-** ወ/ሮ አሰገደች ዘርጋው ቀረቡ; / መጋቢት 19 ቀን 2000 ዓ.ም በተደረገ የብድር ውል ስምምነት ብር 105‚000 /አንድ; / የተበደሩትን ገንዘብ እስከ ሰኔ 19 ቀን 2000 ዓ.ም ድረስ ሉከፍለ በዚህ ጊዜ ውስጥ ካልከፈለ ቅጣት v. -** አቶ አየለ ንዲኔ ጠበቃ አቶ ዘነበ አሰፊ ቀረቡ; ለፋዳራል የመጀመሪያ ደረጃ; / ውለን ካስፈረሙኝ በኃላ የውለን ኮፑ ላምጣ ብለው ገንዘቡን ሣይሰጡኝ በመሰወራቸው ጉዲዩን በሽምግልና; / የብድር ውለ ገንዘቡን ተቀብያለሁ ብዬ ከፈረምኩ

1. የመጀመሪያውን ነጥብ በተመለከተ አመልካች ከተጠሪ ብር 105‚000/አንድ መቶ አምስት ሺህ ብር/ በብድር ከተጠሪ ተቀብለው የወሰደ መሆኑን አመልካችና ተጠሪ መጋቢት 19 ቀን 2000 ዓ.ም ባደረጉት የብድር ውል አረጋግጠው ፈርመዋል። አመልካች ውለ በተንኮል የተደረገ ነው። ተጠሪ ከፈረምኩለት በኃላ በውለ ላይ የተጠቀሰውን ገንዘብ አልሰጠኝም። ውለ መሰረታዊ ስህተት ያለበት ስለሆነ ፈራሽ ነው የሚል ክርክር አቅርበዋል። አመልካች ከተጠሪ በውለ የተገለፀውን ገንዘብ ለመበደር ወደውና ፈቅደው የብድር ውል ስምምነት ያደረጉ መሆኑንና በብድር ውለ ላይ የፈረሙ መሆኑ በአመልካች የተካደ ፍሬ ጉዲይ አይደለም። ከዚህ የምንረዲው አመልካችና ተጠሪ ያደረጉት የብድር ውል በፍታብሓር ህግ ቁጥር 1698 በተደነገገው መሰረት መሰረታዊ ስህተት የላለበት በመሆኑና ውለ በፍታብሓር ህግ ቁጥር 1704 በሚደነግገው መሰረት በተንኮል የተደረገ ስለመሆኑ ማረጋገጫ ያልቀረበበት በመሆኑ አመልካች ውለ ፈራሽ ነው በማለት የሚያቀርቡት ክርክር የህግ መሰረት ያለው ሆኖ አላገኘነውም።

የአመልካች ክርክር በባህሪው የብድር ውል ስምምነት ሲደረግ ውለ ጉድለት አለበት የሚል ሣይሆን ተጠሪ በብድር ውለ መሰረት የብድር ገንዘቡን አልሰጠኝም በውለ የተገለፀውን ግዳታውን አልተወጣም የሚል ነው። ተጠሪ በበኩላቸው አመልካች የብድር ገንዘቡን የተቀበለ መሆኑን በነፃ ፈቃዲቸው አንብበው ተስማምተው በፊርማቸው ያረጋገጡ መሆኑን መጋቢት 19 ቀን 2000 የተደረገው የብድር ውል አስረጅ ነው። ስለዚህ አመልካች ገንዘብን አልተቀበልኩም በማለት የሚያቀረቡት ክርክር ተገቢ አይደለም በማለት ተከራክረዋል። አመልካችና ተጠሪ መጋቢት 19 ቀን 2000 ዓ.ም ያደረጉት ውል አመልካች በውለ ሰነድ የተገለፀውን ገንዘብ ከተጠሪ ተቀብለው የወሰደ ስለመሆኑ ሙለ እምነት የሚጣልበት በቂ መስረጃ እንደሆነ በፍታብሓር ህግ ቁጥር 2005 ንዐስ አንቀፅ 1 የተደነገገ በመሆኑና አመልካች በብድር ውለ ላይ ከተጠሪ ገንዘብ የተቀበለ መሆኑን የሚገልፀውን ህግ በሰው ምስክር ወይም በህሉና ግምት ማስረጃ በማቅረብ ለማስተባበል እንደማይፈቅድላቸው በፍታብሓር ህግ ቁጥር 2006 ንዐስ አንቀፅ 2 አስገዲጅ ድንጋጌ የተደረነገገ በመሆኑ አመልካች ገንዘቡን ያልተቀበልኩ መሆኑን በምሰክር እንዲላስረዲ የበታች ፍርድ ቤቶች አላግባብ ከለከለኝ በማለት ያቀረቡት አቤቱታ የህግ መሰረትና ድጋፍ ያለው ሆኖ አላገኘነውም።

አመልካች በብድር ውለ ገንዘብ እንደተቀበለ የሚገልፀውን ሀይለ ቃል ለመቃወም የሚችለት ተጠሪ ቃለ መሀላ እንዱፈፅም በመጠየቅ እንደሆነ በፍታብሓር ህግ ቁጥር 2006 ንዐስ አንቀፅ 1 ተደንግጓል። አመልካች ተጠሪ ቃለ መሀላ እንዱፈፅምላቸው ያቀረቡት ክርክር ያላለ መሆኑን ከሥር ፍርድ ቤት ውሣኔ ተገንዝበናል። በመሆኑም የበታች ፍርድ ቤቶች የአመልካችን ክርክር ውድቅ በማድረግ አመልካች የተበደሩትን ብር 105‚000 /መቶ አምስት ሺህ ብር / ለተጠሪ እንዱከፍለ የሰጡት ውሣኔ ከላይ የተገለፁትን የህግ ድንጋጌዎች መሰረት ያደረገና የህግ ስህተት የላለበት በመሆኑ የአመልካችን አቤቱታ አልተቀበልነውም።

2. ሁለተኛውን ጭብጥ በተመለከተ አመልካች መጋቢት 19 ቀን 2000 ዓ.ም በብድር የወሰደትን ገንዘብ እስከ ሰኔ 19 ቀን 2000 ዓ.ም ለመመለስ የብድር ገንዘቡን እስከ ሰኔ 19 ቀን 2000 ዓ.ም ካልመለሱ መቀጫ ብር 30‚000 /ሰላሳ ሺህ ብር/ ለተጠሪ ለመክፈል ተስማምተዋል። አንደኛው ወገን ግዳታውን ያልፈፀመ ወይም አጉድል ወይም አዘግይቶ የፈፀመ እንደሆነ የሚከፍለውን መቀጮ ተዋዋዬቹ አስቀድመው በውላቸው ለመወሰን እንደሚችለ በመሰረታዊ መርህነት በፍታሓር ህግ ቁጥር 1889 ተደንግጓል። ሆኖም ከዚህ ጠቅላላ መርህ የሚገድቡ በልዩ ሁኔታ የተደገነጉ ድንጋጌዎች ተዋዋዬች የሚያደርጉትን የመቀጫ ስምምነት መጠን የሚገደቡና የሚከለክለ በሆነ ጊዜ የፍታብሓር ህግ ቁጥር 1889 ድንጋጌ ተጠቃሽና ተፈፃሚ የሚሆንበት ምክንያት የላለ መሆኑን ተቀባይነት ካለው የህግ ድንጋጌዎች አተረጓጎም ለመረዲት ይቻላል። የብድር ገንዘብ አመላለሱን አስመልክቶ ተበዲሪው የብድር ገንዘቡን በውለ በተጠቀሰው ጊዜ ከመክፈል የዘገየ እንደሆነ ለአበዲሪው በኪሣራ መልክ የሚከፍለው በፍታብሓር ህጉ በተደነገገው መሰረት የወለድ ገንዘብ እንደሆነ በፍታብሐር ህግ ቁጥር 2489 ንዐስ አንቀፅ 1 የተደነገገ ሲሆን በህግ ከተፈቀደው የወለድ መጠን በላይ ተበዲሪው መቀጫ እንዱከፈል የሚደረግ ስምምነት ፈራሸ እንዱሆን በፍታብሓር ህግ ቁጥር 2489 ንዐስ አንቀፅ 2 በግልፅ ተደንግጓል። በያዝነው ጉዲይ አመልካች በተጠሪ በብድር የወሰደትን ገንዘብ በሶስት ወር ጊዜ ውስጥ ማለትም እስከ ሰኔ 19 ቀን 2000 ዓ.ም ካልመለሱ ብር 30‚000 /ሰላሣ ሺህ ብር/ ለተጠሪ ለመክፈል ያደረጉት ስምምነት የፍታብሓር ህግ ቁጥር 2489 ንዐስ አንቀፅ 2 አስገዲጅ ድንጋጌን የሚጥስና ህጋዊ ውጤት የላለው ነው። በመሆኑም የበታች ፍርድ ቤቶች አመልካች በመቀጫ መልክ በተጠሪ ብር 30‚000 /ሰላሣ ሺህ ብር/ ለመክፈል ያደረጉት ስምምነት በፍታብሓር ህግ ቁጥር 1889 ከተደነገገው ጠቅላላ መርህ በተለየ ሁኔታ በፍታብሓር ሕግ ቁጥር 2489 ንዐስ አንቀፅ 2 ክልከላ የተደረገበት መሆኑን ሣያገናዝቡ የሰጡትና መሰረታዊ የህግ ስህተት ያለበት ሆኖ አግኝተነዋል።

ከላይ ከተገለፀው በተጨማሪ አመልካች በብድር ውለ መሰረት ገንዘቡን በወቅቱ ባለመመለሳቸው መቀጫ ለተጠሪ ብር 30‚000 /ሰላሣ ሺህ ብር/ እንዱከፍለ በወሰኑት የበታች ፍርድ ቤቶች በተደራቢነት አመልካች የዋናውን ብድርና የመቀጫ ገንዘቡ ከሰኔ 19 ቀን 2000 ዓ.ም ጀምሮ የሚታሰብ ዘጠኝ ፏርሰንት ወለድ እንዱከፍለ የሰጡት ውሣኔ ህጋዊ መሰረት የላለውና የአመልካችና የተጠሪን የብድር ውል ስምምነት መሰረታዊ ይዘትና የሚያስከትለውን ህጋዊ ውጤት ግንዛቤ ውስጥ ያላስገባና መሰረታዊ የህግ ስህተት ያለበት ሆኖ አግኝተነዋል።

