-** ወ/ሮ ትርሐስ ፍስሐዬ - ወኪል ዚርኡ ፍስሃዬ - ቀረበ; ባል ከነበረው ሟች ወልጃቸዋለሁ የምትላቸውን ሁለት ልጆች ልጅነት እንዱረጋገጥላት ነው።; ዲኝነት ይታይልኝ በማለት; የካቲት 19 ቀን 2001 ዓ.ም በፃፈችው ማመልከቻ ዲኝነት v. -** ወ/ሮ ዘነበች በሪሁን - ቀረበች; ስትሆን፣ለአርሲ ዞን ከፍተኛ ፍ/ቤት ጥያቄ; ያስወሰነችው ሐሰተኛ ማስረጃ በማቅረብ ፍ/ቤቱን በማሳሳት በመሆኑ ጉዲዩ በኋላ በተገኘው እውነተኛው ማስረጃ ተረጋግጦ ሉወሰን ይገባል የሚል ምክንያት በመስ

ነው ይላል። ሁለቱን ድንጋጌዎች አጣምረን ስንመለከት ሕጉ አቤቱታ የቀረበበት ውሣኔ ያኔ(ውሣኔው ሲሰጥ) ሉደረስባቸው ባልተቻለ ሐሰተኛ እና ወንጀል ጠቀስ የሆኑ ተግባሮችን ወይም ድርጊቶችን መሰረት አድርጏ የተሰጠ ሆኖ ከተገኘ ሕገ ወጥ ነው። በመሆኑም በሕገ ወጥነቱ ሉቀጥል ወይም ተፈፃሚነት ሉያገኝ አይገባም እሚል መነሻ ይዞ ነው የተደነገገው ወደሚለው ድምዲሜ ነው የምንደርሰው። ይህ ደግሞ በክርክር ሂደት እውነትን አንጥሮ ማውጣት ዋነኛው የፍርድ አመራር ስርአቱ ግዳታ ነው የሚል መሰረት ያለው እንደሆነ መገመቱ አይከብድም።

ለተያዘው ክርክር መነሻ የሆነው ቁ. 6 በተካተተበት በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕጉ ከሚከናወኑት አበይት ተግባራት አንደ (ዋነኛው) ክርክሩን በተገቢው መንገድ መምራት እና በመጨረሻም እውነትን አንጥሮ በማውጣት ትክክለኛ ፍርድ መስጠት ነው። በዚህ አግባብ የሚሰጠው ፍርድ ፍትሐዊ እንደሚሆን የሚታመን ሲሆን፣እውነትን ለማውጣት ወሳኝ ሚና የሚጫወተው ደግሞ ማስረጃ ነው። የክርክር ጭብጦች የሚነጥሩት በማስረጃ በመሆኑ ሕጉ በዚህ ረገድ ትልቅ ትኩረት የሚሰጠው ማስረጃ የሚቀርብበትን ብቻ ሳይሆን፣የሚገኝበት ሁኔታም(መንገድም) የሕግ መሰረት ያለው ወይም ሕጋዊ ላሆን ይገባል። የክርክሩ አመራርም እንደዚሁ ሕጋዊ እና ወደ እውነት የሚያደርስ መንገድ ሉከተል ይገባል ብል ሕጉ ያምናል።

የሥነ ሥርአት ሕጉ ማስረጃ የሚቀርብበትን አግባብ እና የጊዜ ወሰን በመርህ ደረጃ በአንድ በኩል ሲያስቀምጥ፣ በልላ በኩል ደግሞ ከመርሁ ወጣ ባለ ልዩ ሁኔታ ማስረጃ ላቀርብ የሚችልበትን አግባብ ደንግጏ እናገኛለን። በመርህ ደረጃ ማስረጃ ማቅረብ ያለበት በማስረጃው እጠቀማለሁ የሚለው ተከራካሪ ወገን እንደሆነ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 223 እና 234 የተደነገገ ሲሆን፣ፍ/ቤቱ እውነት ላይ ለመድረስ የሚቻለው በዚህ ብቻ አይደለም የሚል እምነት ከያዘ ግን በራሱ ተነሳሽነት ማስረጃ አስቀርቦ እንደሚሰማ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 264 እና በላልችም ድንጋጌዎች ተመልክቶአል። ማስረጃ የሚቀርብበት የጊዜ ወሰንም እንደዚሁ በቁ. 137 የተቀመጠ ድንጋጌ ቢኖርም፣ይህ ጊዜ ካለፈም በኋላ ማስረጃ ማቅረብ የሚቻልበት ሁኔታ እንዲለ በቁ. 256 ተደንግጓል። ክሱን በሰማው ፍ/ቤት ያልቀረበን ማስረጃ በይግባኝ ደረጃ የሚሰማበት አግባብ እንዲለም በቁ. 345 ከተቀመጠው ድንጋጌ እንመለከታለን። ከእነዚህ ሁኔታዎች እንግዱህ መገንዘብ የምንችለው አንደና ዋነኛው ቁም ነገር ማስረጃ እውነትን አንጥሮ በማውጣት ረገድ ካለው ወሳኝ ሚና በመነሳት ከዋናው የማስረጃ አቀራረብ መርህ ወጣ ባለ ሁኔታም የሚቀርብበትና የሚሰማበት አግባብ በሥነ ሥርአት ሕጉ ተቀባይነት ማግኘቱን ነው።

