-** አቶ ሣልህ ሁሴን ቀረቡ; ከሣሽ; ብር 5ዐዐዐ.00 /አምስት; እንዱዛወር ይወሰንላቸው ዘንድ ዲኝነት ጠይቀዋል። ለማስረጃነትም የጽሐፍና የሰው ምስክሮችን ዘርዝረው አቅርበዋል።; የወሰደትን ገንዘብና የቤት ማደሻ ብር በገቡት ውል መሰረ v. -** ደግፋ ደርቤ ከጠበቃ ጣሰው ማሞ ጋር ቀረቡ; ደግሞ ተከሣሽ ነበሩ።; በስማቸው ተመዝግቦ የሚታወቀውንና በቀድሞው አጠራር ከፍተኛ ዐ9 ቀበላ ዐ7፣ በአሁኑ አጠራር በአራዲ ክፍለ ከተማ ቀበላ ዐ6 የሚገኘውን ቁጥሩ 2ዐ7 እና 2ዐ6 የሆነ

እንደመረመረውም የችልቱ ምላሽ የሚያስፈልጋቸው ጭብጦች፡- 1ኛ/ የበታች ፍ/ቤቶች አመልካች ከጠየቁት ዲኝነት በተለየ ሁኔታ የሰጡት ውሣኔ ተገቢ ነው ወይስ አይደለም? እና 2ኛ/ የአመልካች የዲኝነት ጥያቄ የክስ ምክንያት አለው ወይስ የለውም? የሚለት ሁነው ተገኝተዋል።

የመጀመሪያውን ጭብጥ በተመለከተ፡- አመልካች ከተጠሪ ጋር ተደርጓል በሚለት ስምምነት አከራካሪውን ቤት ተረክበው በይዞታቸው ሥር አድርገው እየተጠቀሙበት የሚገኙ መሆኑን ገልፀው የሚከራከሩ ሲሆን የጠየቁት ዲኝነትም ቀሪውን ብር ለተጠሪ ጨምረው የቤቱ ስመንብረት እንዱዛወርላቸው ይወሰንላቸው ዘንድ ነው። ይህንኑ የአመልካች የዲኝነት ጥያቄ የአሁኑ ተጠሪ ፍ/ቤት ቀርበው ከስር ያልተከራከሩበት ሆኖ የስር ፍ/ቤት ግን የውለን ሕጋዊነት በራሱ ጊዜ በማንሣት ሕገ ወጥ ነው ወደሚለው ድምዲሜ ደርሶ ውለ ፈራሽ ነው በማለት ለክርክሩ መነሻ የሆነውን ቤት አመልካች ለተጠሪ ሉያስረክቡ ይገባል ሲል ወስኗል። ከዚህም መገንዘብ የሚቻለው የስር ፍ/ቤት ውሣኔ የሰጠው የአሁኑ አመልካች በግልጽ ባላመለከቱት እና ባልጠየቁት ዲኝነት ላይ መሆኑን ነው። ይህ ደግሞ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 182/2/ ድንጋጌ ሥር የተመለከተውን የመጀመሪያ ደረጃ ፍ/ቤት የዲኝነት አሰጣጥ የስልጣን አድማስ በግልጽ የሚፃረር ነው። የፋዳራለ ከፍተኛ ፍ/ቤትም በይግባኝ ሰሚነቱ ስልጣን የስር ፍ/ቤትን የውሣኔ አሰጣጥ ማረም ሲገባው በተመሣሣይ ምክንያት ተቀብል ማጽናቱ የዲኝነት አሰጣጥ ሥርዓቱን ያላገናዘበ ነው። የስር ፍ/ቤት ስለውለ ሕጋዊነት ክርክር ባልተነሣበት ሁኔታ በራሱ ጊዜ ማንሣቱም የክርክር አመራር ስርዓቱ በሚፈቅድለት ሁኔታ አይደለም። ተጠሪ በስር ፍ/ቤት ሣይቀርቡ ጉዲዩ በላለበት ታይቶ ከተወሰነ በኋላ አሁን በሰበር ችልት ያቀረቡት ክርክር ሥነ ሥርዓታዊ አይደለም። ተጠሪ በስር ፍ/ቤት ሣይቀርቡ ታይቶ በተሰጠው ውሣኔ ለበላይ ፍ/ቤት ሉያቀርቡ የሚችለት ክርክር ከስር ክስ ተያይዘው የቀረቡትን የከሣሽን ማስረጃዎች አግባብነት፣ ተቀባይነት እና ጥንካሬ ያገናዘብ መሆን ያለመሆኑን መሰረት በማድረግ ብቻ የተወሰነ ነው። ስለሆነም ተጠሪ በዚሁ የክርክር ደረጃ ያነሱት ክርክር ተቀባይነት የላለው በመሆኑ አልፈነዋል። በዚህም መሰረት የስር ፍ/ቤት የውሣኔ አሰጣጥ ከተጠየቀው ዲኝነት በተለየ ሁኔታ መሆኑ ከላይ የተጠቀሰውን የሥነ ሥርዓት ሕግ ድንጋጌ ያላገናዘበ በመሆኑ መሰረታዊ የሆነ የሕግ ስህተት የተፈፀመበት ሆኖ ተገኝቷል።

ሁለተኛውን ጭብጥ በተመለከተ፡- በመጀመሪያው ጭብጥ እንደተገለፀው የአመልካች የዲኝነት ጥያቄ ስመ ንብረቱ እንዱዞርላቸው ይወሰን ዘንድ ነበር። የስር ፍ/ቤትም የዚህኑ ጥያቄ አግባብነት በመመርመር ውሣኔ መስጠት እየተገባው ከተጠየቀው ዲኝነት በተለየ ሁኔታ ውሣኔ ሰጥቷል። የአመልካች ጥያቄ ተገቢነት ያለው መሆን ያለመሆኑን የስር ፍ/ቤት በጭብጥነት ይዞ በሕጉ አግባብ የሰጠው ውሣኔ ባይኖርም ከተጠየቀው ዲኝነት ይዘት በሰበር ችልቱ ከዚህ በፉት በተመሣሣይ ጉዲይ ከተሰጠው የሕግ ትርጓሜና ከፍትሐብሕር ሥነ ሥርዓት ሕግ ዓላማ አኳያ ሲታይ በዚህ ችልት ለጉዲዩ እልባት መስጠቱ አስፈላጊ ሆኖ ተገኝቷል። በዚህም መሰረት የአመልካች የዲኝነት ጥያቄ የሚያስከስስ ላሆን ይችላል አይችልም? የሚለው ነጥብ ምላሽ የሚያስፈልገው ሆኖ ተገኝቷል።

ከአመልካች ክስና ክርክር ማረጋገጥ የተቻለው ከተጠሪ ጋር በተደረገው ስምምነት ለክርክሩ መነሻ የሆነውን ቤት አመልካች ተረክበው ለረጅም ጊዜያት በይዞታቸው ስር አድርገው የሚገኙ መሆኑን፣ ቤቱን የሚመለከቱ አስፈላጊ ሰነድችም በተጠሪ እጅ ይገኛለ ተብል በክሱ አለመገለጹንና የዲኝነት ጥያቄ ያልቀረበበት መሆኑን በተጠሪ በኩል መፈፀም አለበት የተባለው የቤቱ ስመ ንብረት ማዞር ብቻ መሆኑን ነው። የስም ዝውውር ተግባር የሚፈፀመው በመንግሥት አስተዲደር ክፍል ፉት እንጂ ሻጭ ነው የተባለው ወገን ሉፈጽም ይገባል ተብል ከሕግ ወይም ከውል ያመነጫል ልባል የማይችል ግዳታ ነው። የስም ዝውውር ጥያቄ የሚስተናገደው የባለ ሀብትነት የምስክር ወረቀት በሚሰጥ የመንግሥት አስተዲደር አካል ገዢው ውልና አስፈላጊ ሰነድችን ይዞ ሲቀርብ እንጂ በፍ/ቤት ክስ ቀርቦ ዲኝነት የሚሰጥበት አይደለም። አንድ ክስ ላቀርብ የሚገባው የክስ ምክንያት ሲኖረው ሲሆን የክስ ምክንያትም ተከሣሽ ለከሣሽ ሉፈጽመው የሚገባው ግዳታ መኖሩ ጋር ተያይዞ ሉነሣ የሚችለውን ጥያቄ አዎንታዊ ምላሽ መስጠት የሚቻልበት ሁኔታ ስለመኖሩ ሲረጋገጥ የሚታወቅ ነው። በዚህም መሰረት አመልካች ተጠሪ የስም ዝውውሩን እንዱፈጽሙ ይወስንልኝ ብለው ዲኝነት መጠየቃቸው በተጠሪ በኩል ሉፈፀም የሚገባ የሕግ ወይም የውል ግዳታ የላለ መሆኑን ስለሚያሣይ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 231/1/ሀ/ መሰረት ፍሬ ነገሩ የማያስከስስ ነው ተብል መወሰን ያለበት ሆኖ ተገኝቷል።

ው ሣ ኔ

1. በፋዳራል መጀመሪያ ደረጃ ፍ/ቤት በመ/ቁ. 13295 ጥቅምት 16 ቀን 1999 ዓ.ም. ተሰጥቶ በፋዳራል ከፍተኛ ፍ/ቤት በመ/ቁ. 511ዐ7 ኀዲር ዐ3 ቀን 2ዐዐዐ ዓ.ም. የፀናው ውሣኔ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ. 348/1/ መሰረት ተሽሯል።

2. አመልካች የስም ዝውውር ጥያቄ ታይቶ ይወሰንላቸው ዘንድ ዲኝነት ጠይቀው እያለ ከተጠየቀው ዲኝነት በተለየ ሁኔታ ውለ ሕገወጥ ነው ተብል ቤቱን እንዱያስረክቡ መባለ የዲኝነት አሰጣጥ ሥርዓትን የተከተለ አይደለም ብለናል።

3. የአመልካች የስም ይዛወርልኝ ጥያቄ የሚያስከስስ ምክንያት የለውም ብለናል።

4. ግራ ቀኙ ወጪና ኪሣራ የየራሣቸውን ይቻለ ብለናል።

5. መዝገቡ ተዘግቷል፤ ወደ መ/ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።