-** ተስፊዬ አበበ ሥራ ተቋራጭ - አልቀረቡም; የውክልና ሥልጣን ከላለው ሰው ጋር አደረግሁ; ህንፃውን አንድም ቀን አልሰራም። የሚል ክርክር አቅርቧል።; አሣልፍ የመስጠት ሥልጣን የለውም። በውለ ላይ አሰሪው የህንፃው ባለቤት የምዕራብ አ v. -** ማዕረጉ ወርቁ ሥራ ተቋራጭ - ጠበቃ ተካ ዲባ ቀረቡ; በምዕራብ አርሲ ዞን በገደብ አሣሣ ወረዲ ጥጆ ዋቄንጥረ ከሚባለው ሥፍራ የሚሰራውን የጤና ኬላ ለመገንባት በጨረታ ተወዲድሮ አሸንፎል።; ይህንን ግንባታ ራሱ ለማከናወን ስላልፈለገ

1. ከላይ የተያዘውን ጭብጥ በአግባቡ ለመወሰን በመጀመሪያ በአመልካችና በምዕራብ አርሲ ዞን ጤና መምሪያ እንደዚሁም በአመልካችና በተጠሪ መካከል ተደርጓል የተባለውን ውል መሰረታዊ ባህሪና በህግ የሚያስከትለውን ውጤት መመርመሩ አስፈላጊ ሆኖ አግኝተነዋል። የምዕራብ አርሲ ዞን ጤና መምሪያ የወጣውን ጨረታ በማሸነፍ ተጠሪ በገደብ አሰሳ ወረዲ ጥጃዋቄንጥራ ከሚባለው ሥፍራ ላይ በአሰሪው በተሰጠው ንድፍና ኘላንና ቢል ኦፍ ኳንቲቲ መሰረት የጤና ኬላ ሰርቶ ለማስረከብ የግንባታ ሥራ ውል ተዋውሎል። ይህም በአሰሪው /የምዕራብ አርሲ ዞን የጤና መምሪያ/ እና በሥራ ተቋራጩ /ተጠሪ/ መካከል በፍታብሓር ህግ ቁጥር 3244 ንዐስ አንቀፅ 1 በሚደነግገው መሰረት የመንግስት የሥራ ውል የተዋዋለ መሆኑን ነው።

አመልካች በእኔና በተጠሪ መካከል ተደርጓል የሚለው ውል ተጠሪ በጨረታ ያሸነፈውን የህንፃ ሥራ ሙለ ለሙለ ለእኔ በመልቀቅ ሥራውን እንድሰራና ዋጋው መጨረሻ ለእኔ ሉከፈል ሰኔ 25 ቀን 1999 ዓ.ም. ተዋውለናል የሚል ክርክር ያቀርባል። ይህ የአመልካች ክርክር በአሰሪው /በምዕራብ አርሲ ዞን ጤና መምሪያ/ ፈቃድና ዕውቅና ተጠሪ የህንፃውን ሥራ ለእኔ አስተላልፍልኛል የሚል ይዘት ያለው አይደለም። የግንባታ ሥራ ውል በአሰሪው ዕውቅናና ፈቃድ ሙለ በሙለ ለላላ ሰው የሚለቀቅበት ወይም ለንዐስሥራ ተቋራጭ የሚሰጥበት ሁኔታ ማለትም ‛Nominated Assignment or Nominated sub contract“ የሚደረግበት ሁኔታ እንዲለና በእኛ አገር አስተዲደር መሥሪያ በቶች ጋር የተደረገን የሥራ ውል ሙለ በሙለ ለላላ ሰው ለመልቀቅ ወይም ለንዐስ የሥራ ተቀራጭ ለመስጠት የአስተዲደሩ መሥሪያ ቤት ፈቃድ አስፈላጊ እንደሆነ በፍታብሓር ህግ ቁጥር 32ዐ2 ንዐስ አንቀፅ 1 እና ንዐስ አንቀፅ 2 ተደንግጓል። ከዚህ በተጨማሪ በአስተዲደሩ መስሪያ ቤት ሙለ ዕውቅናና ፈቃድ የህንፃ ሥራ ውለን ለላላ ሰው በሚለቀቅበት ጊዜ በፍታብሓር ህግ ቁጥር 32ዐ5 የተደነገገው ውጤት የሚያስከትል መሆኑን በአስተዲደሩ ሙለ ዕውቅናና ፈቃድ ሥራው ለንዐስ ሥራ ተቋራጭ የተሰጠ ሲሆን በፍታብሓር ህግ ቁጥር 32ዐ6 የተደነገገውን ውጤት የሚያስከትል መሆኑ ተደንግጓል። የአስተዲደሩ መስሪያ ቤት ተቋራጩ ሥራውን ሙለ በሙለ ለላላ ሰው እንዱለቅ ለመፍቀድ ወይም ሥራውን በከፉል ለንዐስ ሥራ ተቋራጭ እንዱሰጥ ለመፍቀድ የሚችለው ውለን ለመዋዋል ሥልጣን ባለው ባለሥልጣን በኩል መሆን እንዲለበት በፍታብሓር ሕግ ቁጥር 32ዐ2 ንዐስ አንቀፅ 2 በግልፅ ተደንግጓል። ከዚህ አንፃር ስናየው አመልካች ከተጠሪ ጋር ውል የተዋዋልኩት የአሰሪው /የምዕራብ አርሲ ዞን ጤና መምሪያ/ ተቆጣጣሪ መሀንዱስ ባለበት ስለሆነ የህንፃ ሥራ ውለን ለተጠሪ ለመልቀቅ የተስማማው በአሰሪው ዕውቅናና ፈቃድ ነው በማለት ያቀረበው ክርክር የህግ ድጋፍና መሰረት ያለው ሆኖ አላገኘነውም።

ውለ በአመልካችና በተጠሪ መካከል በአግባቡ ተደርጓል ወይስ አልተደረገም የሚለው ጭብጥ ወደፉት የሚታይ ሆኖ በአመልካችና ተጠሪ መካከል ሰኔ 25 ቀን 1999 ዓ.ም. ተደርጓል ተብል የአመልካች መከራከሪያ የሆነው ውል በባህሪው ከአሰሪው ማለትም የአስተዲደር መሥሪያ ቤት ከሆነው የምዕራብ አርሲ ዞን ጤና መምሪያ ፈቃድ ውጭ የተደረገ የህንፃ ሥራን የመልቀቅ ውል / Unnominated Assignment of Contract of work / ነው። ተቋራጩ የአስተዲደር መሥሪያ ቤቱ የፍታብሓር ሕግ ቁጥር 32ዐ2 ንዐስ አንቀፅ 2 በሚደነግገው መሰረት ሣይፈቅድለት የህንፃውን ሥራ ሙለ በሙለ ለላላ ሰው ቢለቅ ውጤቱ ምን ይሆናል የሚለውን ጥያቄ መልስ ማግኘት ያለበት ነው። የሥራ ተቋራጩ ከአሰሪው ፈቃድ ውጭ ሥራውን ሙለ በሙለ ለላላ ሰው ቢለቅ ወይም ለንዐስ ሥራ ተቋራጭ ቢሰጥ፣ በፍታብሓር ህግ ቁጥር 32ዐ5 እና በፍታብሓር ሕግ ቁጥር 32ዐ6 የተደነገጉትን ህጋዊ ውጤቶች በተቋራጩና በልላ ሶስተኛ ወገን መካከል የሥራ ውልን ለመልቀቅ ወይም ንዐስ የሥራ ውል ለመዋዋል የተደረገው ውል በአስተዲደሩ መሥሪያ ቤት ላይ ግዳታ የሚያስከትልበት አይደለም። የአስተዲደሩ መስሪያ ቤት መብቱን የሚጠይቀውም ሆነ ግዳታውን የሚወጣው ለሥራ ተቋራጩ ሲሆን የአስተዲደሩ መሥሪያ ቤት ግንኙነት ከሥራ ተቋራጩ ጋር ብቻ የሚወሰን መሆኑን ከፍታብሓር ህግ ቁጥር 32ዐ5 እና ከፍታብሓር ህግ ቁጥር 32ዐ6 የተቃርኖ ንባብና ትርጉም ‛ Acontrario reading and Interpretation ‛ ለመገንዘብ ይቻላል።

ከላይ ከተገለፀው በተጨማሪ ተቋራጩ አሰሪ የሆነው የአስተዲደር መሥሪያ ቤት ሣይፈቅድለት ሥራውን ለመልቀቅ ያደረገው ውል ወይም ለንዐስ ተቋራጭ ጋር ያደረገው ንዐስ የሥራ ውል በአስተዲደሩ መሥሪያ ቤት ላይ መከራከሪያና መቃወሚያ ላሆን እንደማይችል በፍታብሓር ህግ ቁጥር 32ዐ4 ንዐስ አንቀፅ 1 በግልፅ ተደንግጓል። በተቃራኒው የሥራ ተቋራጩ የአስተዲደር መሥሪያ ቤቱ ሣይፈቅድለት የሥራ ውለን ለላላ ሰው ለመልቀቅ በመዋዋለ ወይም ንዐስ የስራ ውል መዋዋለ እንደ ጥፊት ተቆጥሮ የአስተዲደር መሥሪያ ቤቱ ውለን ለማፍረስ የሚያስችለው በቂ ምክንያት እንደሆነ የፍታብሓር ህግ ቁጥር 32ዐ4 ንዐስ አንቀፅ 2 በግልፅ ይደነግጋል።

ወደያዝነው ጉዲይ ስንመለስ አሰሪው የምዕራብ አርሲ ዞን ጤና መምሪያ በፍታብሓር ህግ ቁጥር 32ዐ2 ንዐስ አንቀፅ 2 መሰረት ሣይፈቅድ ተጠሪና አመልካች ሰኔ 25 ቀን 1999 ዓ.ም.

አደረጉት የተባለው ውል አመልካች በአሰሪው በምዕራብ አርሲ ዞን ጤና መምሪያ ላይ በቀጥታ መከራከሪያ አድርጎ ሉያነሣው የማይችል መሆኑ ከፍታብሓር ህግ ቁጥር 32ዐ4 ንዐስ አንቀፅ 1 ድንጋጌ ለመገንዘብ ይቻላል። ከዚህ በተጨማሪ አሰሪው የምዕራብ አርሲ ዞን ጤና መምሪያ የሥራው ተቋራጭ ከሆነው ከተጠሪ ጋር አድርጎት የነበረውን የህንፃ ሥራ ውል ለማቋረጥ የሚያስችለው በቂ ምክንያትና ጥፊት እንደሆነ በፍታብሓር ህግ ቁጥር 32ዐ4 ንዐስ አንቀፅ 2 ድንጋጌ ለመረዲት ይቻላል። የአሰሪው ፈቃድና ስምምነት አለመኖር ከላይ ከተገለፀው ሁኔታ አልፍ በአመልካችና በተጠሪ መካከል ተደርጓል የተባለውን ውል በመካከላቸው አስገዲጅነትና ምንም አይነት ህጋዊ ውጤት የማያስከትል ውል አያደርገውም። ስለሆነም በአመልካችና በተጠሪ መካከል ተደርጓል የተባለውን ውል በመካከላቸው አስገዲጅነትና ምንም አይነት ህጋዊ ውጤት የማያስከትል ውል አያደርገውም። ስለሆነም በአመልካችና በተጠሪ መካከል ሰኔ 25 ቀን 1999 ዓ.ም. ተደርጓል የተባለው ውል ላይ አሰሪው /የምዕራብ አርሲ ዞን ጤና መምሪያ/ ፈቃድና ስምምነቱን አለመስጠቱ ውለ በአመልካችና በተጠሪ መካከል ምንም አይነት መብትና ግዳታ የማይፈጥር ፈራሽና ውጤት አልባ ያደርገዋል በማለት የበታች ፍርድ ቤቶች የሰጡት የህግ ትርጉምና ውሣኔ ከላይ በዝርዝር ያየናቸውን ድንጋጌዎች ይዘት መንፈስና ዓላማ እና የሚያስከትለትን ህጋዊ ውጤት ያላገዘበና መሰረታዊ የህግ ስህተት ያለበት ሆኖ አግኝተነዋል።

2. የጤና ኬላው ህንፃ አሰሪ የሆነው የምዕሪብ አርሲ ዞን ጤና መምሪያ ከሥራ ተቋራጩ ተጠሪ ጋር በፍታብሓር ህግ ቁጥር 3244 ንዐስ አንቀፅ 1 መሰረት ያደረገውን ህንፃ ሥራ ውል የፍታብሓር ህግ ቁጥር 32ዐ4 ንዐስ አንቀፅ 2 በሚደነግገው መሰረት አላፈረሰም። በአንፃሩ አሰሪው የተሰራውን የጤና ኬላ በመረከብ ለሥራ ተቋራጩ/ተጠሪ/ የክፍያ ሰርተፉኬት በመሥራት ብር 24ዐ,ዐዐዐ /ሁለት መቶ አርባ ሺህ ብር/ የከፈለ መሆኑን ከግራ ቀኙ ክርክር ለመገንዘብ ችለናል። ከላይ እንደተገለፀው ተጠሪ የህንፃ ሥራውን ለአመልካች ለመልቀቅ ከአሰሪው ፈቃድ ውጭ ሰኔ 25 ቀን 1999 ዓ.ም. አድርጎታል የተባለው ውል አመልካች በማናቸውም መልኩ አሰሪውን የምዕራብ አርሲ ዞን ጤና መምሪያ ለመጠየቅ የማያስችለው ቢሆንም ውለ መኖሩና በአግባቡ መፈጸሙ ከተረጋገጠ በአመልካችና በተጠሪ መካከል ከፍታብሓር ሕግ ቁጥር 1731 ንዐስ አንቀፅ 1 መሰረት የህግ አስገዲጅነት ያለው ነው።

ተጠሪ ከአመልካች ጋር የጤና ኬላ ህንፃ ሥራ ውለን ለመልቀቅ የተደረገ ህጋዊ ውል ሰኔ 25 ቀን 1999 ዓ.ም. አላደረግሁም። የእኔ ተወካይ ይህንን ውል የተዋዋለው ከተሰጠው የውክልና ሥልጣን ውጭ ነው በማለት በሥር ፍርድ ቤት የተከራከረ ሲሆን የሥር ፍርድ ቤት ይህንን ምክንያት የአመልካችን ክስ ውድቅ ለማድረግ ጠቅሶታል። ሆኖም ተጠሪ ተወካይ ከውክልና ሥልጣኑ ውጭ ነው የተዋዋለው የሚለውን የህንፃ ሥራ የመልቀቅ ውል ተጠሪ በፍታብሓር ህግ ቁጥር 21ዐ7 ድንጋጌዎች መሰረት የማፅደቅ ግዳታ አለበት ወይስ የለበትም? የሚለው ጭብጥ የበታች ፍርድ ቤቶች የግራ ቀኙን ክርክር ማስረጃና የግንባታ ሥራን ልዩ ባህሪ መሰረት በማድረግ ጭብጥ መመሥረትና መወሰን ይገባቸው የነበረ መሆኑን ከፍታብሓር ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 248 ድንጋጌዎች ለመገንዘብ ይቻላል። የበታች ፍርድ ቤቶች ይህንን መሰረታዊ ጭብጥ ሣይመሰርቱና ውሣኔ ሣይሰጡበት አልፈዋል። ይህንን ጭብጥ በአግባቡ ለመወሰን፣ አመልካች ለተጠሪ በኮሚሽን መልክ ከፍየዋለው የሚለው ብር 5ዐ,ዐዐዐ /ሀምሣ ሺህ ብር/ ተጠሪ ተቀብሎል ወይስ አልተቀበለም? ተጠሪ የግንባታ ሥፍራውን ሙለ በሙለ ለአመልካች አስረክቦ ነበር ወይስ አልነበረም? ለጤና ኬላው ግንባታ የሚያስፈልገውን ሰራተኛ በመቅጠርና ለግንባታው አስፈላጊ የሆነውን ዕቃ በማሟላት ግንባታውን ያከናወነው አመልካች ነው ወይስ አይደለም? አመልካች የሰራው የግንባታ ሥራ አለ ከተባለ ተጠሪ አመልካች የሰራውን ሥራ አሰሪው የምዕራብ አርሲ ዞን ጤና መምሪያ እንዱረከበው በማድረግ ክፍያ እንዱፈፀምለት አሰሪውን ጠይቋል ወይስ አልጠየቀም የሚለት ነጥቦች ፍርድ ቤቱ በተከራካሪ ወገኖች የሚቀርቡ ማስረጃዎችንና እውነቱን ለማውጣት በፍታብሓር ሥነ ሥርዓት ህግ ቁጥር 145/1/ በማስቀረብ ጭምር በማጣራት ውሣኔ ላሰጥባቸው የሚገቡ ነጥቦች ናቸው። በያዝነው ጉዲይ የዞኑ ከፍተኛ ፍርድ ቤት ጉዲዩን ለመወሰን አስፈላጊ የሆኑትን ከላይ የተገለፀውን ጭብጥ ሣይመሰርትና ፍሬ ጉዲዩን ሣያጣራ