-** ገዋኔ ኢንተርþራይዝ ኃላ.የተ.የግል ማህበር - ነ/ፈጅ ተስፊዬ ጎላ ቀረቡ; ብር 1ዐ3,445.8ዐ /አንድ መቶ ሦስት ሺህ አራት መቶ አርባ አምስት ብር ከሰማኒያ ሣንቲም/ ወጪ; ያጣው የገቢ ትርፍ ዝርዝር ድምሩ ብር 285,98ዐ.ዐዐ v. -** አቶ ዮሱፍ ይማም - ቀረበ -; ሰራተኞች የልማቱን ስራ ለማካሄድ ብር 17ዐ,6ዐ9.14 /አንድ መቶ ሰባ ሺህ ስድስት መቶ ዘጠኝ ብር ከአስራ አራት; የውሃ ንþና ትራክተሮች በዔዲ በመሬት ባለይዞታዎች በመያዛቸው ምክንያት ለዚህ ዔዲ;

በክርክሩ ሂደት በአመልካችና በተጠሪ መካከል ውል መኖሩ መታመኑ፣ በተጠሪ በኩል በስር ፍ/ቤት የተከሣሽ ከሣሽነት ክስ አለመቅረቡ የተረጋገጡ ጉዲዮች ናቸው። ለአመልካች በስር ፍ/ቤት ክስ የመሰረተው የአሁኑ ተጠሪ የካቲት 27 ቀን 1993 ዓ.ም እና ነሐሴ 15 ቀን 1993 ዓ.ም ከአመልካች ጋር በተዋዋለት መሰረት የመጥረጊያ አለላ ምርት ለማቅረብ ግዳታ ገብተው የቅድሚያ ክፍያ ገንዘብ ተቀብለው ምርቱን ሣይሰበስቡና ለአመልካች ሣያስረክቡ የመስኖ እርሻውን ጥለው በመጥፊታቸው በአመልካች ላይ የተለያዩ ወጪዎች መከሰታቸውን በመግለጽ የእነዚህ ወጪዎች ድምር እና የገደብ መቀጫ ለውለ አለመፈፀም በጉዲት ካሣነት እንዱከፈል ይወሰን ዘንድ ነው። ጉዲዩን በመጀመሪያ ደረጃ የተመለከተው የዞኑ ከፍተኛ ፍ/ቤት በአመልካች ላይ ደረሱ ለተባለት ወጪዎች ተጠሪ አላፉነት የለበትም በማለት ከወሰነ በኋላ ለገደብ መቀጫው ግን ተጠሪን ተጠያቂ አድርጓቸዋል።

እንግዱህ የአሁኑ ተጠሪ በስር ፍ/ቤት ውሣኔ ያልተስማሙበትና ለክልለ ጠቅላይ ፍ/ቤት የይግባኝ ቅሬታ ያቀረቡበት ነጥብ የገደብ መቀጫውን በተመለከተ ስለመሆኑ መገንዘብ ይቻላል ከዚህ ውጪ ለውለ አለመፈፀም ምክንያት አመልካች በመሆኑ ልጠየቅ አይገባም ከማለት ውጪ የደረሰብኝ ጉዲት ስላለ አመልካች ሉከፍለኝ ይገባል በማለት በሥርዓቱ መሰረት የጠየቁት ዲኝነት አለመኖሩን የክርክሩ ሂደት ያሣያል።

በመሰረቱ በመጀመሪያ ደረጃ ጉዲዩን የተመለከተው ፍ/ቤት በሰጠው ውሣኔ ቅር የተሰኘ ወገን ለበላይ ፍ/ቤት ይግባኙን የሚያቀርበው የበታች ፍ/ቤትን ውሣኔ ለማስለወጥ፣ ለማሻሻል ወይም ሙለ በሙለ ውድቅ ለማድረግ ነው።

ይህም ላሆን የሚችለው ያቀረበው ክስ ኖሮት ያላግባብ ውድቅ ከሆነበት ወይም የተጠቀው ዲኝነት በአግባቡ ሣይታይ የታለፈ ከሆነ ነው ዲኝነት ደግሞ በከሣሽነት ወይም በተከሣሽነት ሉጠየቅ ይችላል። ይግባኝ ሰሚው ፍ/ቤትም በይግባኝ የቀረበለትን ጉዲይ የሚያስተናግደው በበታች ፍ/ቤት የተደረገውን የክርክር እና የተጠየቀውን ዲኝነት ይዘት እንዱሁም አግባብነቱን በመመልከት ነው። በበታች ፍ/ቤት ተከሣሽ የነበረ ወገን የተከሣሽ ከሣሽነት ሥርዓቱን አሟልቶ ሣይጠይቅ በይግባኝ ሰሚው ፍ/ቤት ፍርደ ተለውጦ የፍርድ ባለመብት እንዱሆን ይወሰንለት ዘንድ ዲኝነት የሚጠይቅበት እና ተቀባይነት የሚያገኝበት ሥርዓት አለመኖሩን ስለይግባኝ ፍርድን ለመቃወምና ለፍርድ እንዱሻሻል ወይም እንዱጣራ ስለማመልከት የተደነገጉት ከቁጥር 32ዐ እስከ 37ዐ የተመለከቱት የፍትሐብሕር ሥነ-ሥርዓት ሕግ ድንጋጌዎች ያሣያለ።

ስለይግባኝ ሰሚው ፍ/ቤት ሥልጣን የሚደነግገው የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 348/1/ በተለይ ሲታይም ፍ/ቤቱ ማናቸውም ይግባኝ የቀረበለትን ፍርድ ወይም ውሣኔ ለማፅናት፣ ለማሻሻል ወይም ለመሻር የሚችል መሆኑን ከመደንገጉ ውጪ በመጀመሪያ ደረጃ ፍ/ቤት ያልተጠየቀ ዲኝነት የመስጠት ሥልጣን ያለው ስለመሆኑ አያሣይም በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 182/2/ ስር የተመለከተው የይግባኝ ሰሚው ፍ/ቤት ስልጣንም የመጀመሪያ ደረጃ ፍ/ቤት አስተያየት መስጠት ወይም መወሰን ይገባው ነበር ብል በሚገምተው ጉዲይ ላይ ትእዛዝ ወይም ውሣኔ ለመስጠት የሚችል ስለመሆኑ፣ በተጨማሪም ተገቢ መስል የታየውንና ነገሩን ለማስፈፀም ተስማሚ ነው ብል የሚገመተውን ማናቸውንም ላላ ውሣኔ ወይም ብይን ወይም ትእዛዝ ወይም ፍርድ መስጠት ስለመሆኑ የተገለፀ ቢሆንም በዚህ ድንጋጌ መሰረት የተሰጡት የይግባኝ ሰሚው ፍ/ቤት ሥልጣንና ተግባራት የሚከናወኑት በበታች ፍ/ቤት በጉዲዩ ላይ ሥርዓቱን የጠበቀ ክርክር ሲቀርብና የተጠየቀ ዲኝነት ሲኖር ነው። አንድ ተከራካሪ በሥነ-ሥርዓቱ መሰረት ክስ ባልቀረበበት ጉዲይ ባለዔዲ የሚሆንበት ሕጋዊ ምክንያት የለም።

በመሆኑም ለውለ አለመፈፀም ምክንያት አመልካች በመሆኑ የገደብ መቀጫውን በውለ መሰረት ሉከፈለኝ ይገባል በማለት ክስ ባላቀረበበት ሁኔታ ተጠሪ ለውለ አለመፈፀም ምክንያት አይደለም ወደሚለው ድምዲሜ የክልለ ጠቅላይ ፍ/ቤት ከደረሰ በኋላ ተጠሪ የገደብ መቀጫው ለአመልካች ሉከፍል አይገባም በሚል ውሣኔ መቆም እየተገባው በመጀመሪያ ደረጃ ፍ/ቤት ያልተጠየቀ ዲኝነት መስጠቱ ሥነ-ሥርዓታዊ ካለመሆኑም በላይ ለውሣኔው መሰረት ያደረጋቸው የፍትሐብሕር ድንጋጌዎችም አግባብነት የላላቸው ናቸው። በዚህም መሰረት አመልካች ብር 15,ዐዐዐ.ዐዐ /አስራ አምስት ሺህ/ ለተጠሪ እንዱከፈል የተሰጠው ውሣኔ መሰረታዊ የሆነ የሕግ ስህተት የተፈፀመበት ሆኖ ተገኝቷል።

በልላ በኩል አመልካች የዞኑ ከፍተኛ ፍ/ቤት ውሣኔ ሉፀና ይገባል በማለት የጠየቀውን ዲኝነት ስንመለከተው የአሁኑ ተጠሪ ለውለ አለመፈፀም ተጠያቂ ስለመሆናቸው እርግጠኛ ያልሆነ ስለመሆኑ ከውሣኔው ላይ "… ውል አፍራሽ ተከሣሽ ነው ባንልም …" በሚል ከገለፀው ሁኔታ መረዲት የሚቻል ከመሆኑም በላይ የክልለ ጠቅላይ ፍ/ቤትም ለውለ መፍረስ ምክንያት የሆነው የአሁኑ አመልካች ነው በማለት የወሰነው በጉዲዩ ላይ የቀረቡትን ማስረጃዎችን መዝኖ በመሆኑ በዚህ ረገድ የተሰጠው ውሣኔ በዚህ ችልት የሚታይበትን አግባብ አላገኘንም። በይዘቱ የማስረጃ ምዘና ነውና።

በፍ/ብ/ሕ/ቁ. 1771/2/ በተመለከተው መሰረት ተጎጂው ወገን የጉዲት ኪሣራ የመጠየቅ መብት የሚኖረው የውለ አለመፈፀም በገንዘብ የሚተመን ኪሣራ የደረሰበት መሆኑ ሲታወቅ እንደሆነ ነው። በዚህ ረገድ የበታች ፍ/ቤት በማስረጃ ምዘና የተለያዩ ከመሆናቸው ውጪ በውለ ወይም በሕጉ አተረጓጎም ረገድ የተለያዩበት ሁኔታ ስለመኖሩ የክርክሩ ሂደት አያሣይም። በመሆኑም ተጠሪ ለገደብ መቀጫው ተጠያቂነት የለባቸውም በማለት የክልለ ጠቅላይ ፍ/ቤት የሰጠው የውሣኔ ክፍል የሚለወጥበትን ሕጋዊ ምክንያት ስላላገኘን በዚህ ረገድ የተፈፀመ መሰረታዊ የሕግ ስህተት የለም ብለናል።

ው ሣ ኔ 1/ የአፊር ብሕራዊ ክልላዊ መንግሥት ጠቅላይ ፍ/ቤት በመ/ቁ. 968 የካቲት 13 ቀን 2ዐዐዐ ዓ.ም የሰጠው ውሣኔ በፍ/ብ/ሥ/ሥ//ሕ/ቁ. 348/1/ መሰረት ተሻሽሎል።

2/ ተጠሪ ለውለ መፍረስ ምክንያት አይደለም የተባለው የውሣኔ ክፍል እንዲለ ሆኖ የገደብ መቀጫውን በተመለከተ ግን አመልካች ለተጠሪ ብር 15,ዐዐዐ.ዐዐ /አስራ አምስት ሺህ/ ሉከፍል አይገባም ብለናል።

3/ አመልካች የዞኑ ፍ/ቤት የሰጠው ውሣኔ ያጽናልኝ ሲል ያቀረበውን ጥያቄ አልተቀበልነውም።

4/ ወጪና ኪሣራ የየራሣቸውን ይቻለ ብለናል።

5/ መዝገቡ ተዘግቷል፤ ወደ መ/ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።