-** ወ/ሮ ዘምዘም ኑሩ - ጠ/በረከት በርሓ - ቀረቡ።; ባቀረቡት ክስ፤ በባሕር ዲር ከተማ ዐ4 የቤት ቁጥር 151 የሆነውን ቤት በአፈፃፀም ከሣሽ ባሕር ዲር ልዩ ዞን አገር ውስጥ ገቢ መ/ቤትና በአፈፃፀም ተከሣሽ ሐጂ ኑር ሁሴን ምትኩ v. -** የኢት/ልማት ባንክ - አልቀረቡም።; ቤቱ ያለአግባብ የተሸጠ ስለሆነ ጨረታው ይፍረስ በማለት አመልክቶ ጥያቄው ውድቅ መደረጉን፣ ከዚህ በኋላ የቤቱ ባለቤትነት ስም በስማቸው መዛወሩን በስማቸው ካርታና ፔላን ተሰርቶ የተሰጣቸው መሆኑን፣

ከክርክሩ ሂደት ለክርክሩ ምክንያት የሆነው ቤት በሐጅ ኑር ሁሴን ምትኩ እና በባሕር ዲር ከተማ ልዩ ዞን አገር ውስጥ ገቢ መ/ቤት በሃከል በነበረው የአፈፃፀም ክርክር ንብረቱ ከመሸጡ በፉት ተጠሪ ለሐጂ ኑር ሁሴን ምትኩ ለሰጠው ብድር በመያዣ የተሰጠው መሆኑን ተረድተናል። አንድ ባለገንዘብ በአንድ የማይንቀሳቀስ ንብረት ላይ በሕጉ መሰረት የተቋቋመ የመያዣ ውል ካለው ውለ ሁለት ዓይነት መሰረታዊ መብቶችን ያጎናጽፈዋል። እነዚህም መብቶች በፍ/ብ/ሕ/ቁ. 3ዐ59/1/ እና /2/ ሥር የተመለከቱት ናቸው። ለውሣኔ ያመች ዘንድ ሕጎቹን በዝርዝር ማስቀመጡ ተገቢ ሆኖ አግኝተነዋል። የፍ/ብ/ሕ/ቁ. 3ዐ59

1. “የማይንቀሳቀስ ንብረት የመያዣ መብት የተሰጠው ገንዘብ ጠያቂ መያዣው የሚመለከተውን የማይንቀሳቀስ መብት፣ ገንዘብ ጠያቂዎች ያስያዙት እንደሆነ ከንብረቱ ዋጋ ላይ የሚጠይቀው ገንዘብ ከላልች ገንዘብ ጠያቂዎች በፉት በርሱ በቀዲሚነት እንዱከፈለው መብት አለው”
2. “እንዱሁም የመጀመሪያው የማይንቀሳቀስ ንብረት መያዣ መብት ከተመዘገበ በኋላ፣ መብቱን ባስመዘገበ በልላ 3ኛ ወገን ባለዕዲው የማይንቀሳቀሰውን ንብረት ቢሸጥ ቢያስተላልፍም እንኳን የመያዣ መብቱን ያስመዘገበው ገንዘብ ጠያቂ የማይንቀሳቀሰውን ንብረት ለማስያዝ ይችላል።” ከእነዚህ ሁለት ድንጋጌዎች እንደምንረዲው የመያዣ መብት ያለው ገንዘብ ጠያቂ መያዣው የሚመለከተው ንብረት በላልች ገንዘብ ጠያቂዎች ተይዞ ሲሸጥ ከሽያጩ ገንዘብ ላይ በቅድሚያ ገንዘቡን የማግኘት መብት /right of Preference/ እና ንብረት አስይዞ ንብረቱን ለላልች 3ኛ ወገኖች ካስተላለፈ መያዣ የተሰጠበትን ንብረት ከማናቸውም 3ኛ ወገኖች ተከትል የማስያዝ /right of persuit/ ይኖረዋል። የመያዣ መብት ያለው ሰው እነዚህ ሁለት መብቶች አለት ከተባለ መብቶቹን እንዳት ነው የሚገለገልባቸው የሚለውን መመልከቱ ተገቢ ይሆናል። በመጀመሪያ በፍ/ብ/ሕ/ቁ. 3ዐ59/2/ ላይ ያለውን መብት እንመልከት። መያዣ የተሰጠው ባለገንዘብ ባለዕዲው ግዳታውን መፈፀም ሲያቅተው የግዳታውን አፈፃፀም ለማረጋገጥ የሚወስደው እርምጃ ነው። አንድ የማይንቀሳቀስ ንብረት በመያዣ በመሰጠቱ ብቻ ንብረት አስያዠ በንብረቱ ላይ ያለው መብት ቀሪ ይሆንበታል ማለት አይደለም። በንብረቱ ላይ መያዣ የሰጠ ሰው ይህንኑ ንብረት ለመሸጥ፣ ለመለወጥ መብት ያለው ሲሆነ ይህንን በሚቃረን መልኩ ማንኛውንም ስምምነት ማድረግ እንደማይቻል ከፍ/ብ/ሕ/ቁ.

3ዐ84/1/ እና /2/ መረዲት ይቻላል። በመሆኑም ምንም እንኳን አንድ ንብረት በመያዣ የተሰጠ ቢሆንም አስያዠ ንብረቱን ለላላ ሰው ለመሸጥ ለመለወጥ ወይም በስጦታ ለማስተላለፍ ይችላል። ዋናው ባለዕዲም ግዳታውን መፈፀም እስከቻለ ድረስ ባለገንዘቡ መያዣ በተሰጠው ንብረት ላይ መብት አይኖረውም። ነገር ግን ባለዕዲው ግዳታውን መፈፀም ሲያቅተው ንብረቱ ለልች 3ኛ ወገኖች ተላልፍ እንኳን ቢሆን በማስያዝ የመሸጥ መብት አለው። ይህ ንብረቱን የመከተል መብት ተፈፃሚም የሚሆነው ንብረቱ ለላልች ገንዘብ ጠያቂዎች ጥያቄ መሰረት ከመያዙ በፉት ነው።

ንብረቱ በላልች ገንዘብ ጠያቂዎች ከተያዘ በኋላስ መያዣ የተሰጠው ባለገንዘብ መብት ምንድነው ይህ ጥያቄ ደግሞ በፍ/ብ/ሕ/ቁ. 3ዐ59/1/ ሥር ወደተመለከተው የቀዲሚነት መብት ይወስደናል። የቀዲሚነት መብት /right of preference/ የሚነሣው በመያዣ የተያዘው ንብረት በላልች ገንዘብ ጠያቂዎች እዲ ተይዞ ንብረቱ በሃራጅ ከተሸጠ በኋላ የሚገኘው ገንዘብ በሁላችንም ገንዘብ ጠያቂዎች ዕዲ ለመሸፈን የማይበቃ ሲሆን ነው። አንድ የማይንቀሳቀስ ንብረት በመያዣ የተሰጠ ቢሆንም መያዣ በልላቸው ገንዘብ ጠያቂዎች ዕዲም ተይዞ ሉሸጥ እንደሚችል ድንጋጌው ራሱ የሚናገር ሲሆን በፍ/ብ/ሕ/ቁ. 1988/1/ ሥር በባለዕዲው ግዳታ አፈፃፀም በሕግ ሉያዙ አይገባውም ተብል ክልከላ ካልተደረገባቸው ንብረቶች በቀር ላልች የባለዕዲው ንብረቶች ሁለ ሉያዙ መሆኑ መደንገጉ በፍ/ሕ/ጠ 3ዐ59/1/ ሥር የተቀመጠውን ሃሣብ የሚያጠናክር ነው። ከዚህ በተጨማሪም አንድ የማይንቀሳቀስ ንብረት ከአንድ ለበለጠ ዕዲ በመያዣ ላሰጥ የሚችል መሆኑ በፍ/ብ/ሕ/ቁ. 3ዐ88/1/ ተመልክቷል። በመሆኑም በባለዕዲው ላይ መያዣ ያላቸውም ሆነ የላላቸው ባለገንዘቦች በመያዣ የተያዘውን ንብረት በማስያዝ ለማሸጥ መብት አላቸው። ይህ በሆነ ጊዜ መያዣ ያላቸው ገንዘብ ጠያቂዎች የመያዣ መብታቸውን ባስመዘገቡበት ቅደም ተከተል ከሽያጩ ገንዘብ ላይ በቅድሚያ ገንዘባቸውን የማግኘት መብት ያላቸው በመሆኑ ንብረቱ በማንኛውም ገንዘብ ጠያቂ ተይዞ ከተሸጠ በኋላ የመያዣ መብት ያለው ገንዘብ ጠያቂ የሚኖረው ብቸኛ መብት ከሽያጩ ገንዘብ ላይ በቅድሚያ ዕዲቸውን መሰብሰብ ነው። ከዚህ በቀር ንብረቱ ተይዞ ከተሸጠና ከሽያጩ ገንዘብ በቅድሚያ እንዱከፈለው ሣይጠይቅ ቀርቶ ገንዘቡ በላልች ባለገንዘቦች መሃከል ከተከፊፈለ በኋላ ንብረቱን የመከተል መብት አለኝ በማለት የሚያነሣው መብት የለም። ምክንያቱም በመያዣ የተያዘው ንብረት በላልች ገንዘብ ጠያቂዎች ዕዲ ምክንያት ተይዞና በሐራጅ ተሸጦ ዋጋው ለባለመብቶቹ ከተከፊፈለ በኋላ መያዣው ቀሪ እንደሚሆን በፍ/ብ/ሕ/ቁ.

311ዐ/ሐ/ መገንዘብ ይቻላል። መያዣው ቀሪ ከሆነ ደግሞ መያዣውን መሰረት በማድረግ የሚያነሣው የመብት ጥያቄ አይኖርም ማለት ነው። ስለሆነም በንብረቱ ላይ የመያዣ መብት ያለው ባለገንዘብ ንብረቱን የመከተል መብት የሚኖረው ንብረቱ በማንኛውም ገንዘብ ጠያቂ ዕዲ ከመያዙና ከመሸጡ በፉት ነው።

የተያዘውን ጉዲይ ከፍ ሲል ከተዘረዘሩት የሕጉ ድንጋጌዎች አኳያ ስንመረምርም ተጠሪ ለክርክር ምክንያት የሆነውን ቤት በመያዣ የያዘው መሆኑ አላከራከም። ነገር ግን የዚሁ ቤት ባለቤት በባሕር ዲር ልዩ ዞን አገር ውስጥ ገቢ መ/ቤት ላይ ባለባቸው የግብር ዕዲ ምክንያት ቤቱ ተይዞ በፍ/ቤት በኩል በሐራጅ በአሁኑ አመልካች ተሸጧል። ቤቱ ከተሸጠ በኋላ ተጠሪ በንብረቱ ላይ የመያዣ መብት ያለው መሆኑን በመግለጽ ሽያጩን ተቃውሟል። ፍ/ቤቱም ተጠሪ በቤቱ ላይ ባለው የመያዣ መብት መሰረት ንብረቱን ከሚከተል በቀር ሽያጩን ሉቃወም እንደማይችል ገልፆ ጥያቄውን ሣይቀበለው ቀርቷል። በእርግጥ በመያዣ የተያዘ ንብረት በልላ በማንኛውም ባለገንዘብ ዕዲ ተይዞ ሉሸጥ የሚችል በመሆኑ ፍ/ቤቱ ተጠሪ ሽያጩን በመቃወም ያቀረበውን ጥያቄ ውድቅ ማድረጉ አግባብ ነበር። ሆኖም ንብረቱ በልላ ሰው ዕዲ ተይዞ በሐራጅ ሲሸጥ ተጠሪ የሚኖረው መብት ከሽያጩ ገንዘብ በቅድሚያ እንዱከፈለው መጠየቅ እንጂ ንብረቱን የመከተል መብት እንዲልሆነ ከላይ ከተመለከትናቸው የመያዣ ሕግ ድንጋጌዎች መረዲት ይቻላል። በመሆኑም ተጠሪ ንብረቱ በአገር ውስጥ ገቢ እዲ በሐራጅ ሲሸጥ ሽያጩን መቃወም ሣይሆን ከሽያጩ ገንዘብ ቅድሚያ እንዱከፈለው ሉጠይቅ ይገባ ነበር። ፍ/ቤቱም ንብረቱን የመከተል መብቱን ጠብቆ ሲያሰናብተው በዚሁ ላይ ለይግባኝ ሰሚ ፍ/ቤት ይግባኙን አቅርቦ የቀዲሚነት መብቱ እንዱጠበቅለት ማድረግ ሲገባው ይህንን አላደረገም። በመሆኑም በክርክር ላይ ያለው ንብረት በባህር ዲር ልዩ ዞን አገር ውስጥ ገቢ መ/ቤት ዕዲ ተይዞ በሐራጅ ተሸጦ ገንዘቡ ለባለገንዘብ ከተከፈለ በኋላ ተጠሪ ንብረቱን የመከተል መብት ስላለኝ በሃራጅ ሽያጩ ላይ ተወደድረው ከገዙት የአሁኗ አመልካች ላይ ይዤ መሸጥ እችላለሁ በማለት ያቀረበው ክርክርና ፍ/ቤቶችም ይህንኑ ክርክር ተቀብለው የሰጡት ውሣኔ መሰረታዊ የሕግ ስህተት የተፈፀመበት ሆኖ አግኝተነዋል።

ው ሣ ኔ

1. የምዕ/ጎጃም ዞን ከፍተኛ ፍ/ቤት በመ/ቁ. 17ዐ72 በ3ዐ/ዐ1/2ዐዐዐ የሰጠው ውሣኔ እና የአማራ ጠቅላይ ፍ/ቤት በመ/ቁ. 14659 በ19/ዐ5/2ዐዐዐ ዓ.ም. የሰጠው ትዕዛዝ ተሽረዋል።

2. በባሕር ዲር ከተማ ቀበላ ዐ4 የቤት ቁጥር ዱ 151 የሆነውን ቤት በባሕር ዲር ልዩ ዞን አገር ውስጥ ገቢ እዲ ምክንያት ተይዞ በሐራጅ የተሸጠ ስለሆነ ንብረቱን የመከተል መብት ስለላለው ንብረቱን በጨረታ ለመሸጥ አይችልም ሁከቱ ይወገድ ብለናል።

3. ግራ ቀኙ ወጪና ኪሣራ ይቻቻለ።

መዝገቡ ተዘግቷል። ለመዝገብ ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።