-** አቶ መንግስቱ የሺጥላ - ጠበቃ ጓንጉል ተሻገር - ቀረቡ; ጥቅምት 05 ቀን 2012 ዓ/ም በተጻፈ ማመልከቻ በእርቅ ሥምምነቱ መሰረት; እንዲስረከበና; እየተጠቀመባቸው እንደሚገኝ፣ በፍራንኮ ቫልታ ከታክስ ነጻ ወደ አገር የገቡትን ንብ v. -** ቢ.ኤንድ ዋይ ፕልትሪ ፊርም ኃ/የተ/የግል ማሕበር- ጠበቃ ወይንዓለም ወ/ሰንበት - ቀረቡ; በፋደራል የመጀመሪያ ደረጃ; ተገድ እንዱፈጽም እና ግዳታውን ባለመወጣቱ ስለደረሰው ጉዲት በአዱስ ክስ የመጠየቅ መብት ይጠበቅልኝ; ሥራ አስኪ

ይህ የሰበር አቤቱታ የቀረበው በዚህ ውሳኔ ነው። የአመልካች የሰበር አቤቱታ ይዘትም ለመልስ በተቀጠረበት ቀን ተጠሪ ክስ ማቅረቡ፣ በቀረበው የመጀመሪያ ደረጃ መቃወሚያ ላይ ብይን አለመሰጠቱ ሥነ-ሥርዓት ሕጉን የተከተለ አይደለም። የተጨማሪ እሴት ታክስ ክፍያ ያስፈልጋል የተባለው ለአንድ መኪና ሲሆን ከዚህ ውጭ ግን ያልተላለፈ ንብረት አለ። የተጨማሪ እሴት ታክስ አመልካች ይክፈል መባለ የጸደቀውን ሥምምነት የሚያሻሽል ነው። ተጠሪ ሥመ-ሀብቱን ካላዛወረ ለሁለተኛ ጊዜ አቤቱታ ለማቅረብ ሥነ-ሥርዓት ሕጉ ይከለክለናል። አመልካች ግዳታውን ያልተወጣ በመሆኑ በፍ/ሕ/ቁ. 1757 መሰረት ግዳታችን እንድንፈጽም ልንገደድ አይገባም። ተጠሪ ሥመ-ሀብቱን ያላዛወረው በራሱ ፍላጎትና ዝውውሩን በማገደ ስለሆነና በእርቅ ሥምምነቱ የሚያዛውርበት ጊዜ ገደብ ስላለፈ ወዱያውኑ እንዱያዛውር ትዕዛዝ ላሰጥ ይገባል። ዋስትና ማቅረብ ያለበት አመልካች ሳይሆን ተጠሪ ላሆን ይገባል የሚል ነው።

የሰበር አጣሪ ችልት ጉዲዩን ተመልክቶ በእርቅ ሥምምነቱ መሰረት ተጠሪ ኃላፉነቱን መወጣቱ ባልተረጋገጠበት ሁኔታ አመልካች የተጨማሪ እሴት ታክስን ጨምሮ ቀሪ ክፍያ እንዱከፍል መወሰኑ ከፍ/ሕ/ቁ. 1757 አኳያ ሕጋዊነቱን ለመመርመር ተጠሪ መልስ እንዱያቀርብ ያዘዘ ሲሆን የቀረበው መልስ ይዘትም ጉዲዩ አዱስ ክስ ሳይሆን በጸደቀው እርቅ መሰረት የሚፈጸም የአፈጻጸም ክርክር ነው።

ተጠሪም በዔርቅ ሥምምነት መሰረት የተገኘውን መብት ለማስከበር የአፈጻጸም ክስ ማቅረቡ ተገቢ ነው። ተጠሪ በሥምምነቱ ያለበትን ግዳታ ፈጽሟል፣ አመልካች ክፍያውን አቋርጠዋል። የንብረቶችን ሰነድ ከአመልካች ስናገኝ ውክልና ለጉዲይ አስፈጻሚው ሰጥተናል፣ ሥመ-ሀብት ለማዛወር የተጀመረው ሂደት የሽያጭ ውል ከተዘጋጀና በኢትዮጵያ ኢንቨስትመንት ኮሚሽን ውስጥ ሰነድ አረጋጋጭ ቢሮ ከደረሰ በኋላ ተጨማሪ እሴት ታክስ ክፍያ የተጠየቀ ሲሆን አመልካች ክፍያውን አልከፍልም በማለታቸው የንብረት ማስተላለፍ ሳይከናወን ቀርቷል። አነስተኛ የተጨማሪ እሴት ታክስ ክፍያ ከፍለው ማዛወር ሲችለ ለተጠሪ የሚገባውን ክፍያ ላለመክፈል ያዘገዩታል። የተጨማሪ እሴት ታክስ ገዥ ነው የሚከፍለው። ንብረቶቹ በሙለ በአመልካች እጅ ነው የሚገኙት፤ ውሳኔው ተገቢ ስለሆነ ሉጸና ይገባል ብሎል። አመልካች የመልስ መልስ በማቅረብ የሰበር አቤቱታቸውን በማጠናከር ተከራክረዋል።

የክርክሩ ሂደት በአጭሩ ከላይ የተገለጸው ሲሆን እኛም የአፈጻጸም ክርክሩ የሥነ-ሥርዓት ሕጉን እና የጸደቀውን የእርቅ ሥምምነት መሰረት በማድረግ የተመራ ስለመሆን አለመሆኑን? በጭብጥነት በመያዝ መዝገቡን መርምረናል።

እንደመረመርነው አመልካች እና ተጠሪ በፋደራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት በመዝገብ ክርክር ሲያደርጉ ቆይተው ሐምል 18 ቀን 2010 ዓ/ም የእርቅ ሥምምነት ያደረጉ ሲሆን ፍርድ ቤቱ የእርቅ ሥምምነቱን ሐምል 23 ቀን 2010 ዓ/ም ተቀብል አጽድቆታል። የእርቅ ሥምምነት በፍርድ ቤት ከጸደቀ በፍብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 277(2) እንደተመለከተው እንደፍርድ ተቆጥሮ የሚፈጸም ነው።

አመልካች ጥቅምት 05 ቀን 2012 ዓ/ም በተጻፈ ማመልከቻ በእርቅ ሥምምነቱ መሰረት ተጠሪ ማስተላለፍ የሚገባውን ንብረት አላስተላለፈልኝም በማለት ሥመ-ሀብቱን ተጠሪ ተገድ እንዱፈጽም ሆነ ተጠሪ በዔርቅ ሥምምነቱ መሰረት ገንዘብ እንዱከፈላቸው ያቀረቡት የአፈጻጸም ክስን መሰረት ያደረገ በመሆኑ ጉዲዩ በመደበኛ ክስ በሚመራበት አግባብ ሳይሆን በአፈጻጸም ክርክር ሥርዓት ሉመራ የሚገባው ነው። የሥር ፍርድ ቤት ግራቀኙ ላቀረቡት የአፈጻጸም ክስ ባለዔዲ የሆነውን ወገን ፍርድን ፈጽሞ እንዱቀርብ ወይም የማይፈጸምበትን ሕጋዊ ምክንያት በቃል እንዱያስረዲ ማዘዝ ሲገባው እንደመደበኛ ክስ በጽሁፍ መልስ እንዱሰጥበት ማድረጉ የሥነ-ሥርዓት ሕጉን የተከተለ አይደለም።

