው ለእኔ ላሰጥ ይገባው ነበር በሚል የስር ፍ/ቤት ውሣኔ ላይ መሰረታዊ የህግ ስህተት ተፈጽሟል ሉታረም ይገባል በማለት አመልካች ያቀረቡት አቤቱታ ተቀባይነት የላለው በመሆኑ የስር ፍ/ቤት ውሣኔ የሚነቀፍና መሰረታዊ የህግ ስህተት የተፈፀመበት አይደለም ብለን ተከታዩን ወስነናል።

ውሣኔ የፋዳራል ጠቅላይ ፍ/ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት በይ/መ/ቁ/ 199ዐ69 በ3ዐ/11/2ዐ13 ዓ.ም.

በዋለው ችልት የሰጠው ፍርድ እና የፋዳራል ከፍተኛ ፍ/ቤት በመ/ቁ/ 25268ዐ በ23/2/2ዐ13 ዓ.ም. በዋለው ችልት የሰጠው ትዔዙዛ በፍ/ብ/ሕ/ሥ/ሥ/ቁ/ 348/1/ መሰረት ፀንቷል።

በዘህ ሰበር ሰሚ ችልት በግራ ቀኙ የወጣ ወጪ ካለ የየራሳቸውን ይቻለ ብለናል።

የውሣኔው ትክክል ግልባጭ ለስር ፍ/ቤቶች ይድረስ።

መዛገቡ ውሣኔ ስላገኘ ተዖግቷል ወደ መዛገብ ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የአራት ዳኞች ፊርማ አለበት