-** ተስፊሁን ዋኘው - ቀረቡ; ና በልላ ግለሰብ ላይ መጋቢት 27 ቀን 1999 ዓ.ም በሰሜን ጎንደር አስተዲደር ዞን ከፍተኛ ፍ/ቤት በመሰረተው; የፍ/ቤቱ መጥሪያ ደርሷቸው መልስ ይዘው አለመቅረባቸውና ክሱ በሚሰማበት ቀነ ቀጠሮም አለመቅ v. -** በጅያክ አግሮ ኮሜርሻያል ኢንተርþራይዝ - ተወካይ ሙላት ታግል ቀረቡ; በአሁኑ; የቀረበለትን ክስ እና ማስረጃ መርምሮና ተገቢ ነው ያለውን ማስረጃ ሁለ በማስቀረብና በመመልከት; ን ያስቀርባል; ሐምል 22 ቀን 2ዐዐዐ ዓ.ም በተፃፈ

ይሁን እንጂ በእነዚህ የሥነ-ሥርዓት ድንጋጌዎች መሰረት አቤቱታ አቅርቦ ተቀባይነት ያጣ ተከሣሽ በተከታዩ ያለው የሥነ-ሥርዓት መፍትሕ ምንድነው ነው? ወደክርክሩ ልግባ ወይም በላለሁበት የተሰጠው ውሣኔ ይነሣልኝ የሚለው ጥያቄ ውድቅ ሲሆንበት በዚሁ ይግባኝ ማቅረብ ወይስ በዋናው ጉዲይ ውሣኔ እስኪሰጥ ድረስ በመጠበቅ በሁለም ለበላይ ፍ/ቤት ይግባኝ ማቅረብ? የሚለት ጥያቄዎች የሥነ-ሥርዓት ሕጉን በመመልከት ግልጽ ድንጋጌ ማግኘትና ምላሽ ለመስጠት የሚቻልባቸው ባይሆኑም የውሣኔ አሰጣጥና የይግባኝ አቀራረብ ሥርዓትን የሚመለከቱ ድንጋጌዎችን በመፈተሽ ግን ምላሹን ለማግኘት አስቸጋሪ የሚሆን አይደለም።

በዚህም መሰረት ጉዲዩ በላለበት እንዱታይ ትእዛዝ ወይም ውሣኔ የተሰጠበት ተከሣሽ ከላይ በተገለፁት የሥነሥርዓት ድንጋጌዎች አቤቱታውን አቅርቦ በፍ/ቤቱ ተቀባይነት ካላገኘ በዚሁ ብይን ላይ ቅሬታውን ለበላይ ፍ/ቤት አቅርቦ ከማሣየት የሚከለክለው የሥነ-ሥርዓት ድንጋጌ አለመኖሩን የይግባኝ አቀራረብን በተመለከተ የሚደነግጉት ድንጋጌዎች ያሣያለ። በዋናው ጉዲይ ላይ ውሣኔ እስከሚሰጥ ድረስ ተከሣሹ ጠብቆ በዋናው ጉዲይ ላይ ከተሰጠው ውሣኔ ጋር አጠቃልል ይግባኝ ሉያቀርብ ይገባል ልባል የሚችል አይደለም። ምክንያቱም ከይግባኝ አቀራረብ የጊዜ ገደብ ሥርዓት ጋር ሉጣጣም የማይችልበት ሁኔታ ከመኖሩም በላይ በዋናው ጉዲይ ላይ ውሣኔ እስኪሰጥ ተጠብቀው በዋናው ጉዲይ ላይ ከተሰጠው ውሣኔ ጋር ተጠቃልለው ይግባኝ ላቀርብባቸው ይችላል ተብለው በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 32ዐ ንዐስ ቁጥሮች ስር የተመለከቱት ምክንያቶች በባህርያቸው ጊዜያዊ አገልግልት ያላቸው ሆነው መሰረታዊውን መብት ሉያጣብቡ የማይችለ ከመሆናቸው ጋር ተዲምሮ ሲታይ የይግባኝ መብት የሚከለክል ሥርዓት የለም። አንድ ተከራካሪ ወደ ክርክሩ ገብቶ እንዱሣተፍ እድል መስጠት የሕግ ሥርዓት የግድ የሚለው ሲሆን ይህንን ዔድል መንፈግ መሰረታዊውን መብት ማጣበብ በመሆኑ ቅሬታ ያለው ወገን በይግባኝ ሥርዓት ጥያቄውን አቅርቦ ጉዲዩ እንዱታይለት ማድረግ መብቱ ነው።

ወደያዝነው ጉዲይ ስንመለስም አመልካች ጉዲዩ በላለበት እንዱታይ ትእዛዝ ተሰጥቶ ይኸው ትእዛዝ እንዱነሣላቸው ያቀረቡት ጥያቄ ተቀባይነት ሲያጣ በዚሁ ነጥብ ብቻ ቀደም ብለው ይግባኛቸውን ለበላይ ፍ/ቤት ሣያቀርቡ በዋናው ጉዲይ ውሣኔ ሲሰጥ ግን ይግባኛቸውን አቅርበዋል። የክልለ ጠቅላይ ፍ/ቤትም አመልካች ጉዲዩ ባለሁበት ይታይልኝ በሚል ጥያቄ ሲያቀርቡ ወደ ክርክሩ ሉገቡ አይገባም ተብል ብይን ሲሰጥ በዚሁ ብይን ላይ ይግባኝ ብለው መምጣት ሲገባቸው ውሣኔ ሲሰጥ በፍሬ ጉዲዩ ላይ ይግባኝ ብለው መምጣታቸው ሥነ-ሥርዓታዊ አይደለም በሚል ምክንያት ፍሬ ጉዲዩን ሣይመረምር መዝገቡን ዘግቶታል። አመልካች በዚህ የሰበር ችልት የሚከራከሩት ወደ ክርክሩ ሉገቡ አይገባም የተባለው ያላግባብ መሆኑንና በይግባኝም በዚሁ ነጥብና በዋናው ጉዲይ ወደ በላይ ፍ/ቤት ከመሄድ የሚከለክል ሥርዓት የለም በሚል ነው። ተጠሪ በበኩለ አመልካች ወደ ክርክሩ አይገቡም የተባለው ባግባቡ መሆኑንና ለክልለ ጠቅላይ ፍ/ቤት ይግባኝ ያቀረቡትም በዋናው ጉዲይ ላይ ብቻ መሆኑን በመግለጽ ተከራክሯል።

የአመልካች ወደ ክርክሩ ልግባ ጥያቄ ውድቅ የተደረገው በቂ ምክንያት እያለኝ ነው በማለት ያቀረቡት ጥያቄ በሥነ-ሥርዓት ሕጉ መመዘኛው ምን እንደሆነ በግልጽ ያልተመለከተ ሲሆን ባለው አሰራርም ፍ/ቤት የሚቀርብለትን ማስረጃ በመመርመርና የራሱን የህሉና ሚዛን መሰረት በማድረግ ሉያስተናግደው የሚችለው በመሆኑ በዚህ ረገድ የሚደርሰው ድምዲሜ መሰረታዊ የሆነ የሕግ ስህተት ተፈጽሞበታል ተብል በሰበር ችልት ሉታረም የሚችል አይደለም።

በመሆኑም በዚህ ረገድ የቀረበውን የአመልካችን ክርክር የምንቀበለው ሆኖ አልተገኘም።

በዚህ ችልት ላታይና ምላሽ ሉያገኝ የሚገባው ነጥብ አመልካች በፍሬ ጉዲዩ ላይ ይግባኝ ማቅረብ የሚችለ መሆን ያለመሆኑ ነው።

አመልካች ወደ ክርክሩ ለመግባት ጥያቄ አቅርበው ተቀባይነት ካጡ በኋላ ጉዲዩ በላለበት ታይቶ ውሣኔ ተሰጥቷል። ለጉዲዩ አግባብነት ሉኖረው የሚችለው የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 78/1/ ነው። የዚህ የሥነ ሥርዓት ድንጋጌ የአማርኛና የእንግሉዝኛው ትርጓሜ ሙለ ይዘቱ ቀጥል የሰፈረው ነው። ይኸውም «ቁ.78 ተከሣሽ በላለበት የተሰጠውን ውሣኔ ስለማንሣት 1/ አንድ ተከሣሽ በክርክሩ ላይ ቀርቦ መልስ ሣይሰጥ ወይም ተገቢውን መከራከሪያ ሣያቀርብ በመቅረቱ በላለበት አንድ ውሣኔ ወይም ትእዛዝ የተሰጠ ሲሆን ውሣኔው ወይም ትእዛዙ መሰጠቱን በተረዲው በአንድ ወር ጊዜ ውስጥ ቀርቦ ትእዛዙ ወይም ውሣኔው እንዱነሣለት ሉያመለክት ይችላል።» «Art. 78- Setting aside decree ex-parte against defendant

1. Any defendant against whom a decree is passed or order made ex-parte or in default of pleading may, within one month of the day when he became aware of such decree or order, apply to the court by which the decree was passed or order made for an order to set it aside.» ከእነዚህ ትርጓሜዎች መረዲት የሚቻለው በድንጋጌው መሰረት ጥያቄ የማቅረብ ምርጫ የተከሣሹ ሆኖ አስገዲጅነት የላለው ሥርዓት መሆኑን ነው። በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 72 መሰረት ጥያቄ አቅርቦ ተቀባይነት ያጣ ተከሣሽም በዚሁ ነጥብ ብቻ ይግባኝ ማቅረብ ያለማቅረቡ ምርጫው ነው።

በልላ አገላለጽ ተከሣሹ ወደ ክርክሩ ልግባ በማለት ወይም በላለሁበት የተሰጠው ትእዛዝ ወይም ውሣኔ ይነሣልኝ ብል ጥያቄ ማቅረብ ወይም ይህንኑ በመተው ለበላይ ፍ/ቤት የይግባኝ አቤቱታ የማቅረብ ምርጫው በሥነ-ሥርዓቱ የተተወለት መብት መሆኑን መገንዘብ ይቻላል። ይሁን እንጂ ለበላይ ፍ/ቤት በዋናው ጉዲይ ላይ በተሰጠው ውሣኔ ይግባኝ ሲያቀርብ የይግባኝ አቀራረብ አድማሱ በተወሰኑት ነጥቦች ላይ ብቻ መሆን አንዲለበት የይግባኝ አቀራረብን በተመለከተ የተደነገጉት ድንጋጌዎች መንፈስ ያስረዲል። እንደሚታወቀው የፍትሐብሕር ሙግት አካሄድ ሥርዓታችን በተከራካሪ ወገኖች መነሣት ያለባቸው የክርክር ነጥቦች እንዲለ ያሣያል። በክርክሩ ሂደት ተነስተው በፍ/ቤቱ ተገቢ ያልሆነ ውሣኔ ተሰጠብኝ የሚለው ወገንም ነጥቡን ለይግባኝ ሰሚው ፍ/ቤት ማቅረብ ይችላል። የይግባኝ ቅሬታ ነጥብ መሆን ያለበት ግን በበታች ፍ/ቤት የተነሣ ነጥብ እንጂ አዱስ ላሆን እንደማይገባ ፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 329/1/ ያሣያል። በመሆኑም ጉዲዩ በላለበት ታይቶ የተወሰነበት ተከሣሽ ለበላይ ፍ/ቤት ይግባኝ ሲያቀርብ ሉኖር የሚችለው በስር ፍ/ቤት በተከራካሪነት ቀርቦ ያላነሣውን ነጥብ እንዲያነሣ ነው ከሚባል በስተቀር ሙለ በሙለ ይግባኝ ሉያቀርብ አይችልም የሚባልበት ሥርዓት የለም። እንደዚህ ዓይነት ተከራካሪ በፍ/ቤቱ የውሣኔ አሰጣጥ ሂደት ውስጥ ክሱን፣ የማስረጃዎችን አግባብነት፣ ተቀባይነት እና ጥንካሬ ባግባቡ ያላገናዘበ ሁኔታ አለ የሚል ከሆነ ይግባኝ ሉያቀርብ ይችላል። ፍ/ቤቱ የከሣሽ ክስ ተከሣሽ በላለበት ስለታየ ብቻ የተጠየቀው ዲኝነት ይሰጣል ተብል የማይጠበቅ ስለመሆኑ የዲኝነት አሰጣጥ ሥርዓት ያስገነዝባል። ፍ/ቤት ከሣሹ ያቀረበውን ክስ አባሪ ሆነው ከቀረቡት ማስረጃዎች አግባብነት፣ ተቀባይነትና ጥንካሬ አኳያ በመመርመር ተገቢውን ዲኝነት መስጠት የእለት ተዔለት የሥራ ድርሻው ነው። በዚህ አኳኋን ታይቶ የተሰጠ ውሣኔ አይደለም የሚል ተከሣሽ በክርክሩ ሂደት ተሣታፉ ያልነበረ ቢሆን አዱስ ክርክር ከማንሣት በመለስ የይግባኝ መብቱ የተጠበቀ ነው።

ሲጠቃለልም አመልካች ለክልለ ጠቅላይ ፍ/ቤት በዋናው ጉዲይ ላይ ያቀረቡት ይግባኝ ሣይመረመር የተዘጋው ጥያቄያቸውን የሚከለክል ግልጽ ሥርዓት በላለበት ሁኔታ በመሆኑ የክልለ ጠቅላይ ፍ/ቤት የሰጠው ትእዛዝ መሰረታዊ የሆነ የሕግ ስህተት የተፈፀመበት ሆኖ ተገኝቷል። በዚህም ምክንያት የሚከተለው ተወስኗል።

ው ሣ ኔ 1/ የአማራ ብሕራዊ ክልላዊ መንግሥት ጠቅላይ ፍ/ቤት በመ/ቁ. 16249 መጋቢት ዐ3 ቀን 2ዐዐዐ ዓ.ም የሰጠው ትእዛዝ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 348/1/ መሰረት ተሽሯል። ይፃፍ።

2/ አመልካች ወደ ክርክሩ ሉገቡ ጥያቄ አቅርበው ተቀባይነት ካጡ በኋላ በላለበት ጉዲዩ ታይቶ በተሰጠው ውሣኔ ፍ/ቤቱ በሕጉ መሰረት ውሣኔ አልሰጠም በሚለ ነጥቦች ተወስነው በፍሬ ጉዲዩ ላይ ይግባኝ ለበላይ ፍ/ቤት ከማቅረብ የሚከለክላቸው የሥነ-ሥርዓት ሕግ ድንጋጌ የለም ብለናል።

3/ የክልለ ጠቅላይ ፍ/ቤት አመልካች ይግባኝ ማቅረብ የሚችለ መሆኑን ተገንዝቦ ፍሬ ጉዲዩን በመመርመር በጉዲዩ ላይ ተገቢውን ውሣኔ ይሰጥበት ዘንድ ጉዲዩን በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 343/1/ መሰረት መልሰንለታል።

ይፃፍ።

4/ በዚህ ፍ/ቤት በተደረገው ክርክር ወጪና ኪሣራ የየራሣቸውን ይቻለ ብለናል።

5/ መዝገቡ ተዘግቷል፤ ወደ መ/ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።