ለአፈጻጸም የቀረበው ዔርቅ የጸደቀ በመሆኑ እንደፍርድ የሚቆጠር እንጂ እንደውል የሚታይ ባለመሆኑ ጉዲዩን የፍ/ሕ/ቁ. 1678፣ 1731፣ 1757 እና 1771 መሰረት በማድረግ በውል ሕግ መምራቱም ስህተት ያለበት ነው። በዔርቅ ሥምምነቱ መሰረት አመልካች ገንዘብ የመክፈል እና ተጠሪ ንብረት የማስተላለፍ ግዳታ ያለባቸው በመሆኑ ሁለቱም ወገን የሚያስፈጽሙት መብት ሆነ የሚፈጽሙት ግዳታ ስላለባቸው ያልተፈጸመላቸውን በመለየት የአፈጻጸም ዲኝነት ሉያቀርቡ ይችላለ። አመልካች ቀድሞ የአፈጻጸም ክስ ማቅረቡ ተጠሪን በልላ መዝገብ የአፈጻጸም ክስ እንዱያቀርቡ የሚያደርግ አይደለም፤ ለአፈጻጸም መሰረት የሆነው ፍርድ አንድ በመሆኑ ሁለቱም በተመሳሳይ መዝገብ የአፈጻጸም ዲኝነት መጠየቃቸው ወጪና ጊዜ ቆጣቢ እንዱሁም ውጤታማ በሆነ አግባብ ክርክሩ እንዱመራ የሚያደርግና የሥነ-ሥርዓት ሕጉን ዓላማዎች ለማሳካት የሚረዲ በመሆኑ የሥነ-ሥርዓት ሕጉን የተከተለ ነው። ስለሆነም አመልካች የተጠሪን የአፈጻጸም ክስ እንደ ተከሳሽ ከሳሽነት ክስ በመቁጠር ሥነ-ሥርዓት ሕግን ሳይከተል የቀረበ ነው በሚል የሚያቀርቡት ክርክር የሕግ መሰረት ያለው ሆኖ አላገኘነውም።

በዋናነት የሥነ-ሥርዓት ሕግ የተቀረጸው ሰዎች ግጭቶችን ሰላማዊ በሆኑ ሁኔታ እንዱፈቱ ለማስቻል (peaceful resolution of disputes)፣ መብታቸውን የሚያስከብሩበት ዘዳ እንዱኖርና ፍርድ ቤቶች ክርክርን ፍትሐዊ እና ወጭ ቆጣቢ በሆነ አግባብ መምራት እንዱችለ ነው። የአፈጻጸም ችልት ጉዲዩን መምራት ያለበት የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 378 እና ተከታዮቹን ድንጋጌዎችና ለአፈጻጸም መሰረት የሆነውን ውሳኔ መሰረት በማድረግ ሲሆን ውጤቱም ሰዎች በፍርድ ያገኙትን መብት ማስፈጸም ነው። ይሕ ሳይሆን ፍርድ የማይፈጸም ከሆነ የሕግ የበላይነት መገለጫ የሆነውን ዋናውን የፍርድ ቤቶች ኃላፉነት አለመወጣት ይሆናል። ዜጎች በፍትሕ ሥርዓቱ የሚጠቀሙት መብታቸውን ለማስከበር ነው። የመብት ማስከበር መሰረቱ ደግሞ ፍርድን ከማናቸውም መሰናክል ነጻ በማድረግ ማስፈጸም ነው። ፍርድ ቤቶች በዚህ አግባብ ኃላፉነታቸውን ካልተወጡ ዜጎች በኢፋዱሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 37 ያገኙት ፍትሕ የማግኘት መብትን ማረጋገጥ እና ማስፈጸም አይቻልም። ውጤቱ ደግሞ መብት ካለመከበሩም በተጨማሪ ፍርድ ቤቶች ላይ እምነት (public trust) እንዲይኖር ያደርጋል። ስለሆነም ፍርድ ቤቶች ሰብዓዊ መብቶችን ከማስከበር እና የሕግ የበላይነት እንዱኖር ያላቸውን የማይተካ ሚና የመወጣት ግዳታ ያለባቸው በመሆኑና አንደ መገለጫ የወሰኑትን ውሳኔ ማስፈጸም በመሆኑ በፍርድ የተረጋገጠ መብት ሳይፈጸም ፍርደ ያለውጤት እንዲይቀር የማድረግ ኃላፉነት መኖሩን ያሳያል።

አመልካች በጸደቀው የዔርቅ ሥምምነት መሰረት በየወሩ መክፈል ያለባቸውን ግዳታ ማቋረጣቸውን በክርክሩ ሂደት ገልጸዋል፤ ለዚህ ምክንያት ያደረጉት ተጠሪ ግዳታውን እየተወጣ አይደለም በሚል የፍ/ሕ/ቁ. 1757ን በመጥቀስ ነው። ከላይ እንደተገለጸው የእርቅ ሥምምነታቸው በፍርድ ቤት ከጸደቀ በኋላ እንደፍርድ የሚቆጠር ስለሆነ አመልካች ያለባቸውን ግዳታ የመፈጸም እና በተጠሪ የተመለከተው ግዳታ ካልተፈጸመ አሁን እንዲደረጉት የአፈጻጸም ክስ በማቅረብ መብታቸውን ማስከበር እንጂ ገንዘቡን መክፈል ሉያቋርጡ አይችለም። ስለሆነም የሥር ፍርድ ቤት በዚህ ረገድ የበሰለውን ክፍያ እንዱከፍለና ቀሪውንም በዔርቅ ሥምምነቱ መሰረት አመልካች እንዱፈጽሙ ማዘዙ ፍርደንና ሕጉን የተከተለ ሆኖ አግኝተነዋል። የተጠሪ ግዳታ ንብረቶችን ማስተላለፍ ሲሆን አመልካች ንብረቶችን መረከባቸውን አልካደም፤ የሚከራከሩት ሥመ-ሀብት አልተዛወረልኝም በሚል ነው። የሥር ፍርድ ቤት ተጠሪ ተገቢውን ትጋት በማድረግ ያልተዛወረ ንብረቶችን ሥመ-ሀብቱን ወደአመልካች እንዱያዛውር ብይን መስጠቱ ተገቢ ነው። ንብረት ከመዛወር ጋር በተያያዘ ሉከፈል የሚገባውን የተጨማሪ እሴት ታክስን በተመለከተ በእርቅ ሥምምነቱ ማን ሉከፍል እንደሚገባ ያልተመለከተ በመሆኑና ንብረቱ የሚዛወረው ለአመልካች ስለሆነ በተጨማሪ እሴት ታክስ አዋጅ ቁጥር 285/1994 ድንጋጌዎች መሰረት ከታክሱ መርሕ አኳያ ቀጥተኛ ያልሆነ ታክስ እንደመሆኑ መጠን የታክስ ክፍያው በገዢ (በመጨረሻ ተጠቃሚው) ሉከፍል የሚገባ ስለሆነ ሥመ-ሀብቱ ሲዛወር አመልካች ሉከፍል ይገባል በሚል የደረሰበት መደምደሚያ ፍርደን ለማስፈጸምና ሥመ-ሀብቱን ለማዛወር መታለፍ ያለባቸውን ሂደቶች እልባት የሚሰጥ እንጂ ከፍርደ/ከዔርቅ ሥምምነቱ ውጭ የተሰጠ ትዕዛዝ ተደርጎ ሉወሰድ አይገባም። የተጨማሪ እሴት ታክስ ክፍያው የሚመለከት ለየትኛው ንብረት ነው፣ ያለተጨማሪ እሴት ታክስ ክፍያ ሉዛወር የሚችል ንብረት መኖር አለመኖሩን በመለየት አፈጻጸሙም አለመቀጠለ ግን ሉታረም የሚገባው ነው።

የሥር ፍርድ ቤት አመልካች ክፍያውን ከፈጸሙ ሥመ-ሀብት እንዱዛወርላቸው አቤቱታ ማቅረብ ይችላለ ማለቱ በፍርደ ላይ ሥመ-ሀብት ዝውውሩ ክፍያው ተጠናቆ ከመከፈል ጋር ያልተያያዘ በመሆኑና አመልካች ያልተፈጸመላቸው እንዱፈጽም የአፈጻጸም ክስ ባቀረቡት ሁኔታ ፍርድ ቤቱ ዲኝነቱን ማስፈጽም ሲገባው አቤቱታ ሲያቀርብ የሚታይ ነው ማለቱ አፈጻጸም ችልት ያለውን ተግባርና ኃላፉነት ያልተከተለ ነው። በተጨማሪም በዔርቅ ሥምምነቱ አመልካች መክፈል ያለባቸውን ግዳታ በየወሩ የመክፈል ግዳታ ሲኖርባቸው ተጠሪ ደግሞ ሰነድችን በተቀበለ በ60 ቀናት ውስጥ ንብረቱን የማስተላለፍ ግዳታ ያለበት በመሆኑ፤ ተጠሪ ያለበትን ግዳታ ለመፈጸም ዋስትና እንዱቀርብ በሥምምነቱ ባልተመለከተበት ሁኔታ ሥመ-ሀብቱን ለማዛወር በቅድሚያ አመልካች ዋስትና እንዱያቀርቡ መታዘዙ ከፍርድ ውጭ የተሰጠ ትዕዛዝ ነው። ተጠሪ በዔርቅ ሥምምነት መሰረት ካልተፈጸመለት አሁን እንዲደረገው የአፈጻጸም ክስ በማቅረብና ገንዘቡ በባለዔዲው ካልተከፈለ ንብረት በማስከበር መብትን ማስፈጸም እንጂ ግዳታውን ለመወጣት ቅድሚያ ዋስ እንዱቀርብለት መጠየቅ የማይችል በመሆኑ በዚህ ረገድ የተሰጠው ትዕዛዝ ፍርደንና የሥነ-ሥርዓት ሕጉን ያልተከተለና መሰረታዊ የሕግ ስህተት የተፈጸመበት በመሆኑ ሉታረም የሚገባው ሆኖ አግኝተነዋል። በልላ በኩል አመልካች ስለሂሳብ ባለሙያ ወጪን በተመለከተ ላቀረቡት የሰበር አቤቱታ በአመልካች የሚከፈለውን ክፍያ ለማስላት የሂሳብ ባለሙያ ተመድቦ የነበረ ሲሆን የባለሙያው ወጪ ክፍያ በተመለከተ የሥር ፍርድ ቤት ክፍያውን ያቋረጡት አመልካች በመሆናቸው ግዳታው የእርሳቸው መሆኑን በመገንዘብ ወጪውን አመልካች ይሸፍኑ ማለቱ ተገቢ ነው።

ውሳኔ

1. የፍደራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት በመዝገብ ጥቅምት 27 ቀን 2013 ዓ/ም እና የፍደራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት በመዝገብ ጥር 29 ቀን 2012 ዓ/ም የሰጡት ውሳኔ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 348(1) መሰረት ተሻሽሎል።

2. አመልካች በጸደቀው የእርቅ ሥምምነት መሰረት ያልከፈለትን ክፍያ ሆነ ወደፉት ሉከፈል የሚገባው ክፍያ እንዱከፍለ ሆነ ተጠሪ ሥመ-ሀብት እንዱያዛውር የተሰጠው ውሳኔ ክፍል ተገቢ ስለሆነ ጸንቷል።

3. አመልካች ዋስትና እንዱያቀርቡና ክፍያ ከፈጸሙ በኋላ ስለስመ-ሀብት ዝውውሩ አቤቱታ እንዱያቀርቡ የተሰጠው ትዕዛዝ ተሽሯል።

4. የፍደራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት አመልካች ያለባቸውን ክፍያ እንዱከፍለ በማድረግ፣ ተጠሪ ወደአመልካች ስመ-ሀብታቸው የሚያዛውሯቸውን ንብረቶች በመለየት ንብረቶችን እንዱያስተላልፍ እንደፍርድ ሆኖ በሚፈጸመው በጸደቀው የእርቅ ሥምምነት መሰረት ተከታትል እንዱያስፈጽም ጉዲዩን መልሰናል።

5. በዚህ ችልት ለወጣ ወጭና ኪሣራ ግራቀኙ የየራሳቸውን ይቻለ ብለናል።

ትዕዛዝ

 የውሳኔው ግልባጭ ለስር ፍርድ ቤቶች ይተላለፍ። የፍደራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት በውሳኔው መሰረት እንዱፈጽም አዘናል።ይጻፍ  አፈጻጸሙ ላይ የተሰጠው እግድ ተነስቷል። ይጻፍ  መዝገቡ ተዘግቷል ወደ መዝገብ ቤት ይመለስ።

ማ/አ የማይነበብ የአምሰት ዳኞች ፊርማ አለበት