-** ወ/ሮ ሲቲና ኢብራሂም - ቀረቡ; ያላፈሯቸው እና መብት የላላቸው በመሆኑ ንብረቶቹ ላይ የቀዲሚ መብት ስላለኝ የአፈጻጸም; ያቀረቡት መልስ; በንብረቱ ላይ; የሰበር አቤቱታ ይዘትም ጉዲዩ ተወስኖ ያለቀ ነው። የእኔ እና የልጆቼ መብት v. -** 1. ወ/ሮ መህቡባ አወል - 2. አቶ ከድር ገሜቦ - አልቀረቡም; የባልና ሚስት ንብረት ክፍፍል ክርክር; ጋር በጋብቻ 21 ዓመት ስንኖር በጋራ ያፈራናቸውን በካርታ ቁጥር 189 እና በካርታ ቁጥር 1622/85 የተመዘገቡት ቤቶች ላይ

የአፈጻጸም ክርክሩ ጉዲዩ በሥረ-ነገሩ በተያዘበት መዝገብ በሚመራበት ጊዜ በጉዲዩ ላይ የመቃወም ማመልከቻ ማቅረብ የሚፈልጉ ሰዎችን መብት እንዲይነካ ወይም ለተቃውሞው መልስና ክርክር ማቅረብ የሚጠበቅባቸው ተከራካሪዎች መሰረታዊ የሆነው የመደመጥ መብታቸው እንዲይታለፍ ጥንቃቄ ያስፈልገዋል። ክርክሩን በፍትሐ ብሓር ሥነ-ሥርዓት ሕጉ መሰረት መምራት እና መቆጣጠር የፍርድ ቤቱ ኃላፉነት ሲሆን በተገቢው ሁኔታ ካልተመራ የሥነ-ሥርዓት ሕጉን ዓላማዎች የሆኑትን እንደ አንጻራዊ እውነትን የመፈለግ፣ ሥነ-ሥርዓታዊ ፍትህ፣ ክርክርን ውጤታማ፣ ወጭና ጊዜ ቆጣቢ በሆነ አግባብ መምራት የመሳሰለትን ማሳካት ስለማይቻል የተከራካሪዎችን መብት ይነካል።

ተቃውሞ የቀረበው በሥረ-ነገሩ በተሰጠው ፍርድ ላይ በፍብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 358 መሰረት ነው ወይሥ ለፍርድ አፈጻጸሙ በተከበረው ንብረት ላይ በፍብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 418 መሰረት ነው የሚለውን በመለየት ተቃውሞው የቀረበበትን ምክንያት የሚጠይቀውን የክርክር ሂደት መከተል ያስፈልጋል።

በፍብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 418 መሰረት የተቃውሞ ማመልከቻ በቀረበ ጊዜ ተቃውሞ የቀረበበት ንብረት ላይ ተቃዋሚው መብቱን ካሳየ ፍርድ ቤቱ እንደ በቂ ምክንያት በመቁጠር የተያዘው ንብረት እንዱለቀቅ ትዕዛዝ ላሰጥ እንደሚችል ተመለክቷል። በፍብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 418 መሰረት የሚቀርብ ክርክር ጉዲዩ በሥረ-ነገሩ በመጀመሪያ ደረጃ እንደሚታይ የክስ ዲኝነት ሙለ የክርክር ሥርዓትን የሚከተል ሂደት አይደለም። ተቃዋሚው በአፈጻጸም የተያዘው ሆነ የተከበረው ንብረት የእርሱ ስለመሆኑ ማስረጃ ካቀረበ በቂ ምክንያት አለው ተብል ንብረቱ ከክርክሩ ውጭ የማድረግ ዓላማ ያለው እንጂ በተከበረው ንብረት ላይ የባለቤትነት ክርክር ለማድረግ እና ሉፈጸም የሚችል ፍርድ የሚሰጥበት ሥርዓት አይደለም። በልላ በኩል የመቃወም ማመልከቻው በፍብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 358 መሰረት በጉዲዩ ሥረ-ነገር ላይ የተሰጠው ውሳኔ መብቴን ነክቷል በማለት ፍርድ ባረፈበት ንብረት ላይ በቀረበ ጊዜ ተቃዋሚው ክርክር ባስነሳው ጉዲይ ላይ የሚያገባው እና ቀድሞም ተከራካሪ መሆን የሚገባው ከነበረ በፍብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 360(1)(2) እንደተመለከተው በማመልከቻው ላይ ላልች ተከራካሪዎች መልስ የሚሰጡበት እና ጉዲዩ ላይ እንደገና ሙለ ክርክር የሚደረግበት ሂደትን የሚከተል ሥርዓት ነው። ውጤቱም ቀድሞ የተሰጠውን ፍርድ መለወጥ ወይም ማሻሻል ድረስ ሉያስከትል የሚችል ነው።

1ኛ ተጠሪ ያቀረቡት የመቃወም ማመልከቻ ይዘቱ በሥረ-ነገሩ የተሰጠውን ፍርድ የሚመለከት እና ፍርደ የጋራ ንብረት መብቴን ነክቷል የሚል ነው። ይህም ማመልከቻው የፍብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 358 መሰረት አድርጎ የሚመራ እንደሆነ ያሳያል። በመሆኑም በመቃወም ማመልከቻው ላይ አመልካች እና ተጠሪ መልስ አቅርበውበት እንደገና ሙለ ክርክር ላደረግበት የሚገባ ነው። በክርክር አመራሩ የግራቀኙ ተከራካሪዎች የመደመጥ መብት መከበሩን ማረጋገጥ እና ሁለም ክርክር እና ማስረጃ የማቅረብ መብታቸው ተግባራዊ መሆኑን መቆጣጠር የፍርድ ቤቶች ኃላፉነት ነው።

በሥር ፍርድ ቤት ለመቃወም ማመልከቻው መልስ ያቀረቡት አመልካች እና 2ኛ ተጠሪ ያቀረቡት መልስ ክርክሩን እንደገና ለማድረግ የሚያስችል መሆኑን ተገንዝበው በዚሁ አግባብ መልስ እና ጉዲዩን ለመከላከል የሚያስችል ማስረጃ ያቀረቡ መሆኑን ማረጋገጥ ይገባል።

ከዚህ አኳያ የአመልካች እና 2ኛ ተጠሪ የመከላከል መብታቸው እስከተከበረ ድረስ፤ የ1ኛ ተጠሪ ተቃውሞ የቀረበው በፍብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 358 መሰረት መሆኑን ተገንዝቦ የደቡብ ብ/ብ/ሕ/ክልል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት በውሳኔው 1ኛ ተጠሪ የሚከራከሩት፤ ንብረቱ የተፈራው 2ኛ ተጠሪ አመልካችን ከማግባታቸው በፉት በመሆኑ አመልካች በንብረቱ ላይ መብት የላቸውም በማለት ስለሆነ ክርክሩ በግራቀኙ ማስረጃ ተጣርቶ እንዱወሰን በማለት ጉዲዩን መመለሱ ላይ የተፈጸመ መሰረታዊ የሕግ ስህተት የለም ብለናል።

ውሳኔ

1. የደቡብ ብ/ብ/ሕ/ክልል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት በመዝገብ ጥር 21 ቀን 2011 ዓ/ም፤ የጌዳኦ ዞን ከፍተኛ ፍርድ ቤት በመዝገብ መስከረም 15 ቀን 2010 ዓ/ም እና የዱላ ከተማ የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት በመዝገብ ግንቦት 13 ቀን 2010 ዓ/ም የሰጡትን ውሳኔ በመሻር የሰጠው ውሳኔ በፍብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 348(1) መሰረት ፀንቷል።

2. በዚህ ችልት ለወጣ ወጭና ኪሣራ ግራቀኙ የየራሳቸውን ይቻለ ብለናል።

ትዕዛዝ

1. የውሳኔው ግልባጭ ለስር ፍርድ ቤቶች ይተላለፍ።

2. ሰኔ 20 ቀን 2011 ዓ/ም በዚህ ችልት የተሰጠው የእግድ ትዕዛዝ ተነስቷል። ይጻፍ

3. መዝገቡ ተዘግቷል ወደ መዝገብ ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።