ስለሆነም የበታች ፍርድ ቤቶች አመልካች ለተጠሪ ብር 105‚000 /አንድ መቶ አምስት ሺህ ብር/ የሆነውን የብድር ገንዘብ ብድሩ መመለስ ካለበት ከሰኔ 19 ቀን 2000 ዓ.ም ጀምሮ ከሚታሰብ ዘጠኝ ፏርስንት ወለድ ጋር እንዱከፍለ የሰጡት ውሣኔ የህግ ስህተት የለበትም። ሆኖም አመልካች ለተጠሪ መቀጫ ብር 30‚000 /ሰላሣ ሺህ ብር/ ከሰኔ 19 ቀን 2000 ዓ.ም ጀምሮ ከሚታሰብ ዘጠኝ ፏርስንት ወለድ ጋር እንዱከፍለ የሰጡት ውሣኔ የፍታብሓር ህግ ቁጥር 2489 ንዐስ አንቀፅ 2 አስገዲጅ ድንጋጌን የሚጥስና መሰረታዊ የሆነ የህግ ስህተት ያለበት ነው። በልላ በኩል አመልካች የፍታብሓር ህግ ቁጥር 2009 ንዐስ አንቀፅ 1 ድንጋጌን በመጥቀስ በብድር ውለ ላይ ገንዘብ ተቀብያለሁ በሚል አገላለፅ የተፃፈው ቃል ሀሰተኛ መሆኑን በምስክር ለማስተባበል ያቀረቡት ጥያቄ የፍታብሓር ህግ ቁጥር 2009 ንዐስ አንቀፅ 1 ይዘትና ተፈፃሚነት ያገናዘበ ሆኖ አላገኘነውም። በፍታብሓር ህግ ቁጥር 2009 ንዐስ አንቀፅ 1 መሰረት በውል ሰነድ የተፃፈን ቃል ሀሰተኛ መሆኑን በማናቸውም አይነት ማስረጃ ለማስተባበል ሰነደን የፃፈው ወይም የተቀበለው የመንግስት መሥሪያ ቤት ባለሥልጣን አለመሆኑን በውለ ላይ የተፃፈውን ቃል ለማስተባበል ጥያቄ ያቀረበው ሰው የውለ ተዋዋይ ሣይሆን ሶስተኛ ወገን ተከራካሪ መሆኑን ማረጋገጥ እንደሚገባ በግልፅ ይደነግጋል።

በያዝነው ጉዲዩ የአመልካችና የተጠሪ ውል በመንግስት መሥሪያ ቤት ባለስልጣን የፃፈው ወይም የተቀበለው ሰነድ አለመሆኑ የተረጋገጠ ቢሆንም በውለ ውስጥ ያለውን ቃል ሀሰተኛነት ለማስተባበል የጠየቁት አመልካች የብድር ውለ ተዋዋይ ወገን እንጂ ሶስተኛ ወገን ተከራካሪ አይደለም። ስለሆነም አመልካች የፍታብሓር ህግ ቁጥር 2009 ድንጋጌዎችን በመጥቀስ የውለን ቃል ሀሰተኛነት በምስክር ለማስረዲት ያቀረቡት ጥያቄ የህግ መሰረት ያለው ሆኖ አላገኘነውም። በመሆኑም የበታች ፍርድ ቤት ብር 30‚000 /ሰላሣ ሺህ ብር/ መቀጮና ለዚህ የመቀጮ ገንዘብ ከሰኔ 19 ቀን 2000 ዓ.ም ጀምሮ የሚታሰብ ወለድ አመልካች ለተጠሪ እንዱከፍለ የሰጡት የውሣኔ ክፍል ብቻ መሰረታዊ የህግ ስህተት ያለበትና በፍታብሓር ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 348 ንዐስ አንቀፅ 1 መሰረት ሉሻሻል የሚገባው ነው በማለት ወስነናል።

ው ሣ ኔ

1. የፋዳራል የመጀመሪያ ደረጀ ፍርድ ቤትና የከፍተኛው ፍርድ ቤት ውሣኔ ተሻሽሎል።

2. አመልካች ብር 105‚000 /መቶ አምስት ሺህ ብር/ ከሰኔ 19 ቀን 2000 ዓ.ም ጀምሮ ከሚታሰብ ወለድ ጋር ለተጠሪ ይክፈለ በማለት ወስነናል።

3. አመልካች የመቀጫ ገንዘብ ብር 30‚000 /ሰላሣ ሺህ ብር/ እና ይህ የመቀጫ ገንዘብ የሚወልደውን ወለድ ለተጠሪ የመክፈል ግዳታና ኃላፉነት የለባቸውም ብለናል።

4. በዚህ ፍርድ ቤት ያወጡትን ወጭና ኪሣራ ግራ ቀኙ ለየራሳቸው ይቻለ።

መዝገቡ ወደ መዝገብ ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት