-** ወ/ሮ አስማረች ጀምበሬ የቀረበ; ያቀረቡት የይርጋ መቃወሚያ ታልፍ መምህር አወቀ ሽፈራው ከሞቱ ከ24 ዓመት በኋላ; ጥረት መፈራቱ በማስረጃ የተረጋገጠው; የካቲት 1 ቀን 2013 ዓ/ም ባቀረቡት የሰበር አቤቱታ መዝገቡ ለችልቱ ቀርቧል v. -** አቶ አዔምሮ አወቀ የለም; የሟች ልጅ ስላልሆነ ልጅነቱ በደም ምርመራ; የጠየቀው ዲኝነት ቤት መካፈል ወይንም የቤቱ ግምት እንዱሰጠው እንጂ ቦታው የጋራ ነው ባላለበት ሁኔታ ሟች በሞቱበት ጊዜ ቦታው ያልተሰጠ; አባት በሕይወት እያለ

ፍርድ ቤቱም ሉጣሩ ይገባቸዋል ያላቸውን ጭብጦች በመለየት የግራ ቀኙን ምስክሮች ቃል ሰምቶ እና ለትክክለኛ ፍትህ አሰጣጥ ይረዲው ዘንድ በሚመለከተው የመንግስት ተቋም እንዱጣራ አድርጎ መዝገቡን እንደመረመረው በአመልካች የቀረበውን የመጀመሪያ ደረጃ መቃወሚያ ወድቅ አድርጎ ለክርክሩ ምክንያት የሆነው ቤት እና ቦታ የሟች እና የአመልካች መሆኑ በምስክሮች እና በሰነድ ማስረጃ ሰለተረጋገጠ አመልካች የሟች ድርሻ የሟች ሕጋዊ ወራሽ ለሆነው ተጠሪ ልታካፍል ይገባል በማለት በአብላጫ ድምፅ ወስኗል። አመልካች ይህን ውሳኔ በመቃወም በይግባኝ ለማሳረም ለአማራ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የይግባኝ አቤቱታ ያቀረበ ሲሆን ተጠሪም ክርክሩን ያቀረበው በጠበቃ ሆኖ እያለ ይቻቻለ መባለን በመቃወም ይግባኝ አቅርቦ ፤ ፍርድ ቤቱም ሁለቱንም መዝገቦች በማጣመር እንደመረመረው ለክርከሩ መነሻ የሆነው ቤት የተሰራበት ቦታ በ1990 ዓ/ም ተመርተው ፔላኑ በ1991 ዓ/ም ተሰጥቶ ግንባታው ከሟች ሞት በኋላ የተሰራ መሆኑን የአመልካች ምስክሮች ያስረደ ሲሆን፤ የተጠሪ ምስክሮች የሰጡት ምስክርነት እምነት የሚጣልበት ባለመሆኑ የተጠሪ አባት የጉልበትም ሆነ የገንዘብ አስተዋጽኦ ያደረገ መሆኑ ሳይረጋገጥ ለክርክሩ መነሻ የሆነ ቤት የሟች እና የአመልካች የጋራ ሀብት ነው በማለት የተሰጠው ውሳኔ ማስረጃን ያገናዘበ አይደለም በማለት የባህርዲር እና አከባቢዋ ከፍተኛ ፍርድ ቤት የሰጠውን ውሳኔ በመሻር፤ አከራካሪው ቤት በአመልካች ጉልበት እና ገንዘብ የተሰራ መሆኑ ስለተረጋገጠ የሟቹ አስተዋጽኦ የላለበትን ቤት ተጠሪ ሉካፈል አይገባም በማለት በአብላጫ ድምፅ ወስኗል። የልዩነት ሃሰቡም ለክርከሩ መነሻ የሆነው ቤት የተሰራው ሟች እና አመልካች በጋራ ተደራጅተው ባገኙት ቦታ ላይ መሆኑ ያላከራከረ በመሆኑ፤ ተጠሪ ቦታውን የመውረስ መብት ያለው በመሆኑ ቤቱን ለመስራት የወጣውን ወጪ በድርሻው እንዱተካ ማድረግ ሲገባ በቦታው ላይ ያለውን የውርስ ድርሻ ጠቅላላ አመልካች እንድትወርሰ መደረጉ አግባብ አይደለም የሚል ነው። ተጠሪው በውሳኔው ባለመስማማት ባቀረቡት አቤቱታ ጉዲዩን ያየው የአማራ ብሓራዊ ክልላዊ መንግስት ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚው ችልትም፡- በስር ፍርድ ቤት የተሰሙት የተጠሪ ምስክሮች የክርክሩን ቦታ አመልካች እና ሟች በጋራ የተመሩት መሆናቸውን ያረጋገጡ ሲሆን አመልካችም በሰጠችው የምስክርነት ቃል ቦታው ለማህበሩ የተሰጠው በ1990 ዓ/ም አመልካች እና ሟች ባልና ሚስት በነበሩበት ጊዜ መሆኑን ያረጋገጠች ሆኖ መምህር አወቀ ሽፈራው የሞቱትም ቦታው ለማህበሩ ከተሰጠ በ1991 በኋላ ዓ/ም በመሆኑ፤ ቦታው ሟች እና አመልካች በባልና ሚስትነት እያለ የተሰጠ መሆኑ በሥር ፍርድ ቤት በማስረጃ የተረጋገጠ ፍሬ ነገር በመሆኑ ሟች በባድ ቦታው ላይ ያለው የባለ ይዞታነት መብት ወራሹ እና ልጁ ለሆነው ተጠሪ የሚተላለፍ ሆኖ እያለ አመልካች ቤቱን በግል ገንዘቧ ሰርታለች በማለት ተጠሪ በባድ ቦታው ላይ ያለውን መብት እንዱያገኝ ማድረግ መሰረታዊ የሕግ ስህተት ነው በማለት ፤ ቦታው እና ቤቱ እኩል ለሁለት ተከፍል ግራቀኙ እኩል የሚካፈለት ሆኖ ለተጠሪ በሚደርሰው ቦታ ላይ ያረፈውን ቤት ለመስራት የዋለው የቤቱ ወጪ ግምት በባለሞያ ተጠንቶ ተጠሪ ለአመልካች እንዱተካ በማድረግ፤ ይህ ካልተቻለ አጠቃላይ በቦታው ላይ የተሰራውን ቤት ለመስራት የወጣው ወጪ በባለሞያ ተጠንቶ ፤

የወጪውን ግምት ግማሽ አመልካች ለተጠሪ እንዱከፍላት ተደርጎ ቤት እና ቦታውን እኩል እንዱካፈለ በአብላጫ ድምፅ ወስኗል።

የአማራ ብሓራዊ ክልላዊ መንግስት ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት የሰጠው ውሳኔ መሰረታዊ የሕግ ስህተት ተፈፅሞበታል በማለት አመልካች ያቀረቡትን በፍርደ መግቢያ ላይ የተገለፀውን የሰበር አቤቱታ የመረመረው የሰበር አጣሪ ችልቱ፡- ለክርክሩ መነሻ የሆነው ቤት የተሰራበትን መሬት አመልካች የቤት ሥራ ማህበሩ የተረከበው እና አመልካችም በመሬቱ ላይ ቤት የሰራች መሆኑን የሥር ፍርድ ቤት ውሳኔ የሚያስረዲ ሆኖ እያለ የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት የስር ፍርድ ቤትን ውሳኔን በመሻር ቦታው ለሁለት ተከፍል ለተጠሪ በሚደርሰው ቦታ ላይ ያለውን ቤት ለመስራት የወጣ ወጪ በባለሙያ ተገምቶ ለአመልካች እንዱከፈል በሚል የወሰነበትን አግባብነት በሰበር መዝገብ ላይ ከተሰጠው ውሳኔ ጋር አገናዝቦ ለመመርመር ለሰበር ይቅረብ በማለቱ ተጠሪ ተከታዩን መልስ ሰጥቷል። ለክርክሩ መነሻ የሆነው ቤት የተሰራበትን ቦታ ሟች እና አመልካች በባልና ሚስትነት በማህበር ተደራጅተው በአመልካች ስም የተመሩት እንጂ አመልካች በስሟ ብቻዋን ያገኘቸው አለመሆኑ አመልካች እና ሟች ቦታውን ለመቀበል ከባህርዲር ከተማ ልዩ ዞን አስተዲደር ጋር የካቲት 4 ቀን 1990 ዓ/ም ውል የያዙ መሆኑን ቦታውን ለመቀበል ከባህዲር ልዩ ዞን መስተዲድር ጋር የተደረገ ውል፣ የማሕበሩ ካርታ ፣ የባህርዲር ከተማ አገልግልት ፅ/ቤት የተሰጠ ማስረጃ ፣ የቦታ ምርት ካርኒ እንዱሁም በሥር ፍርድ ቤት የተሰሙት የሰው ምስክር ያረጋገጡትን ማስረጃ መሰረት አድርጎ የተሰጠው ውሳኔ በአግባቡ ሆኖ እያለ አመልካች ቦታውን በግሎ ከሟች ሞት በኋላ እንደተመራችው ሁኖ የቀረበው ቅሬታ እና የተያዘው ጭብጥ ተገቢነት የላለው መሆኑን፤ የስር የአማራ ብሓራዊ ክልላዊ መንግስት ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚው ችልት አከራካሪውን ቤት አመልካች በግል ገንዘቧ ሰርታለች በማለት የሰጠውን የውሳኔ ክፍል በመቃወም በመዝገብ ላይ ለፋደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት ተጠሪ የሰበር አቤቱታ አቅርቦ በቀጠሮ ላይ መሆኑን ገልፆ ፤

በዚህ ረገድ የስር ፍርድ ቤት የደረሰበት ድምዲሜ አግባብ ነው ቢባል እንኳን ቦታው በምሪት የተገኘው ሟች በሕይወት እያለ በመሆኑ ተጠሪ የግንባታ ወጪውን ሸፍኖ በቤቱ ላይ እኩል ባለመብት እንዱሆን የተሰጠው ውሳኔ በአግባቡ መሆኑን፤ አመልካች በስር ፍርድ ቤት ተጠሪ የሟች ልጅ አይደለም በሚል ክርከር ያቀረቡ ቢሆንም የሟች ልጅ መሆኑ በማስረጃ የተረጋገጠውን ፍሬ ነገር በአመልካች ባለመስተባበለ እንዱሁም ይርጋን በተመለከተም ተጠሪ አካለመጠን ካደረሰ በኋላ የሟች አባቱ ንብረት በአመልካች መያዙን አውቆ ክስ እስከመሰረተበት ያለው ጊዜ ሲሰላ ያቀረበው ክስ በይርጋ የማይታገድ መሆኑ ተረጋግጦ በስር ፍርድ ቤት የተሰጠው ውሳኔ በአግባቡ በመሆኑ የአመልካች የሰበር አቤቱታ ውድቅ ሆኖ የስር የአማራ ብሓራዊ ክልላዊ መንግስት ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት ውሳኔ ሉጸና ይገባል በማለት ተከራክረዋል። አመልካችም ዋናውን አቤቱታቸውን በማጠናከር የመልስ መልስ ሰጥተዋል።

