Unknown v. -** አቶ ስንታየሁ አያላው - ጠበቃ አቶ ሙለጌታ ገብሩ ቀረቡ; ፣ በአዱስ አበባ ከተማ በወረዲ 11 ቀበላ 19 የቤት ቁጥር 671 የሆነውን የመኖሪያ ቤት ሐምል 5 ቀን 1992 ዓ.ም ሸጠውልናል። ቤቱንና ቤቱ የሚመለከቱ ሰነድችና ማስረጃዎ

የክርክሩ አመጣጥ የክርክሩ መሰረታዊ ጉዲይና አመልካ ች እና ተጠሪ ያቀረቡት ክርክር ከላይ የተገለፀው ሲሆን እኛም ጉዲዩን መርምረናል። መዝገቡን እንደመረመርነው የሥር ፍርድ ቤቶች የአመልካ ች ክስና ጥያቄ በአንድ ዓመት ይርጋ ቀሪ ሆኗል በማለት የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 2892 ንዐስ አንቀጽ 3 በመጥቀስ የሰጡት ውሣኔ በአግባቡ ነው ወይስ አይደለም? የሚለው ጭብጥ እልባት ማግኘት ያለበት ሆኖ አግኝተነዋል።

ከላይ ለተያዘው ጭብጥ እልባት ለመስጠት የማይንቀሣቀስ ንብረት የገዛ ሰው ሻጭ በውለ መሰረት እንዱፈፀምለት ሰለሚጠይቅበት ሁኔታና ጥያቄውን ስለሚያቀርብበት የጊዜ ገደብ የተደነገጉ ድንጋጌዎችን፣ መመልከት ያስፈልጋል። አመልካ ች ተጠሪ ሐምል 5 ቀን 1992 ዓ.ም በገባው የቤት ሽያጭ ውል መሰረት ለመፈፀም ፈቃደኛ ባለመሆኑ በፍርድ ተገድድ እንዱፈፀምልን በማለት ያቀረቡት ክስ የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 1776 እና 2892 ንዐስ አንቀጽ 1 እና ንዐስ አንቀጽ 2 መሰረት የቀረበ ነው።

አመልካች በፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 1776 እና በፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 2892 ንዐስ አንቀጽ 1 እና 2 ድንጋጌዎች መሰረት ያቀረቡት የቤት ሽያጭ ውል ይፈጽምልኝ ክስ በሕግ የተደነገገው የይርጋ ሕግ የጊዜ ገደብ ካለፈ በኋላ ነው ወይስ አይደለም? የሚለውን ነጥብ ለመወሰን በመጀመሪያ የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 2892 ንዐስ አንቀጽ 3 ድንጋጌ ይዘት መንፈስና ዓላማ እንደዚሁም ድንጋጌው ከፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 2875 መሰረታዊ መርህና ስለ ሽያጭ እና ጠቅላላ ውል ከተደነገጉ ድንጋጌዎች ጋር ሉኖረው የሚገባውን ተፈፃሚነት መመርመር ያስፈልጋል።

1.የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 2893 ንዐስ አንቀጽ 3 "ስለሆነም ሻጭ ውለን እንደውለ ቃል ለመፈፀም መዘግየቱን ከተረዲበት ጊዜ አንስቶ በአንድ ዓመት ጊዜ ውስጥ ውለ እንዱፈፀምለት ካልጠየቀ በቀር ገዢው ውለ በግዳታ እንዱፈፀም የማድረግ መብቱን ያጣል" በማለት ይደነግጋል። እዚህ ላይ በአማርኛው "መዘግየቱን ከተረዲበት" በሚለው ቃልና በእንግሉዘኛው "ascertained" በሚለው ቃል መካከል ልዩነት ያለመሆኑን ለመገንዘብ እንችላለን። የድንጋጌው መንፈስ ገዥ በአንድ ዓመት ውስጥ ውለ እንዱፈፀምለት ለፍርድ ቤት ክስ ማቅረብ ያለበት ሻጭ በሽያጭ ውለ መሰረት ለመፈፀም ፈቃደኛ አለመሆኑን ካረጋገጠበት ጊዜ ጀምሮ እንደሆነ የእንግሉዘኛውን የቃል አጠቃቀም በማየት ለመረዲት ይቻላል።

እዚህ ላይ የሚነሣው ጥያቄ ሻጭ በሽያጭ ውለ መሰረት ለመፈፀም እንደማይፈልግ ገዥ ያረጋገጠ መሆኑን የማስረዲት ግዳታ ያለበት ማን ነው? የሚለው ነው። ለዚህ መሰረታዊ ነጥብ እልባት ለመስጠት ስለውል እና ተዋዋይ ወገኖች በፍትሐብሕር ሕጉ የተቀመጠ የሕግ ግምቶችን ማየት አስፈላጊ ነው።

በሕግ አግባብ የተቋቋሙ ውልች ባቋቋሟቸው ሰዎች ላይ ሕግ ናቸው በማለት የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 1731 ንዐስ አንቀጽ 1 የደነገገ ሲሆን ውልች በተዋዋይ ወገኖች መካከል ሉኖር የሚገባውን የቅንነት የመተማመን ግንኙነት መሰረት በማድረግ በቅን ልቦና ሉተረጎሙ እንደሚገባ የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 1732 ይደነግጋል። ከዚህ አንፃር ስናየው ተዋዋይ ወገኖች በተዋዋለት የውል ቃል መሰረት ውለን የመፈፀም ፍላጎትና ቅን ልቦና ያላቸው መሆኑ የውል ሕግ ግምት የሚወስድበት ጉዲይ በመሆኑ ገዥ ሻጭ በሽያጭ ውለ በገባው የውል ቃል መሰረት እንደሚፈጽም የተለያዩ የተስፊ ቃልችን ሲሰጠው የቆየ መሆኑን የማስረዲት ግዳታ የለበትም።

በተቃራኒው የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 2892 ንዐስ አንቀጽ 3 ድንጋጌን ጠቅሶ የሚከራከር ሻጭ ከገዥ ጋር ባደረገው የቤት ሽያጭ ውል መሰረት ለመፈፀም ፍላጎት የላለው መሆኑን ገዥ በማያሻማ ሁኔታ እንዱያውቅ እና እንዱረዲው ያደረገ መሆኑን የማስረዲት ግዳታ አለበት። ሻጭ በውለ መሰረት ለመፈፀም እንደማይፈልግ በእርግጠኝነት ገዥ እንዱያውቅ ካደረገው ከአንድ ዓመት በኋላ የሽያጭ ውለ በፍርድ ኃይል እንዱፈፀምለት የጠየቀ መሆኑን የማስረዲት ግዳታ አለበት። ስለሆነም የማይንቀሣቀስ ንብረት የሸጠ ሰው ሻጭ የሽያጭ ውለ መሰረት የቤቱን ይዞታና የባለቤትነት ሰነድች ለገዥ ያላስረከበ ከሆነ ውለን ለመፈፀም ፈቃደኛ አለመሆኑንና በጽሐፍና በማያሻማ ሁኔታ የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 1789 ንዐስ አንቀጽ 3 በሚደነግገው አይነት ለገዠ ካሣወቀው ከአንድ ዓመት በኋላ የውል ይፈፀምልኝ ክስ ያቀረበ መሆኑን ማስረዲት ይጠበቅበታል።

• ሻጭ በውለ መሰረት የቤቱን ይዞታ ለገዥ አስተላልፍ ከሆነ ገዥ ሻጭ በውለ መሰረት ይፈጽማል የሚለውን ዔምነት የሚያጠናክርና ውለም በከፉል መፈፀም መጀመሩን የሚያሣይ መሆኑን ከፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 2875 እና ከፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 2274 ድንጋጌዎች ለመረዲት ይቻላል። ሰለሆነም ሻጭ የቤቱን ባለሀብትነት ለገዥ ለማስተላለፍ እንደማይፈልግና የቤቱን ይዞታ ሻጭ በመልቀቅ እንዱያስረክበው የከፈለውንም ገንዘብ ገዥ እንዱወስድ በማያሻማ ሁኔታ የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 1789 ንዐስ አንቀጽ 3 በሚደነግገው አይነት ለገዥ ያሣወቀ መሆኑን ማስረዲት ይጠበቅበታል።

• ሻጭ የቤቱን ሰነድች ለገዥ አስተላልፍ የቤቱን ይዞታ ይዞ በሚገኝበት ጊዜ የቤቱን ሰነድች ሻጭ እንዱመልስለት የከፈለውን ገንዘብ እንዱወስድ በማያሻማ ሁኔታና የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 1789 ንዐስ አንቀጽ 3 በሚደነግገው አይነት ለገዥ ያሣወቀ መሆኑን ማስረዲት የሚጠበቅበት ሲሆን ከላይ ከተጠቀሱት ሁኔታዎች በአማራጭ ሻጭ ውለ እንዱፈርስለት ወይም እንዱሰርዝለት በፍርድ ቤት ክስ አቅርቦ በውለ መሰረት የመፈፀም ፍላጎት የላለው መሆኑን ገዥ እንዱረዲው ከተደረገ ከአንድ ዓመት በኋላ የውል ይፈፀምልኝ ክስ ገዥ ያቀረበ መሆኑን ወይም በሕግ እውቅና ላለው የሽምግልና ተቋም ሻጭና ገዥ በነበራቸው ድርድር ሻጭ ውለን ለመፈፀም እንደማይፈልግ ገዢ እንዱረዲው ከተደረገ ከአንድ ዓመት በኋላ ክሱን ያቀረበው መሆኑን የማስረዲት ግዳታ አለበት። በአጠቃላይ ሻጭ በገባው የሽያጭ ውል ቃል መሰረት ለመፈፀም ፍላጎት የላለው መሆኑን በማያሻማ ሁኔታ ለገዥ ካሣወቀውና ገዥም ይህንኑ ከተረዲና ካረጋገጠ ከአንድ ዓመት በኋላ የውል ይፈፀምልኝ ክስ ገዥ ያቀረበ መሆኑን የማስረዲት ግዳታ አለበት።

ሻጭ በውለ መሰረት ለመፈፀም የማይፈልግ መሆኑን ገዥ ያረጋገጠ መሆኑን ገዥ ውለ እንዱፈፀምለት ማስጠንቀቂያ መስጠቱንና ማስጠንቀቂያ ከሰጠ በኋላ ሻጭ በውለ መሰረት አለመፈፀሙን በማየት ብቻ ለማረጋገጥ አይችልም። ሻጭ ገዥ ማስጠንቀቂያ ከሰጠው በኋላም ቢሆን የተለያዩ ችግሮችን እያነሣ በመካከላቸው ያለውን የመተማመንና የቅን ልቦና ግንኙነት ተጠቅሞ ከአንድ ዓመት በላይ ውለን ሣይፈፀም የሚቆይበት አጋጣሚ ያለ ሲሆን በዚህ ጉዲይም ተጠሪ በሽያጭ ውለ መሰረት ለመፈፀም የተለያየ þሮሰስ እየፈፀመ መሆኑን ለአመልካ ች በመግለጽ አመልካ ች ክስ ከማቅረብ እንደዘገዩ ያደረጋቸው መሆኑን በማንሣት አመልካ ች ተከራክረዋል። ስለዚህ የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 2892 ንዐስ አንቀጽ 3 ይርጋ ተፈፃሚነት የሚኖረው ገዥ ለሻጭ ማስጠንቀቂያ የሰጠበትን ቀን መነሻ በማድረግና ጊዜውን በማስላት ሣይሆን ሻጭ በውለ መሰረት የመፈፀም ፍላጎት የላለው መሆኑን በማያሻማ ሁኔታ ገዥ እንዱያውቀው ያደረገበትን ቀን መነሻ በማድረግ መሆን ይገባዋል። ከዚህ አንፃር ስናየው የሥር ፍርድ ቤቶች አመልካ ች በውለ መሰረት እንዱፈፀምላቸው ለተጠሪ ማስጠንቀቂያ የሰጡበትን ቀን መነሻ ጊዜውን አስልቶ የአመልካ ች ክስ በፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 2892 ንዐስ አንቀጽ 3 መሰረት በይርጋ ይታገዲል በማለት የሰጡት ውሣኔ መሰረታዊ የሕግ ስህተት ያለበት ሆኖ አግኝተነዋል።

2. በሁለተኛ ደረጃ የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 2892 ንዐስ አንቀጽ 3 የተደነገገው የይርጋ ጊዜ ተፈፃሚነት የሚኖረው በሻጭና በገዥ መካከል የተደረገው ውል የማይፈፀምበት የመጨረሻ ቀን በጥብቅ የተወሰነ ከሆነ በውለ የተወሰነው ነው የጊዜ ገደብ ካለፈ ከአንድ ዓመት በኋላ ገዥ የውል ይፈፀምልኝ ክስ ማቅረቡን በማስረዲት እንደሆነ የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 2875 መሰረታዊ መርህና የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 2892 ንዐስ አንቀጽ 3 ድንጋጌዎች ከፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 2331 ንዐስ አንቀጽ 1 እና 2 ድንጋጌዎች ጋር አጣምሮ በማየት ለመረዲት ይቻላል። ከዚህም አንፃር ስናየው በአመልካ ችና በተጠሪ መካከል የተደረገው ውል፤ ውለ የሚፈፀምበትን ጭብጥ የጊዜ ገደብ የማያስቀምጥ በመሆኑ በጉዲዩ የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 2875፣ የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 2892 ንዐስ አንቀጽ 3 እና የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 2331 ድንጋጌዎች ተፈፃሚነት የላቸውም።

3. በሶስተኛ ደረጃ የሚነሣው ጥያቄ በዚህ ጉዲይ ተጠቃሽና ተፈፃሚ መሆን ያለበት የይርጋ ሕግ ድንጋጌ የትኛው ነው? የሚለው ነው። ሻጭ በውለ መሰረት የመፈፀም ፍላጎት የላለው መሆኑን ለገዥ በማያሻማ ሁኔታ ያሣወቀ መሆኑን ባላስረዲበት ሁኔታ ወይም የሽያጭ ውለ ውለ የሚፈፀምበትን ጥብቅ የጊዜ ገደብ ባልተገለፀበት ሁኔታ የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 2892 ንዐስ አንቀጽ 3 የተደነገገው የአንድ ዓመት የይርጋ የጊዜ ገደብ ተፈፃሚነት የለውም።

በልዩ የሕግ ድንጋጌ የተቀመጠዉ የይርጋ ጊዜ ገደብ ተፈፃሚነት በማይኖረው ጊዜ ወይም በልዩ ሁኔታ የተደነገገ የይርጋ የጊዜ ገደብ ከላለ ውል ይፈፀምልኝ በሚል መነሻ የሚቀርቡ ክርክሮች ላይ ተፈፃሚነት ያለው የይርጋ ሕግ ድንጋጌ የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 1845 እንደሆነ የዚህን ድንጋጌ ይዘት በመመርመር ለመረዲት ይቻላል። በያዝነው ጉዲይ ተጠሪ ከአመልካ ች ውለን ለመፈፀም ፍላጎት የላለው መሆኑን በማያሻማ ሁኔታ ካሣወቀችው ከአንድ ዓመት በኋላ ክሱን ያቀረቡ ስለመሆኑ አላስረዲም። ስለሆነም በዚህ ጉዲይ የፍትሐብሕር ሕግ ቁጥር 2892 ንዐስ 3 ተፈፃሚነት የለውም።

የሥር ፍርድ ቤቶች ከላይ በዝርዝር ያስቀመጥናቸውን ምክንያቶችና የሕግ ድንጋጌዎች ሣያገናዝቡ የአመልካ ች ጥያቄ በአንድ ዓመት ይርጋ ይታገዲል በማለት የሰጡት ውሣኔ መሰረታዊ የሕግ ስህተት አለበት በማለት ወስነናል።

ው ሣ ኔ

1. የፋዳራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤትና የከፍተኛ ፍርድ ቤት የሰጡት ውሣኔ ተሽሯል። ይፃፍ።

2. አመልካች ያቀረቡት የውል ይፈፀምልኝ ክስ በይርጋ የማይታገድ በመሆኑ አመልካችና ተጠሪ ላልች ተከራካሪዎች የሚያቀርቡትን ክርክር በመመርመርና በመመዘን ጉዲዩን ውሣኔ እንዱሰጥበት በፍትሐብሕር ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 341/1/ መሰረት መልሰን ለፋዳራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት መልሰን ልከንለታል።

3. የአመልካ ች ክስ በይርጋ አይታገድም ብለናል።

4. በሥር ፍርድ ቤት ያወጡትን ወጭ ግራ ቀኙ ለየራሣቸው ይቻለ ይህ ፍርድ በፋዳራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችልት መጋቢት 3 ቀን 2ዐዐ1 ዓ.ም በሙለ ድምጽ ተሰጠ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።