-** መምህር ዓወት ተካ - አልቀረበም።; ዐቃቤ ሕግ በጠቀሰው ቀንና ሰዓት አብረውት ከተከሰሱት ሦስት ሰዎችና ክስ ካልቀረበበት ኃይለማርያም አብርሀ ከተባለ ልጅ አህዋ ሆቴል ከተባለው ሆቴል ሲጠጡ ቆይተው ወደ ቤት በመሄድ ላይ እያለ ዓለም v. -** የትግራይ ዐቃቤ ሕግ - አልቀረበም።

አመልካች ጥር 14 ቀን 2002 ዓ.ም በተፃፈ የሰበር አቤቱታ ዐቃቤ ሕግ እኔን ሟችን በመግደል ወንጀል የከሰሰኝ ቢሆንም ዐቃቤ ህግ ያቀረበው የሰውና የፅሐፍ ማስረጃ በወቅቱ ሟች እኔን መሬት ላይ ጥል እየደበደበኝ እያለ ኡኡታ የሰማሁ መሆኑንና በሥር ሁለተኛ ተከሳሽና አራተኛ ተከሳሽ የነበሩት ሟችን የመቱት መሆኑንና እኔም ከወደቅሁበት ተነስቼ መሄዳን የሚያስረደ ናቸው። ሟች መሬት ላይ ጥል ሲደበድበኝ የኡኡታና የጩኸት ድምፅ ማሰማቴ በወንጀለ ድርጊት ተካፊይ ወይም ግብረ አበር የነበርኩ መሆኑን አያስረዲም። ስለሆነም በወንጀለ ድርጊት የተሳተፍኩ መሆኔን የሚያሳይ ምንም ዓይነት ማስረጃ ተጠሪ አቅርቦ ባላስረዲበት ሁኔታ ጥፊተኛ ተብዬ መቀጣቴ መሰረታዊ የሕግ ስህተት ያለበት ስለሆነ በሰበር ታይቶ እንዱታረምልኝ በማለት አመልክቷል። ተጠሪ በፅሐፍ መልሱን እንዱያቀርብ መጥሪያ ከደረሰው በኋላ በፅሐፍ መልሱን ባለማቅረቡ መልስ የመስጠት መብቱ እንዱታለፍ ችልቱ ትዕዛዝ ሰጥቷል።

ከሥር የክርክሩ አመጣጥና በሰበር አመልካች ያቀረበው የሰበር አቤቱታ ከላይ የተገለፀው ሲሆን እኛም አመልካች ሟችን በመግደል ወንጀል ጥፊተኛ ነው ተብል የተወሰነበት የቅጣት ውሳኔ ተገቢ ነው ወይስ አይደለም? የሚለውን ጭብጥ በመያዝ ጉዲዩን መርምረናል። ከላይ የተገለፀውን ጭብጥ ለመወሰን በመጀመሪያ ዐቃቤ ህግ /ተጠሪ/ ባቀረበው ማስረጃ አመልካች የወንጀለ ሥራ ዋና ወንጀል አድራጊ /ተካፊይ/ አባሪ ወይም ረዲት መሆኑን የማስረዲት ኃላፉነቱን ተወጥቷል ወይስ አልተወጣም የሚለውን ነጥብ ማየት አስፈላጊ ሆኖ አግኝተነዋል።

1. በተጠሪ ማስረጃ ምስክሮች ስለ አመልካች ያረጋገጡትን ፍሬ ጉዲይ የዞኑ ከፍተኛ ፍርድ ቤት ታህሳስ 2 ቀን 2001 ዓ.ም በሰጠው ፍርድ በመጨረሻው ገፅ በአንደኛው ፒራግራፍ ‛አንደኛ ተከሳሽ ከሟች ጋር ወድቆ ሲመታ እንደነበረ በምሰክሮች የተመሰከረ ሆኖ ነገሩ በመጀመሪያ መነሻው ተከሳሽ ነው ወይስ ሟች ያስነሳው የሚለው ባይታወቅም ሟች ተከሳሹን ጥል ይመታው እንደነበር ተከሳሽም እየተመታ እንደነበር ምስክሮችን ሰምቶ ፍርድ ቤቱ ተገንዝቦና ተረድቷል በሚል መንገድ በአጭሩ ገልፆታል። ተጠሪ ለዞኑ ከፍተኛ ፍርድ ቤት ያቀረባቸው የምስክሮች ቃልና የሰነድ ማስረጃዎች ሟች አመልካችን ጥል እየደበደበው እያለ አመልካች የኡኡታና የጫጫታ ድምፅ ያሰማ መሆኑንና የአመልካች የጩኸት ድምፅ በሰሙትና ከአመልካች ጋር አብረው ያመሹት በሥር ፍርድ ቤት ሁለተኛና አራተኛ ተከሳሾች ሟች ከላይ አመልካች ከታች ሆነው ሟች አመልካችን እየደበደበ እንዲለ ሟችን መሐል ራሱን በድንጋይ እንደመቱት የሚያረጋግጡ መሆናቸው የሥር ፍርድ ቤት ስለ ዐቃቤ ሕግ ማስረጃ ይዘት በውሣኔው በክርክር ከገለፀው ፍሬ ጉዲይ ለመረዲት ይቻላል።

በአጠቃላይ አመልካች ሟች መሬት ላይ ጥል እየደበደበው እያለ የኡኡታና የጩኸት ድምፅ በማሰማቱና የአመልካችን ጩኸት ሰምተው የመጡት ሁለተኛና አራተኛ ተከሳሾች በቦታው የደረሱና ሟችን በድንጋይ የመቱት መሆኑን እንጂ ተጠሪ ዐቃቤ ሕግ አመልካች ሟችን ለሞት ያበቃው ድርጊት ላልቹ ተከሳሾች ሲፈፅሙ በተግባር ወይም በመላ ሃሳቡ ተካፊይ የነበረ ስለመሆኑ የሚያስረዲ ማስረጃ ያላቀረበ መሆኑን ከሥር ፍርድ ቤት ውሣኔ ተገንዝበናል።

በመሰረቱ ዐቃቤ ሕግ በወንጀል በተከሰሰ ሰው ላይ የሚያቀርበው የወንጀል ክስ የወንጀለን ዝርዝር ሁኔታ መያዝ እንዲለበት በተለይም ተከሳሹ የተከሰሰበትን ወንጀል ለይቶ አውቆ መልስ ለመስጠት እንዱችል ክሱ ወንጀለንና ሁኔታውን መግለፅ ያለበት መሆኑ በወንጀለኛ መቅጫ ሥነ ሥርዓት ሕግ አንቀፅ 112 በግልፅ ተደንግጓል። ከዚህ አንፃር ስንመለከት ተጠሪ ለዞኑ ከፍተኛ ፍርድ ቤት ያቀረበው ክስ አመልካች በወንጀለ ድርጊት በምን ሁኔታ እንደተሳተፈ የሚገልፅ አይደለም። ስለሆነም የሥር ፍርድ ቤት ተጠሪ አመልካችና ከአመልካች ጋር የተከሰሱት ላልች ሰዎች በወንጀለ ሥራ ያደረጉትን ተሳትፍና በወንጀለ ተካፊይ ናቸው የሚልበትን ምክንያት በመዘረዘርና ክሱን እንዱያሻሻል በወንጀለኛ መቅጫ ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 119 መሰረት ትዕዛዝ መስጠት ሲገባው የአመልካች የወንጀል ተሳትፍና ተካፊይነት በዝርዝር የማይገልፀውን የወንጀል ክስ ተቀብል ማከራከሩ የወንጀለኛ መቅጫ ህግ ሥነ ሥርዓት ቁጥር 112 ድንጋጌን መሰረታዊ ግብ ሳይከተል ክርክሩን የመራው መሆኑን የሚያሳይ ሆኖ አግኝተነዋል።

2. ተጠሪ በወንጀል ክሱ በገለፀው ስፍራና ጊዜ ሟች አመልካችን መሬት ላይ ጥል ሲደበድበው አመልካች የኡኡታና የጩኸት ድምፅ ያሰማ ከመሆኑ ውጭ አመልካች ሟችን ለመግደል የሃሳብ ወይም የድርጊት ተካፊይ መሆኑን ተጠሪ የማስረዲት ግዳታውን አልተወጣም።

አንድ ሰው በዋና ወንጀል አድራጊነት በኃላፉነት የሚጠየቀው በወንጀል ሕግ አንቀፅ 32 ንዐስ አንቀጽ 1 /ከሀ-ሐ/ በተደነገጉት መሰረት በወንጀለ ሥራ ተካፊይ ሆኖ ሲገኝ ነው። አመልካች በወንጀል ሕግ አንቀፅ 32 ንዐስ አንቀጽ 1 /ከሀ-ሐ/ በተደነገገው መሰረት ሟችን ለሞት ያበቃውን ድብደባ ላልቹ ተከሳሾች ሲፈፅሙ ተካፊይ የነበረ መሆኑ ተጠሪ አላስረዲም። በተለይም አመልካች ሟችን ሀሳብና አድርጏቱ እንደዚሁም በወንጀለ ድርጊትና በሚሰጠው ውጤት ተካፊይ በመሆን ድርጊቱን የራሱ ያደረገ መሆኑን ተጠሪ የማስረዲት ኃላፉነቱን /Burden of proof/ የተወጣ መሆኑን ፍሬ ጉዲይ የማጣራትና ማስረጃ የመመዘን ሥልጣን ያላቸው የዞኑ ከፍተኛ ፍርድ ቤትና ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት በውሣኔያቸው አላረጋገጡም። በአንፃሩ የሥር ፍርድ ቤትና ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት የአመልካች ጓደኞች የነበሩት ሁለተኛና አራተኛ ተከሳሽ ሟችን በድንጋይ ሲደበድቡት አመልካች የሟች ጥቃት ሰለባ ሆኖ መሬት ላይ ወድቆ ሟች እየደበደበው የነበረና አመልካችም የኡኡታና የጩኸት ድምፅ እያሰማ እንደነበር ተጠሪ በአመልካች ላይ ያቀረበውን ማስረጃ ይዘት በማጠቃለል የዞኑ ከፍተኛ ፍርድ ቤት በውሣኔው ካሰፈረው ለመረዲት ችለናል።

አንድ ሰው ከላልች ሰዎች ጋር የወንጀል ተካፊይ ሆኗል የሚባለው በወንጀለ አፈፃፀም የግዙፍ ተግባር፣ የሃሳብና የሕግ ሁኔታዎች በመተላለፍና በወንጀል ሕግ አንቀፅ 32 ንዐስ አንቀጽ 1 በተደነገገው መሰረት በወንጀለ ድርጊት ተሳታፉ ሆኖ ሲገኝ እንደሆነ የወንጀል ሕግ አንቀፅ 23 ንዐስ አንቀጽ 2 እና ከወንጀል ሕግ አንቀፅ 32 ንዐስ አንቀጽ 1 በጣምራ በማንበብ ለመገንዘብ ይቻላል። በልላ ሰው ጥቃት እየተፈፀመበት ከመሬት ላይ ወድቆ እየተደበደበ ያለ ሰው የጩኸትና የኡኡታ ድምፅ ማሰማቱን በወንጀልነት የሚፈርጅ የሕግ ድንጋጌ የለም። አመልካችን ሟች መሬት ላይ ጥል ሲደበድበው የጩኸትና የኡኡታ ድምፅ ከመስማቱ ውጭ ሁለተኛና አራተኛ ተከሳሾች ሟችን እንዱገድለት ያነሳሳ ወይም የወንጀለ አባሪ ስለመሆኑ አያሳይም። በአጠቃላይ አመልካችን ሟች በመሬት ላይ ጥል እየደበደበው እያለ የጩኸትና የኡኡታ ድምፅ ማስማቱ የወንጀል ግዙፍ ተግባር አይደለም። ከዚህ በተጨማሪ አመልካች ሟችን የመግደል ሃሳብ የነበረው ወይም በመላ ሃሣቡ አድራጎቱ የሚሰጠውን ውጤት የራሱ በማድረግ በወንጀለ ተካፊይ መሆኑን ተጠሪ በቂ ማስረጃ በማቅረብ እንዲላስረዲ ከሥር ፍርድ ቤት የውሣኔ ይዘት ለመገንዘብ ችለናል። ከዚህ በተጨማሪ አመልካች ኡኡታና ጩኸት ማሰማቱ ለሟች መሞት ያስከተለ ተግባር ነው ብል በወንጀል ሕግ አንቀፅ 24 ንዐስ አንቀጽ 1 መሰረት በምክንያትና በውጤት መካከል ግንኙነት እንዲለ ለመደምደም አይቻልም። ስለሆነም የሥር ፍርድ ቤት ሟች አመልካችን መሬት ላይ ጥል ሲደበድበው የጩኸትና ኡኡታ ድምፅ ባያሰማ ኖሮ፣ ሟችን በድንጋይ ደብድበው የገደለት ላልቹ ተከሳሾች ከቦታው አይደርሱም ነበር። ላልቹ ተከሳሾች ጩኸቱን ሰምተው መጥተው ሟች አመልካችን እየደበደበው ባያገኙት ኖሮ ሟችን በድንጋይ አይደበድቡትም ነበር የሚል ሕጋዊ መሰረት የላለው መነሻ በመያዝ አመልካችን በወንጀል ሕግ አንቀፅ 32/1/ እና አንቀጽ 540 የተመለከተውን በመተላለፍ ሟችን ለመግደል በተፈፀመው የወንጀል ድርጊት ተካፍሎል በማለት የሰጠው ውሳኔ የወንጀል ሕግ አንቀፅ 23/1/ ንዐስ አንቀጽ 2፣ የወንጀል ሕግ አንቀፅ 32 ንዐስ አንቀጽ 1፣ የወንጀል ሕግ አንቀፅ 24 ንዐስ አንቀጽ 1 እና የወንጀለኛ መቅጫ ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 141 ድንጋጌዎች መሰረታዊ ይዘት መንፈስና ዓላማ የሚጥስና መሰረታዊ የሕግ ስህተት ያለበት ሆኖ አግኝተነዋል። የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልትና የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልትም ከላይ በዝርዝር የተገለፀውና የሕግ ስህተት ያለበትን የከፍተኛ ፍርድ ቤት የጥፊተኝነትና የቅጣት ውሣኔ ማረምና ማስተካከል ሲገባቸው ውሣኔውን በአብላጫ ድምፅ ማፅናታቸው መሰረታዊ የሕግ ስህተት ያለበት ነው።

3. የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት አነስተኛ ድምፅ አመልካች የወንጀል ሕግ አንቀፅ 32/1/ እና አንቀፅ 540 በመተላለፍ ሳይሆን የወንጀል ሕግ አንቀፅ 571 በመተላለፍ ጥፊተኛ ተብል የቅጣት ውሳኔ ላሰጥበት የሚገባ መሆኑን የገለፀው ሃሳብ ተገቢነት ያለው መሆኑን መመርመሩ አስፈላጊ ሆኖ አግኝተነዋል። የወንጀል ሕግ አንቀፅ 571 ‛ ማንም ሰው አስቦ ላላውን ሰው በቅርብ ለሚደርስ የሞት አደጋ ያጋለጠ እንደሆነ እንደነገሩ ሁኔታ ከሶስት ዓመት በማይበልጥ ፅኑ እስራት ወይም ከሶሶት ወር በማያንስ ቀላል እስራት ይቀጣል“ በሚል ይዘት ያለው ነው። ተጠሪ ባቀረበው ማስረጃ የተረጋገጠው ሟች አመልካችን ከመሬት ጥል ሲደበድበው አመልካች የኡኡታና ጩኸት ድምፅ ያሰማ መሆኑን ነው። ተጠሪ አመልካች ሟችን ሆን ብልና አስቦ ለሞት አደጋ ለማጋለጥ የጩኸትና ኡኡታ ድምፅ ያሰማ ስለመሆኑ ለሥር ፍርድ ቤት ባቀረበው ማስረጃ የማስረዲት ግዳታውን አልተወጣም። በሥር ፍርድ ቤት ተጠሪ ያቀረበው ማስረጃ አመልካች ሟችን ለሞት አደጋ ለማጋለጥ በማሰብ የፈፀመው ተግባር መሆኑን የሚያረጋግጥ አይደለም። ተጠሪ አመልካች በወንጀል ሕግ አንቀፅ 571 የተዘረዘረውን የወንጀል ድርጊት የፈፀመ ስለመሆኑ በበቂ ማስረጃ ባላስረዲበት ሁኔታ አመልካች በወንጀል ሕግ አንቀፅ 571ን በመተላለፍ በኃላፉነት የሚጠየቅበት ሕጋዊ ምክንያት የለም።

በአጠቃላይ ተጠሪ በሥር ፍርድ ባቀረበው የወንጀል ክስ በገለፀው ስፍራና ጊዜ ሟች ከመሬት ላይ ጥል ሲደበድበው አመልካች የኡኡታና ጩኸት ድምፅ ከማሰማቱ ውጭ አመልካች ሟች በላልች ተከሳሾች በድንጋይ ሲደበደብ በወንጀለ ዋና አድራጊነት /ተካፊይነት/ በአነሳሽነት፣ ወይም በአባሪነት የተሳተፈ መሆኑን ተጠሪ የማስረዲት ግዳታና ኃላፉነቱን አልተወጣም። ተጠሪ አመልካች የተከሰሰበትን የወንጀል ድርጊት ወይም ከተከሰሰበት የወንጀል ድርጊት ውጭ የሆነ በወንጀል የሚያስጠይቅ ድርጊት የፈፀመ መሆኑን በበቂ ማስረጃ እንዲላስረዲ የሥር ፍርድ ቤት ተጠሪ ስላቀረበው ማስረጃ ይዘት በውሣኔው ካስፈረው ለመገንዘብ ችለናል። ተጠሪ አመልካች ሟችን ለህልፈት ባበቃው ድርጊት በመላ ድርጊቱ፣ ወይም ሃሣቡ ተሳታፉ መሆኑን በበቂ ማስረጃ ካላስረዲ የሥር ፍርድ ቤት አመልካች የመከላከያ ማስረጃ ማቅረብ ሳያስፈልገው በነፃ እንዱሰናበት በወንጀለኛ መቅጫ ሥነ ሥርዓት ቁ. 141 መሰረት በነፃ ማሰናበት ሲገባው አመልካች የመከላከያ ማስረጃ እንዱያቀርብ በማድረግ የጥፊተኝነትና የቅጣት ውሣኔ መስጠቱ መሰረታዊ የሕግ ስህተት ያለበት ነው። የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልትና የሰበር ችልት የዞኑ ከፍተኛ ፍርድ ቤትን ውሣኔ ማፅናቱ ከላይ የተገለፁትን የወንጀል ሕግ ድንጋጌዎች የሚጥስና መሰረታዊ የሕግ ስህተት ፈፅመዋል በማለት ወስነናል።

ውሳኔ

1. የትግራይ ብሓራዊ ክልል የምስራቃዊ ዞን ከፍተኛ ፍርድ ቤት የሰጠው የጥፊተኝነትና የቅጣት ውሣኔ እንደዚሁም የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልትና የሰበር ችልት የዞኑ ከፍተኛ ፍርድ ቤትን ፍርድ በማፅናት የሰጡት ውሣኔ በወንጀለኛ መቅጫ ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 195 ንዐስ አንቀፅ 2 /ለ/ -1 መሰረት ተሽሯል።

2. አመልካች ከተከሰሰበት ወንጀል በነፃ ይሰናበታል በማለት በወንጀለኛ ሕግ መቅጫ ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 195 ንዐስ አንቀፅ 2/ለ/ -1 መሰረት ወስነናል።

መዝገቡ ወደ መዝገብ ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።