ዓላማውም የሚሰጠው ውሣኔ እውነት ላይ ብቻ የተመሰረተ እንዱሆን ለማስቻል ነው።

ወደ ያዝነው ጉዲይ ስንመለስ ለዲኝነት እንደገና ይታይልኝ ጥያቄው መሰረት የሆነው ምክንያት የቀድሞው ውሣኔ የተሰጠው በሐሰት ተዘጋጅቶ በቀረበው ማስረጃ ላይ በመመስረት ነው የሚል ነው። ይህ ደግሞ ውሣኔው እውነትን አንጥሮ ያወጣ አይደለም ወይም እውነት የሆነውን ነገር ሐሰተኛ (ሕገወጥ) በሆነ ማስረጃ ተድበስብሶ ቀርቶአል የሚል መነሻ ያለው ነው። በዚህ ረገድ አመልካች የያዘችው እምነት ዲኝነቱ እንደገና ከታየ የቀድሞው ውሣኔ በእርግጥ ይሻራል የሚል ነው። ተጠሪ ደግሞ ዲኝነት እንደገና እንዱታይ ጥያቄ የሚቀርብበት አግባብ አክትሞአል ወይም በሩ ዝግ ነው የሚል መከራከሪያ ነው ያላት። ይህ በተጠሪ የተነሳው የመከራከሪያ ነጥብ ዲኝነቱ እንደገና ታይቶ ማስረጃ ከተሰማ በኋላ ሉገኝ የሚችለውን ውጤት ግምት ውስጥ ያስገባ አይደለም። የአመልካች ክርክር ግን እውነት የሚገኝበትን አግባብ መሰረት ያደረገ ነው። በመሆኑም የሕጉ ትርጉም ይህ ነው ወደሚለው ድምዲሜ ከመድረሳችን በፉት በድንጋጌው ዙሪያ ሉነሱ የሚችለት ሁለት አማራጮችን አንድ በአንድ ማየት ተገቢ ሆኖ አግኝተነዋል።

የመጀመሪያው አማራጭ ለቀድሞው ውሣኔ መሰረት የሆነው ማስረጃ በሐሰት ተዘጋጅቶ የቀረበ መሆኑን በክርክሩ ሂደት አረጋግጦ ውሳኔውን መለወጥ ወይም ማሻሻል የሚቻልበት ሁኔታ እንደሚኖር ቢገመትም፣ድንጋጌው ስለማይፈቅድ(ይግባኝ ስለተባለ) አቤቱታውን ከወዱሁ ውድቅ ማድረግ የሚለው ነው። የመጀመሪያውን አማራጭ ስንመለከት ክርክሩ በሕግ አግባብ ብቻ ተመርቶ እና በሕግ መሰረት ብቻ የተገኘውን ማስረጃ መሰረት አድርጏ የተሰጠው ውሣኔ እውነትን አንጥሮ ያወጣል የሚለው የሕጉን ዓላማ ስለሚያሳካ ውጤቱ መልካም ነው የሚል ግንዛቤ እንይዛለን።

ሁለተኛው አማራጭ በሁለት መልክ ላታይ ይችላል። አንደ በእርግጥም ሕጉ የሚከለክል ከሆነ ሕግን መጣስ በራሱ ክልክል በመሆኑ ሕጉን አክብሮ መቀበለ ተገቢ ነው ወደሚል ድምዲሜ የሚያደርስ ነጥብ እንመለከታለን።

ቀደም ሲል እንዲየነው አከራካሪ የሆነው በንኡስ ቁ. /1/ የተመለከተው ድንጋጌ በተለይም “…..ይግባኝ ላቀርብበት በሚችል ፍርድ ወይም ውሣኔ ወይም ትእዛዝ ላይ ቅሬታውን አቅርቦ ከማሰማቱ በፉት” የሚለው ሐረግ ነው። “ቅሬታውን አቅርቦ ከማሰማቱ በፉት” የሚለውን ሐረግ ለብቻው ወስደን ቃል በቃል ብንተረጉመው በእርግጥም ዲኝነት እንዱታይ የሚቀርበው ጥያቄ አቤቱታ አቅራቢው በተሰጠው ውሣኔ ላይ ይግባኝ አቅርቦ ከማሰማቱ በፉት ነው ወደሚለው ድምዲሜ ያደርሳል ልንል እንችላለን። ይሁንና ድንጋጌው በአጠቃላይ ሉተረጏም የሚገባው በውስጡ ከያዛቸው ላልች ሐረጏች እና በንኡስ ቁ. /1/ሀ/ እና /ለ/ ከተቀመጡት ሁኔታዎች እንዱሁም ከጠቅላላው የሥነ-ሥርአት ሕጉ ዓላማ ጋር ተገናዝቦ በመሆኑ በትርጉም የምንደርስበት መደምደሚያ አንድዋን ሐረግ ብቻ ወስደን ቃል በቃል በመተርጏም ከምንደርስበት የሰፊ ላሆን እንደሚችል ይገመታል።

ላላው ድንጋጌው ሲተረጏም ግምት ውስጥ መግባት ያለበት በድጋሚ ዲኝነት ይታይ ጥያቄ ከይግባኝ በፉት ይቅረብ የተባለበትን ምክንያት ነው። ውሣኔው በይግባኝ ሰሚው ፍ/ቤት ይታረማል (በድጋሚ ይታያል) በሚል እሳቤ ይግባኝ ተብልበት በክርክር ሂደት ባለበት ጊዜ ውሣኔውን ለሰጠው ፍ/ቤት የዲኝነት እንደገና ይታይ ጥያቄ ማቅረብ አንድን ጉዲዩ በተመሳሳይ ጊዜ በበታች እና በይግባኝ ሰሚ ፍ/ቤት እንዱሰማ በማድረግ ወጪን፣ጊዜን እና ጉልበትን ያለአግባብ ከማባከን እንደዚሁም ክርክሩ እንዱወሳሰብ ከማድረግ አልፍ የሚያስገኘው ጠቀሜታ የለም። ይግባኝ ሰሚው ፍ/ቤት ጉዲዩን ከፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕግ ቁ. 345 እንዱሁም ቁ. 182 አንፃር በማየትም ተገቢውን ማስተካከያ ያደርጋል የሚለውንም እንደ አንድ ታሳቢ ሁኔታ አድርጏ መውሰድ ይቻላል።

በልላ በኩል ደግሞ ሕጉ በዚህ ደረጃ የተሻለውንና ምክንያታዊ የሆነውን አካሄድ ቢመርጥም፤ ጉዲዩ በይግባኝ ታይቶ ከተወሰነ በኋላ ለውሣኔው መሰረት የሆነው በቁ. 6/1/ሀ/ ከተመለከቱት ተግባሮች (ወይም ሁለም) ነው የሚል ጥያቄ ሉነሳ ይችላል ብል አላሰበም ማለት ግን የሚቻል አይደለም። ቀደም ሲል በዝርዝር ለማሳየት እንደሞከርነው ከሁለም በላይ መታየት ያለበት ሕጉ ዓላማ አድርጏ የተነሳው እውነት ላይ መድረስ ነው የሚለው ነው። እውነት ላይ መድረስ መቻል በፍትሕ አሰጣጥ ረገድ ከፍተኛ ዋጋ ያለው ውጤታማ ሥራ ነው። ሕግ ሲተረጏም ተጨባጭ ውጤት ላሰጥ በሚችል አኳኋን መሆን እንዲለበት ከአጠቃላይ የሕግ አተረጋጏም መርህ የምንገነዘበው ጉዲይ ነው። አከራካሪ ሆኖ የቀረበው የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 6 ተጨባጭ ውጤት ላሰጥ በሚችል አኳኋን ሉተገበር የሚችለው ውሣኔው ሐሰተኛ እና ወንጀል ጠቀስ የሆኑ ተገባሮችን መሰረት በማድረግ የተሰጠ ነው የሚል አቤቱታ እስከቀረበበት እና በቂና አሣማኝ መሆኑን ፍ/ቤቱ እስካመነበት ድረስ ይግባኝ ይባልበትም አይባልበትም ያለልዩነት ሥራ ላይ እንዱውል በሚያስችል ሁኔታ ሲተረጏም ነው የሚል እምነት መያዙ ተገቢ ሆኖ አግኝተነዋል።

ከዚህ በመቀጠል የተመለከትነው በሰበር መ/ቁ. 16624 በተሰጠው ውሣኔ ለድንጋጌው የተሰጠው ትርጉም አሁን በያዝነው መዝገብ ከተሰጠው ትርጉም ጋር እንዳት ይጣጣማል? የሚለውን ነው። ድንጋጌውን እንደገና በስፊት ማየት ያስፈለገው የዲኝነት በድጋሚ ይታይ ጥያቄ በተደጋጋሚ እየቀረበ በመሆኑና የሚነሳው ክርክርም እውነት ሳይወጣ እየቀረ ነው የሚል ስለሆነ፤ከዚህ በላይ ደግሞ ጥያቄው የሚነሳው ጉዲዩ በይግባኝ ታይቶ ውሣኔ ካገኘ በኋላ እንደሆነ ግንዛቤ ስለተወሰደ ነው። በእርግጥም ጉዲዩ አሳሳቢ ሆኖ በመገኘቱ ከዚህ በፉት የተሰጠው ትርጉም እንደገና አይቶ በተደጋጋሚ እየተነሱ ላለት ጥያቄዎች ምላሽ ላሰጥ የሚችል እልባት ማድረግ አማራጭ ሆኖ አግኝተነዋል። ስለዚህ የፋዳራል ፍ/ቤቶችን አዋጅ እንደገና ለማሻሻል በወጣው አዋጅ ቁ. 454/97 አንቀጽ 2/1/ በተደነገገው መሰረት ቀደም ሲል ተሰጥቶ የነበረውን ትርጉም ለውጠን በዚህ በያዝነው መዝገብ የተሰጠው ትርጉም ገዥ ይሆናል ብለናል። በዚህም ምክንያት ተጠሪ በሰበር መ/ቁ. 16624 የተሰጠውን ውሣኔ መሰረት በማድረግ ያቀረበችውን ክርክር አልተቀበልንም። በመጨረሻም አመልካች ያቀረበችውን የዲኝነት ጥያቄ በመቀበል ተከታዩን ወስነናል።

ውሳኔ

1. የአርሲ ዞን ከፍተኛ ፍ/ቤት በመ/ቁ. 01789 ኀዲር 5 ቀን 2001 ዓ.ም የሰጠው ብይን፣የኦሮሚያ ጠ/ፍ/ቤት ሰበር ችልት በመ/ቁ. 70413 ታህሣሥ 14 ቀን 2001 ዓ.ም የሰጠው ትእዛዝ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 348/1/ መሰረት ተሽረዋል።

2. በሰበር መዝገብ ተሰጥቶ የነበረው ትርጉም ከላይ በተመለከተው ሁኔታ ተለውጧል።

3. አመልካች ያቀረበችው የዲኝነት ይታይልኝ አቤቱታ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 6 መሰረት ሉስተናገድ የሚገባው ነው ብለናል።

4. የአርሲ ዞን ከፍተኛ ፍ/ቤት አመልካች ያቀረበችውን አቤቱታ በመቀበል እና ተጠሪ የምትሰጠውን መልስ አይቶ ጉዲዩን በመመርመር ተገቢ ነው የሚለውን ውሣኔ እንዱሰጥ ይመለስለት ብለናል።

5. በዚህ ሰበር ችልት በተደረገው ክርክር ግራ ቀኙ ወገኖች ወጪና ኪሣራቸውን ይቻቻለ።

መዝገቡ ተዘግቷል፤ወደ መ/ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የሰባት ዳኞች ፊርማ አለበት