-** ወጋገን ባንክ (አ.ማ) - ኤፍሬም ፈቃደ ቀረቡ; መኪና ሽጧል እንደዚሁም ወለደ በፍትሐብሕር ህግ ቁጥር 2024(ረ) ይታገዲል የሚለ መከራከሪያዎችን ያቀረቡ ሲሆን በዋነኛነት እዲዬን ሰርዞልኛል ምክንያቱም በኢትዮ ኤርትራ ጦርነት በደረ v. -** አቶ ሀብቶም ረዘነ ከጠበቃ ፉሉጶስ አይናለም ጋር ቀረቡ; በብድር የወሰደትን ብር 200,000 እና ይህ የብድር ገንዘብ የሚወልደው ወለድ በድምሩ 306,185.16 (ሶስት መቶ ስድስት ሺህ አንድ መቶ ሰማንያ አምስት ብር ከአስራ ስድስ

የሰ/መ/ቁ 48608

ህዲር 2 ቀን 2003 ዓ.ም ዳኞች፡- ሐጎስ ወልደ ተሻገር ገ/ሥላሴ ብርሀኑ አመነው አልማው ወላ ዓሉ መሐመድ አመልካች፡- ወጋገን ባንክ (አ.ማ) - ኤፍሬም ፈቃደ ቀረቡ ተጠሪ፡- አቶ ሀብቶም ረዘነ ከጠበቃ ፉሉጶስ አይናለም ጋር ቀረቡ መዝገቡን መርምረን የሚከተለውን ፍርድ ሰጥተናል።

ፍርድ

ጉዲዩ የቀረበው አመልካች የትግራይ ክልል የዞን ከፍተኛ ፍርድ ቤትና የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት የሰጡት ውሣኔ መሰረታዊ የህግ ስህተት ያለበት ስለሆነ በሰበር ታይቶ እንዱታረምልኝ በማለት ስላመለከተ ነው። ክርክሩ በብድር የተወሰደ ገንዘብን የሚመለከት ነው። በሥር ፍርድ ቤት አመልካች ከሳሽ ተጠሪ ተከሳሽ በመሆን ተከራክረዋል። አመልካች ተጠሪ በብድር የወሰደትን ብር 200,000 እና ይህ የብድር ገንዘብ የሚወልደው ወለድ በድምሩ 306,185.16 (ሶስት መቶ ስድስት ሺህ አንድ መቶ ሰማንያ አምስት ብር ከአስራ ስድስት ሣንቲም) እንዱከፍል ይወሰንልኝ በማለት አመልክተዋል። ተጠሪ በተከሳሽነት ቀርበው አመልካች መኪና ሽጧል እንደዚሁም ወለደ በፍትሐብሕር ህግ ቁጥር 2024(ረ) ይታገዲል የሚለ መከራከሪያዎችን ያቀረቡ ሲሆን በዋነኛነት እዲዬን ሰርዞልኛል ምክንያቱም በኢትዮ ኤርትራ ጦርነት በደረሰብኝ ጉዲት ለመክፈል እንደማልችል ተረጋግጧል በማለት መልስ ሰጥተዋል። አመልካች ተጠሪ በማስረጃነት የጠቀሱት የውስጥ መፃፃፉያ ነው። እዲው አልተሰረዘም የሚል ክርክር አቅርቧል። የከፍተኛው ፍርድ ቤት የግራ ቀኙን ክርክርና ማስረጃ ከመዘነ በኋላ አመልካች ተጠሪ የተበደሩትን ብድር የሰረዘላቸው በመሆኑ ዕዲውን ተጠሪ (ተከሳሽ) የመክፈል ሀላፉነት የለበትም በማለት ውሣኔ ሰጥቷል። አመልካች በዚህ ውሣኔ ቅር በመሰኘት ይግባኝ ለክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ያቀረቡ ሲሆን የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኙን ሰርዞታል።

አመልካች በዚህ ውሣኔ ቅር በመሰኘት ነሐሴ 19 ቀን 2001 ዓ.ም በተፃፈ የሰበር አቤቱታ የተጠሪ ዕዲ ለጊዜው በተንጠልጣይ ሂሳብ እንዱቆይ (written off) አደረግን እንጅ እዲው የተሰረዘ መሆኑን ለተጠሪ አልገለፅንለትም። አንድ ዕዲ በተንጠልጣይ ሂሳብ መያዝ (written off) እና አንድን የብድር ዕዲ ሙለ በሙለ መሰረዝ የተለያዩ ናቸው። ፍርድ ቤቱ ይህንን ለማስረዲት ያቀረብናቸውን ማስረጃዎች በተሟላ መልኩ አላየልንም። ባንኩ ለተጠሪ ያበደረውን ብድር ሙለ በሙለ ምህረት አላደረገም። ተጠሪ በኢትዮ ኤርትራ ጦርነት የተበደሩትን ብድር እንዲይከፍል የፈጠረባቸው መሰናክል የለም ስለዚህ ተገቢውን ማጣራት ሣያደርግና ሙያዊ በሆኑ ነገሮች የባለሙያ አስተያየት ሣይሰማ የሰጡት ውሣኔ መሰረታዊ የህግ ስህተት አለበት በማለት መልስ ሰጥቷል። ተጠሪ በበኩለ በኢትዮ ኤርትራ ጦርነት እኔ በምኖርበት አካባቢ ጦርነት የነበረ መሆኑና በጦርነቱም ውድመት የደረሰ መሆኑ ፍርድ ቤቱ ዕውቅና ሉሰጠው የሚገባው ፍሬ ጉዲይ ነው። አመልካች ብድር ሲያበድር በመያዣነት ይዞት የነበረውን ተሽከርካሪ በራሱ ፈቃድ በግንቦት ወር 1997 ዓ.ም ነፃ በማድረግ ለቆታል። ይህም ዕዲውን በምህረት መልክ መሰረዙን የሚያሣይ ነው። በባንኮች ዝርዝር ፕሉሲና ፔሮሲጀር መሰረት ሁለት አይነት የብድር ዕዲ ሥረዛዎች መኖራቸውን ለመረዲት ይቻላል።

የመጀመሪያው ‛written off“ የሚባለው ሲሆን ሁለተኛው ለዘለቄታው ተበዲሪውን ላለመጠየቅ የሚደረግ የዕዲ ሥረዛ ነው። አመልካች ለተጠሪ ያደረገው ሁለተኛውን አይነት የዕዲ ስረሳ ነው በማለት መልስ ሰጥተዋል። አመልካች በበኩለ እኔ ያደረክሁት (written off) እንጅ ለዘለቄታው ተበዲሪው ብድሩን እንዲይከፍልና እንዲይጠየቅ ምህረት አላደረግሁም በማለት የመልስ መልስ ሰጥቷል።

ከሥር የክርክሩ አመጣጥና በሰበር በፅሐፍ የቀረበው ክርክር ከላይ የተገለፀው ሲሆን ችልቱም የአመልካችንና የተጠሪን የቃል ክርክር ሰምቷል። በቃል ክርክሩም አመልካችና ተጠሪ የሚከራከሩት አመልካች የተጠሪን ዕዲ በተንጠልጣይ ሑሳብ እንዱያዝ (written off) ነው ያደረገው ወይስ ተጠሪ በዕዲው እንዲይጠየቅ ለዘለቄታው እዲውን በመሰረዝ ምህረት አድርጎለታል በሚለው ነጥብ ላይ ሆኖ አግኝተነዋል። እኛም በዚህ መዝገብ አከራካሪ የሆነውን ይህንን ጭብጥ በአግባቡ ለመፍታት አመልካችና ተጠሪ የሚያቀርቡትን ማብራሪያና ደጋፉ ጽሐፍችን መመልከቱ ብቻ በቂ እንዲልሆነ ተገንዝበናል።

አመልካችና ተጠሪ የሚከራከሩበት ነጥብ የባንኮች የዕዲ አመዘጋገብ እና የዕዲ ሥረዛን ‛ፔሮሲጀርና“ አሰራር የሚመለከትና የሙያ ማብራሪያ የሚያስፈልገው ነጥብ ነው። ፍርድ ቤቱ ተከራካሪዎች የሚከራከሩበት ጉዲይ የልዩ አዋቂ ምስክርነትና ማብራሪያ የሚያስፈልገው ሆኖ በሚያገኝበት ሰዓት የልዩ አዋቂ ምስክር በመሰየም ጉዲዩ ተጣርቶ እንዱቀርብለት ማድረግ እንደሚገባው የፍታብሓር ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 136 ንዐስ አንቀጽ 1 ይደነግጋል። በያዝነው ጉዲይ ተጠሪ አመልካች ግንቦት 12 ቀን 1997 ዓ.ም በፃፈው ደብዲቤ ዕዲውን ከእኔ በማናቸውም ጊዜ ላለመጠየቅ ሙለ በሙለ በመሰረዝ ምህረት አድርጎልኛል በማለት ያቀረቡት ክርክር የባንክ ባለሙያዎችን በመመደብና አስፈላጊም ከሆነ ከብሓራዊ ባንክና ከኢትዮጵያ ንግድ ባንክ ስለ ባንኮች የዕዲ አመዘጋገብና የእዲ ሥረዛና የምህረት ፔሮሲጀር ተገቢው ሙያዊ ማብራሪያ እንዱሰጥ በማድረግ አመልካች የተጠሪን ብድር በተንጠልጣይ ሑሳብ ነው የመዘገበው (written off) ነው ያደረገው ወይስ አመልካች የተጠሪን ዕዲ በማናቸውም ጊዜ ቢሆን ላይጠይቅ ሙለ በሙለ በመሰረዝ ምህረት አድርጓል የሚለውን ጭብጥ መወሰን ሲገባቸው በጉዲዩ የልዩ አዋቂ ምስክርነትና ማብራሪያ ሣይሰሙ አመልካች የተጠሪን ዕዲ ሰርዟል በማለት የበታች ፍርድ ቤቶች የሰጡት ውሣኔ መሰረታዊ የህግ ስህተት ያለበት ነው በማለት ወስነናል።