የጉዲዩ አመጣጥ እና በዚህ ችልት የተደረገው ክርክር ከላይ የተመለከተውን የሚመስል ሲሆን የሥር ፍርድ ለቤት መሥራያ የተሰጠውን የከተማ ይዞታ እና በይዞታው ላይ የተሰራውን ቤት በመለያየት አመልካች በግል ጥረታቸው ያፈሩት ቤት ቤቱ ያለበትን ይዞታ አይጨምርም በማለት የሰጡት ውሳኔ ህጉን ያገናዘበ መሆን አለመሆኑ እንደሚከተለው ተመርመሯል። ተጠሪ አከራካሪውን ቤት ሟች እና አመልካች በጋራ ያፈሩት በመሆኑ የሟች ድርሻ በውርስ እንዱተላለፍለት ላቀረበው ክስ አመልካች የመጀመሪያ ደረጃ መቃወሚያን በማስቀደም በፍሬ ነገር መልሳቸው አከራካሪውን ቤት ከሟች ሞት በኋላ በግል ጥረታቸው ያፈሩት በመሆኑን ተከራክረዋል። በአመልካች የቀረበውን የመጀመሪያ ደረጃ መቃወሚያን በተመለከተ የሥር ፍርድ ቤት በማስረጃ አጣርቶ የደረሰበት የፍሬ ነገር መደምደሚያን ችልቱ የሚነቀፍ ሆኖ አላገኘውም። አከራካሪው ቤት የተሰራበት ይዞታን አመልካች እና ሟች በጋራ የተመሩት መሆኑ እና ቤቱ ከሟች ሞት በኋላ አመልካች የሰሩት መሆኑ ማስረጃን የመመዘን እና የመመርመር ሥልጣን ባላቸው ፍርድ ቤት የተረጋገጠ ፍሬ ነገር ሲሆን፤ ተጠሪ አከራካሪውን ቤት አመልካች በግል ገንዘቧ ሰርታለች በማለት የሰጠውን የውሳኔ ክፍል በመቃወም በመዝገብ ላይ ለፋደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚው ችልት ያቀረበው የሰበር አቤቱታ ተቀባይነት አላገኘም። አመልካች እና ሟች በጋራ የተመሩት ቦታ የከተማ ይዞታ ሆኖ ቦታው የተሰጠው የመኖሪያ ቤት ለመሥራት ነው። አመልካች እና ሟች በጋራ ቤት ለመሥራት ቦታውን ቢወስደም ፤ መምህር አወቀ ሽፈራው ስለሞቱ አመልካች በቦታው ላይ በገነቡት ቤት ላይ በሕገ መንግስቱ 40(7) ድንጋጌ መሰረት ሙለ መብት ያላቸው ሲሆን ይህ የባለሀብትነት መብትም የሚገደበው በህግ በተመለከተው አግባብ ብቻ መሆኑን የፍትሐ ብሓር ሕግ ቁጥር 1204 ድንጋጌ ያመለክታል። አመልካች በቤቱ ላይ ያላቸው የባለሀብትነት መብት በፍትሐ ብሓር ሕግ ቁጥር 1131 ድንጋጌ መሰረት በይዞታውም ላይ የሚዘረጋ ሲሆን ፤ በፍትሐ ብሓር ሕግ ቁጥር 1132 ድንጋጌ ላይ እንደተመለከተው ቤቱ የመሬቱ አንድ አቋም ተደርጎ ስለሚቆጠር አመልካች በቤቱ ላይ ያላቸው ባለሀብትነት መሬቱንም የሚጨምር ሆኖ እያለ ፤ አመልካች እና ሟች አከራካሪው ቤት የተሰራበትን የከተማ ይዞታ አብረው ስለተመሩ ብቻ በአመልካች ጥረት የተፈራውን ቤት ሟቹ ያልነበረውን መብት ተጠሪ እንዱወርስ የተሰጠው ውሳኔ የፍትሐ ብሓር ሕጉን ቁጥር 826(2) የሚፃረር በመሆኑ ተከታዩ ተወስኗል።

ውሳኔ

1. የአማራ ብሓራዊ ክልላዊ መንግስት ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት በመዝገብ ቁጥር 03

• 96106 ታህሳስ 13 ቀን 2013 ዓ/ም በዋለው ችልት የሰጠው ፍርደ እና ውሳኔ በፍ/ሥ/ሥ/ሕግ ቁጥር 348(1) መሰረት ተሽሯል።

2. የአማራ ብሓራዊ ክልላዊ መንግስት ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚው ችልት በመዝገብ የካቲት 4 ቀን 2012 ዓ/ም በዋለው ችልት የሰጠው ፍርድ እና ውሳኔ በፍ/ሥ/ሥ/ሕግ ቁጥር 348(1) መሰረት ፀንቷል።

3. በሰበር ክርክሩ የደረሰውን ወጪ እና ኪሳራ ግራ ቀኙ የግላቸዉን ይቻለ።’

4. በዚህ መዝገብ ላይ ተሰጥቶ የነበረው ዔግድ ተነስቷል።

መዝገቡ ዉሳኔ ስላገኘ ተዘግቷል።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት