-** 1. እነ ወልዲይ ዘሩ (61 ሰዎች) - ጠበቃ ዲንኤል ብርዬ ቀረቡ 2. አቶ ቴዎድሮስ ይልማ - የቀረበ የለም 3. አቶ አማረ ተረፈ - ‛ ‛ 4. እነ አቶ ጀማል አህመድ (ሶስት ሰዎች) - የቀረበ የለም 5. አቶ ትግስቱ ጥላሁን - v. -** የኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለስልጣን ዐ/ሕግ እስከዲር አዘዘው ቀረቡ። በዚህ መዝገብ የተያዘው ጉዲይ በመ/ ከቀረቡት ጉዲዮች ጋር ተመሳሳይ የሕግ ጥያቄ ያለበት በመሆኑ መዝገቦችን; ቀርቦም እርምጃው በአዋጅ ቁጥር 578/2000 አን

በመሰረቱ ማንኛውም ሰው በፍርድ ሉወሰን የሚገባውን ጉዲይ ለፍርድ ቤት ወይም ለላላ በሕግ የዲኝነት ስልጣን ለተሰጠው አካል የማቅረብና ውሳኔ ወይም ፍርድ የማግኘት መብት ያለው ስለመሆኑ የኢ.ፋ.ዱ.ሪፐብላክ ሕገ መንግስት አንቀጽ 37/1/ ድንጋጌ በግልፅ የሚያሳየው ጉዲይ ነው። ከዚሁ የሕገ መንግስት ድንጋጌ መገንዘብ የሚቻለው ደግሞ ፍርድ ቤቶች አንድን ጉዲይ (አቤቱታ) ተቀብለው ውሳኔ መስጠት የሚችለት ዲኝነት የተጠየቀበት ጉዲይ በሕግ ለላላ አካል ያልተሰጠ ጉዲይ በሚሆንበት ጊዜ እንደሆነ መሆኑን ነው። በህግ ተለይተው በአስተዲደራዊ ውሳኔ እንዱቋጩ በተባለ ጉዲዮች ላይ መደበኛ ፍርድ ቤት የመዲኘት የስረ ነገር ስልጣን ስለላለው በሕጉ መሰረት ለአንድ አስተዲደር አካል ቀርቦ አስተዲደራዊ ውሳኔ የተሰጠበትን ጉዲይ ወይም ለአስተዲደር መቅረብ የሚገባውን ጉዲይ ፍርድ ቤት ሉያሰተናግደውም ሆነ አከራክሮ ውሳኔ ላሰጥበት አይችልም። ለአንዲንድ የመንግስት አካላት በተወሰኑ ጉዲዮች ላይ የመወሰን ስልጣን የሚሰጡት ሕጎች መጠበቅና መከበር ያለባቸው ሲሆን የዲኝነት አካል ስልጣንም በሕግ የተወሰነ ስለሆነ ሕግ የመተርጎም ስራው በሕጉ በተመለከተው አድማስ የሚመራ ይሆናል። የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁጥር 4 ድንጋጌ የሚያሳየውም ፍርድ ቤቶች በልላ ህግ በግልጽ በታገደ ጉዲዮች ላይ አከራክሮ የመወሰን ስልጣን የላላቸው መሆኑን ነው። በመሆኑም በአስተዲደራዊ ውሳኔ የመጨረሻ እልባት እንዱያገኙ በህግ ተለይተው የተቀመጡት ጉዲዮችን ፍ/ቤቶች የመዲኘት ስልጣን የላላቸው መሆኑ ሉስተዋል የሚገባው ጉዲይ ነው። በዚህም መሰረት የሕገ መንግስቱ አንቀፅ 79/1/ እና 37 ድንጋጌዎች አንድ ላይ ሲታዩ ፍ/ቤቶች አንድን ጉዲይ ተቀብለው ለማየትና ለመወሰን ሥልጣን የሚኖራቸው ጉዲዩ በፍርድ ሉወሰን የሚገባው (Justiciable matter) ሆኖ ከተገኘ ብቻ መሆኑን ያስገነዝባለ።

ወደተያዘው ጉዲይ ስንመለስ አዋጅ ቁጥር 578/2000 የኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለስልጣንን ያቋቋመ ሕግ ሲሆን በዚሁ አዋጅ አንቀጽ 19/1/ለ/ ድንጋጌ የመንግስት ሰራተኞች አዋጅ ቁጥር 515/1999 ቢኖርም የባለስልጣኑ ሰራተኞች አስተዲደር የሚኒስትሮች ምክር ቤት በሚያወጣው ደንብ መሰረት ይመራል በሚል በኃይለ ቃል ተደንግጎ ይገኛል ። በዚሁ ሥርዓት መሰረትም የሚኒስሮች ምክር ቤት ደንብ ቁጥር 155/2000 ያወጣ ሲሆን በዚህ ደንብ አንቀጽ 37/1/ ስር በደንቡ በልላ ሁኔታ የተደነገገ ቢሆንም ዋና ዲይሬክተሩ በሙስና የተጠረጠረውንና እምነት ያጣበትን ማንኛውንም ሰራተኛ መደበኛውን የዱስኘሉን እርምጃ አፈጻጸም ሥርዓት ሳይከተል ከሥራ ማሰናበት እንደሚችል የተደነገገ ሲሆን የዚሁ አንቀጽ ንዐስ ቁጥር ሁለት ድንጋጌ ደግሞ ከላይ በተመለከተው ስርዓት መሰረት ከስራ የተሰናበተ ሰራተኛ በየትኛውም የፍርድ አካል ውሳኔ ወደ ስራ የመመለስ መብት እንደማይኖረው አስገዲጅነት ባለው መልኩ አስቀምጧል።

በመሆኑም የኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለስልጣን ሰራተኞች የሚተዲደሩት አዋጅ ቁጥር 578/2000 ‛ን“ ተከትል በወጣው ደንብ ቁጥር 155/2000 መሰረት እንደሆነ በግልጽ ተመልክቷል። በደንቡ አንቀፅ 37/1/ መሰረት የሥራ ስንብት ቢፈፀም በዲኝነት በፍ/ቤት እንደማይታይ በተጠቀሰው ድንጋጌ በንዐስ ቁጥር ሁለት ድንጋጌ በግልፅ ተመልክቷል። በመርህ ደረጃ ሕግ የማውጣት ሥልጣን በሥልጣን ክፍፍል መርህ መሰረት የሕግ አውጪው አካል ስለመሆኑ ግልፅ ነው። በሕግ አውጪው የመንግስት አካል የሚወጡ ሕጎች ቀዲሚዊ (primary legislations) ተብለው የሚታወቁ ሲሆን ላልቹ እንደአስፈላጊነታቸው አግባብ ባለው አካል የሚወጡ ሕጎች የበታች ህጎች (subsidiary legislations) ተብለው የሚታወቁ ናቸው። ሕግ አውጪው የመንግሥት አካል በተለያዩ ቴክኒካዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ምክንያቶች ቀዲሚውን ሕግ ለማስፈጸም የሚያስችለ ዝርዝር ሕጎች ያስፈልጋለ ብል ባመነ ጊዜ ተገቢ ነው ላለው አካል የበታች ሕጎችን እንዱያወጣ ሥልጣን ሲሰጥ ይስተዋላል። ይህ አሰራር በሕግም በምክንያትም የተደገፈ እና የዲበረ ልምድ ስለመሆኑ ግልፅ ነው። በሚኒስትሮች ምክር ቤት የወጣው ደንብ ቁጥር 155/2000 ሕግ አውጪው በሰጠው ስልጣን መሰረት የወጣ ሲሆን በደንቡ አንቀጽ 37 መሰረት ደግሞ ሰራተኛው ከስራ የሚሰናበትበትን አግባብ ደንግጓል። በመሆኑም ወደ ስራ የመመለስ ወይም የመደመጥ መብት በፍርድ የሚያልቅ ጉዲይ አለመሆኑን የተጠቀሱት ድንጋጌዎች ያሳያለ።

ከላይ እንደተገለጸው አንድ ጉዲይ በፍርድ ሉያልቅ የሚችለው ዲኝነት የተጠየቀበት ጉዲይ በሕግ ለላላ አካል ያልተሰጠ ጉዲይ በሚሆንበት ጊዜ እንደሆነ ነው። በተያዘው ጉዲይ ግን አመልካቾች የተሰናበቱት ሕግ አውጪው በዘረጋው ሥርዓት መሰረት ሲሆን አመልካቾች ከጠየቁት ዲኝነት አንጻር (ወደ ስራ መመለስ ወይም የመደመጥ መብት መከበር) ሲታይ ጥያቄው በፍርድ ሉያልቅ የሚችል (justiciable matter) አይደለም።

በመሆኑም የአስተዲደር ፍርድ ቤት ጉዲዩ በፍርድ ቤት ላታይ የሚችል አይደለም በሚል ምክንያት የአመልካቾችን የይግባኝ ቅሬታ በአብላጫ ድምፅ ውድቅ ማድረጉ በአመልካቾች ከተጠየቀው ዲኝነት (ወደ ስራ እንድንመለስ ወይም የመደመጥ መብታችን ይጠበቅልን ከሚለው) አንፃር ሲታይ በአዋጅ ቁጥር 578/2000 አንቀጽ 19/1/ለ/ እና ከሚኒስተሮች ምክር ቤት ደንብ ቁጥር 155/2000 አንቀጽ 37(1 እና 2) ድንጋጌዎች ይዘትና መንፈስ እንዱሁም አላማን የተከተለና ለአስተዲደር አካለ በሕጉ አግባብ የተሰጠውን ስልጣን (executive prerogative) ያከበረ ነው ከሚባል በስተቀር መሰረታዊ የሆነ የሕግ ስህተት የተፈፀመበት ነው ለማለት የሚያስችል ሕጋዊ ምክንያት ያለ ሆኖ አልተገኘም። በዚህም ምክንያት ተከታዩን ወስነናል።

ው ሣ ኔ

1. በፋዳራል ሲቪል ሰርቪስ ኤጄንሲ አስተዲደር ፍርድ ቤት በይ/መ//2001 ነሐሴ 18 ቀን 2001 ዓ/ም ጳጉሜ ዐ2 ቀን 2001፣ በይ/መ//2001 ነሐሴ 18 ቀን 2001 ዓ/ም በይ/መ//2001 ነሐሴ 26 ቀን 2001 ዓ./2001 ነሐሴ 26 ቀን 2001 ዓ.ም፣ በይ/መ//2001 ነሐሴ 21 ቀን 2001 ዓ.ም እና በይ/መ//2001 ነሐሴ 13 ቀን 2001 ዓ/ም እና በይ/መ//2001 መጋቢት 08 ቀን 2002 በአቶ አሸናፉ አማረና በአቶ አወቀ ተሻለ ጉዲይ ተሰጥተው በፋዳራለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት በትዕዛዝ የፀኑት ውሳኔዎች በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ/ 348(1) መሰረት ጸንተዋል።

2. በዚህ ችልት ለተደረገው ክርክር የወጣውን ወጪና ኪሣራ ግራ ቀኙ የየራሳቸውን ይቻለ ብለናል።

ትዕዛዝ

የዚህ ውሳኔ ግልባጭ ተጣምረው እንዱታዩ ከተባለት መዛግብት ጋርም ይያያዝ ብለናል።

መዝገቡ ተዘግቷል፣ ወደ መዝገብ ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት