-** አቶ ዮናስ ደስታ ጠበቃ ተስፊዬ ሙሉሳ ቀረቡ; ጋር በተደረገ በአደራ ማስቀመጥ ውል ከውጭ ሀገር ይዢ የገባሁትን 225,000.00 የአሜሪካን ድላር በአደራ አስቀምጬ ገንዖቡን የመመለስ ውል ነሀሴ 23 ቀን 2012 ዓ/ም የተፈጸመ ቢሆን v. -** አቶ ነጋሽ ኃይላ- አልቀረ ቡም; ከሳሽ ሆነው; ያቀረቡት መልስ

የተከፈለው ገንዖብ ሳይመለስ ይቀራል ማለት የፍ/ሕ/ቁ. 1815 የሚቃረን እና አንደኛው ተዋዋይ ወገን ያላግባብ እንዱበልጽግ የሚያደርግ ነው። ውሳኔው ተገቢ ስለሆነ ሉጸና ይገባል ብለዋል።

አመልካች የመልስ መልስ በማቅረብ የሰበር አቤቱታቸውን በማጠናከር ተከራክረዋል።

የክርክሩ ሂደት በአጭሩ ከላይ የተገለጸው ሲሆን እኛም ተጠሪ ያቀረቡት ክስ የክስ ምክንያት ያለው መሆን አለመሆኑን? በጭብጥነት በመያዛ መዛገቡን መርምረናል።

እንደመረመርነው ተጠሪ ያቀረቡት ክስ ከአመልካች ጋር በተደረገ በአደራ ማስቀመጥ ውል ከውጭ ሀገር ይዢ የገባሁትን 225,000.00 የአሜሪካን ድላር በአደራ አስቀምጬ ገንዖቡን የመመለስ ውል ነሀሴ 23 ቀን 2012 ዓ/ም የተፈጸመ ቢሆንም በውለ መሰረት ያልመለሱት ቀሪ ገንዖብ 126,000.00 ድላር ወደድላር ሂሳብ አካውንቴ እንዱያስገቡልኝ እንዱወሰን የሚል ነው። እንደሚታወቀዉ በኢ.ፋ.ዱ.ሪ ሕገ መንግስት አንቀጽ 37/1 መሰረት ማንኛዉም ሰዉ አንድን ጉዲይ ለፍርድ ቤት ወይም ለላላ በሕግ የዲኝነት ሥልጣን ለተሰጠዉ አካል በማቅረብ ፍርድ ወይም ዉሳኔ(ፍትህ) የማግኘት መብቱን መጠቀም የሚችለዉና በተለይም ጉዲዩ የቀረበለት ፍርድ ቤት ጉዲዩን ተቀብል አከራክሮ ዉሳኔ ወይም ፍርድ ላሰጥ የሚችለዉ ዲኝነት የተጠየቀበት ጉዲይ በፍርድ ሉወሰን የሚገባ ጉዲይ (justiciable matter) ሆኖ ሲገኝ ብቻ ነዉ።

ክርክሩን በፍትሐ ብሓር ሥነ-ሥርዓት ሕጉ መሰረት መምራት እና መቆጣጠር የፍርድ ቤቱ ኃላፉነት ሲሆን በተገቢው ሁኔታ ካልተመራ የሥነ-ሥርዓት ሕጉን ዓላማዎች የሆኑትን እንደ አንጻራዊ እውነትን የመፈለግ፣ ሥነ-ሥርዓታዊ ፍትህ፣ ክርክርን ውጤታማ፣ ወጭና ጊዚ ቆጣቢ በሆነ አግባብ መምራት የመሳሰለትን ማሳካት ስለማይቻል የተከራካሪዎችን መብት ይነካል። ፍርድ ቤት በራሱ አነሳሽነት ከሚመረምራቸው ጉዲዮች መካከል የመጀመሪያው በፍብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 231(1)(ሀ) መሰረት በክስ አቤቱታው የተገለጸው የሚያስከስስ መሆን መሆን አለመሆኑን ነው። የክስ ምክንያት ከሕግ ወይም ከውል የመነጨ ግዳታ መኖሩን፣ የተጠየቀው ዲኝነት በፍርድ ቤት የሚዲኝ መሆን አለመሆኑን እና በክሱ ዛርዛር ውስጥ የተመለከቱት ጉዲዮች ቢረጋገጡ የተጠየቀውን ዲኝነት ለከሳሽ ለመወሰን ህግ የሚፈቅድ መሆን አለመሆኑን መመርመርን የሚጠይቅ ነው። ይህም የክስ ምክንያት የላለው ጉዲይ የሚለው በዋነኛነት ዲኝነቱን ለመጠየቅ ከህግ የመነጨ ግንኙነት እያለው ግን በፍርድ ቤት ሉዲኙ የማይችለ ጉዲችን (non-justiciable matters) ፍርድ ቤት አከራክሮ ሉፈጸም የሚችል ውሳኔ ላሰጥባቸው የማይችለ በመሆናቸውና ከሳሽ ወገን ክሱን ሲያቀርብ የጠቀሰው ወይም የገለጸው የክሱ መሰረት የሆነው ምክንያት በህግ የክስ መሰረት ላሆን የማይችል ከሆነ የማያስከስስ ነው ተብል ክሱ ውደቅ የሚደረግበት ሥርዓት ነው።

በተያዖው ጉዲይ ተጠሪ የጠየቁት ዲኝነት ከአመልካች ጋር ያደረጉት ድላር የማስቀመጥ የአደራ ውል መሰረት እንዱፈጸምላቸው ነው። ውል ሉመሰረት የሚገባው ሕጋዊ በሆነ ዓላማና ጉዲይ ላይ እንደሆነ በፍ/ሕ/ቁ. 1678(ለ) ላይ ተመልክቷል። በወንጀል ሕጉ አንቀጽ 346 ላይ የውጭ ሀገር ገንዖብን በአደራ ማስቀመጥ ወንጀል ሆኖ የተደነገገ ሲሆን በብሓራዊ ባንክ ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 591/2000 አንቀጽ 26 በአዋጁ ሆነ በመመሪያ የተመለከቱ ግዳታዎችን መተላለፍ ወንጀል ስለመሆኑ ተቀምጧል። የብሓራዊ ባንክ መመሪያ ቁጥር ኤፍ.ኤክስ.ዱ. 49/2017 በክሱ የተመለከተውን መጠን ያሕል የውጭ ሀገር ገንዖብ መያዛ መከልከለ የተመለከተ ስለሆነ ድርጊቱ በአዋጁ መሰረት ወንጀል ነው። ተዋዋዮች የመዋዋል ነጻነት ቢኖራቸውም በሕግ የተመለከተውን አሥገዲጅ ሁኔታ አልፈው መዋዋል አይችለም። በዘህ ምክንያት ድላር በአደራ ማስቀመጥ ውል ሕገ-ወጥ ተግባር በመሆኑ ፍርድ ቤቶች ሕገ-ወጥ ውልን ሉያስፈጽሙ አይችለም። የፋዳራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት በመዛገብ (በቅጽ 06 እንደታተመ) ሕገ-ወጥ ውልን ለማስፈጸም የሚቀርብ ክስ፤ የክስ ምክንያት የላለውና በፍርድ ቤት ሉስተናድ የማይችል ስለመሆኑ አስገዲጅ የሕግ ትርጉም ሰጥቶበታል። ስለሆነም ተጠሪ የድላር አደራ ማስቀመጥ ውል እንዱፈጸምላቸው ያቀረቡት ክስ ሕገ-ወጥ ውል እንዱፈጸም ዲኝነት የተጠየቀበት ስለሆነ ጉዲዩ የክስ ምክንያት የለውም ብለናል። ይግባኝ ሰሚ ችልት ውለ ሕገ-ወጥ ውል አይደለም በሚል በሥረ-ነገሩ እንዱታይ መወሰኑ መሰረታዊ የሆነ የሕግ ስህተት የተፈጸመበት ሆኖ አግኝተነዋል።

ውሳኔ

1. የፋዳራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት በመዛገብ ሕዲር 23 ቀን 2014 ዓ/ም የሰጠው ውሳኔ በፍብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 348(1) መሰረት ተሽሯል።

2. የኦሮሚያ ክልል ጠቅላይ ፍርድ ቤት መደበኛ ችልት በመዛገብ ጥቅምት 11 ቀን 2013 ዓ/ም የሰጠው ውሳኔ በውጤቱ ፀንቷል።

3. ተጠሪ ባቀረቡት ክስ የጠየቁት ዲኝነት የክስ ምክንያት የለውም በማለት ወስነናል።

4. በዘህ ችልት ለወጣ ወጭና ኪሣራ ግራቀኙ የየራሳቸውን ይቻለ ብለናል።

ትዔዙዛ የውሳኔው ግልባጭ ለስር ፍርድ ቤቶች ይተላለፍ።

መዛገቡ ተዖግቷል ወደ መዛገብ ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት