-** የኢትዮጵያ ብሓራዊ ባንክ ጠበቃ ሚሉዮን አሰፊ ቀረቡ; በፋዳራለ መጀመሪያ; መመሪያ የማውጣት ስልጣን የሰጡት ቢሆንም በንግድ ሕጉ ስለ ዲይሬክተሮች የተመለከቱትን ድንጋጌዎች ለውጥ ያላደረጉ ወይም ገደብ ያላደረጉ ወይም ላላ ወገን; ባን v. -** 1. ሕብረት ኢንሹራንስ ኩባንያ 2. አቶ እየሱስወርቅ ዛፈ ጠበቃ እስራኤል ተክላ ቀረቡ 3. አቶ ወርቅሸት በቀለ ደምሴ; ዎች ያቀረቡትን ክርክር; ዎች የሕብረት ባንክ ባለ አክሲዮኖች መሆናቸውን፣ በ1952ዓ.ም በወጣው የኢትዮጵያ ንግ

የጉዲዩ አመጣጥ አጠር አጠር ባለመልኩ ከላይ የተመለከተው ሲሆን ይህ ችልትም የግራ ቀኙን ክርክር ለሰበር አቤቱታ መነሻ ከሆነው ውሳኔ እና አግባብነት ካላቸው ድንጋጌዎች ጋር በማገናዘብ በሚከተለው መልኩ መርምሮታል። እንደመረመረውም የዚህን ችልት ምላሽ የሚያስፈልገው አብይ ነጥብ አመልካች ባወጣው የተሻሻለ አዱስ የባንክ ስራ ፈቃድና የዲይሬክተሮች፣ የዋና ስራ አስፈፃሚ ሹመት ማጽደቂያ መመሪያ ቁጥር ኤስቢቢ /39/2006/ ስር የተመለከቱት አንቀጽ 5.1.4 እና 5.1.5 ድንጋጌዎች ሕጋዊ አይደለም ተብል መሻሩ ተገቢ መሆን ያለመሆኑ ነው።

በመሰረቱ ሕግ የማውጣት ስልጣን በስልጣን ክፍፍል መርህ መሰረት የሕግ አውጪው አካል ስለመሆኑ እሙን ነው። በሕግ አውጪው የመንግስት አካል የሚወጡ ሕጎች ቀዲማዊ /Primary legislations/ ተብለው የሚታወቁ ሲሆን ላልቹ እንደአሰፈላጊነታቸው አግባብ ባለው አካል የሚወጡ የበታች ሕጎች /Subsidiary legislations/ ተብለው የሚታወቁ ናቸው። ሕግ አውጪው የመንግስት አካል በተለያዩ ቴክኒካዊ፤ ሙያዊና ማህበራዊ ምክንያቶች ቀዲሚውን ሕግ ለማስፈፀም የሚያስችለ ዝርዝር ሕጎች ያስፈልጋለ ብል ባመነ ጊዜ ጉዲዩ በቀጥታ የሚመለከተው አካል የበታች ሕጎችን እንዱያወጣ ስልጣን መስጠት የተለመደና ተቀባይነት ያለው አሰራር ነው። ይህ አሰራር በሕግም በምክንያትም የተደገፈ እና የዲበረ ልምድ ስለመሆኑ የታወቀ ነው። አሁን በተግባር ሥራ ላይ ያለው የሕዝብ ተወካዮች ም/ቤት የሕግ አወጣጥ ሥነ ሥርዓት አዋጅ ቁጥር 14/88 አንቀጽ 2/1/ እንደሚያመለክተው ሕግ የሚላቸው አዋጅ ደንብና መመሪያዎችን ነው።

ክርክሩ በተነሳበት ወቅት ተፈፀሚነት የነበረው አዋጅ ቁጥር 83/1986 ሲሆን ይህ አዋጅ ለገንዘብና ለባንክ አዋጅ የተደነገገ ሲሆን በዚህ ላይ የኢትዮጵያ ብሓራዊ ባንክ ከዚህ አዋጅ በፉት የተቋቋመ ሲሆን ባለበት እንዱቀጥል የደነገገ እና ስለ ባንኩ ዓላማዎች፣ ስልጣን እንዱሁም ተግባር በዝርዝር ተመልክቷል። እንዱሁም አዋጅ ቁጥር 84/1986 ደግሞ ለባንክ ስራ ፈቃድ ስለመስጠትና ስለመቆጣጠር የወጣ አዋጅ ነበር። በዚህ አዋጅ የኢትዮጵያ ብሓራዊ ባንክ የባንክ፣ የኢንሹራንስና የአነስተኛ ገንዘብ ተቋማትን በተመለከተ ለመስራት የሚፈለጉ ሰዎችን ፈቃድ እንዱሰጥ፣ ከፈቃደ በኋላ ቁጥጥር እንደሚያደርግ፣ ለፈቃደ አሰጣጥ በቅድሚያ ሉሟለ የሚችለ ሁኔታዎች ምን ምን እንደሆኑ ያሳያል። አዋጅ ቁጥር 83/1986 አንቀጽ 61 ድንጋጌ ሲታይም ባንኩ የተቋቋመበትን ዓላማ ለማሳካትና ይህንን አዋጅ በሚገባ በስራ ላይ ለማዋል የሚያስፈልጉ መመሪያዎችን ለማውጣት እንደሚችል ሕግ አውጪው ስልጣን ሰጥቶታል። አዋጁ በአንቀጽ 6 ስር የባንኩ ዓላማዎች የተረጋጋ የገንዘብ ሁኔታ መፍጠር፣ የአገሪቱ ገንዘብ አስተማኝ እንዱሆን ማድረግ፣ አስተማማኝ የፊይናንስ አቅም እንዱኖር ማድረግ እንዱሁም ለኢኮኖሚ እድገት አመቺ የሆኑ የክሬዱትና የምንዛሬ ሁኔታዎች እንዱመቻቹ መጣር መሆናቸውን ደንግጓል። እነዚህን ዓላማዎችን ለማስፈፀምም ብሓራዊ ባንክ ስልጣንና ተግባሩ በአዋጁ አንቀጽ 7 ስር ተመልክቷል። አዋጁ በአንቀጽ 60/2/ ስር ይህን አዋጅ የሚቃረን ማናቸውም ሕግ፣ ደንብ ወይም መመሪያ በዚህ አዋጅ ውስጥ የተመለከቱትን ጉዲዮች በሚመለከት ተፈፃሚነት አይኖረውም በሚል ደንግጓል። አዋጅ ቁጥር 84/1986 አንቀጽ 36 ደግሞ መመሪያ የማውጣት ስልጣንን ለአመልካች ሰጥቶታል። በዚሁ አዋጅ አንቀጽ 35 ስር ከአዋጁ ጋር የሚቃረኑ ማናቸውም ሕጎች በዚህ አዋጅ የተሸፈኑ ጉዲዮችን በተመለከተ ተፈፃሚነት አይኖራቸውም በማለትም ተደንግጓል።

እንግዱህ አመልካች በሕግ ኃላፉነትና ተግባሩ ተለይቶ የተሰጠው ሲሆን ይህንኑ ተግባርና ኃላፉነት ለመወጣትና ሕጉን ለማስፈፀም መመሪያ የማውጣት ስልጣን በሕግ አውጪው በአዋጅ ቁጥር 83/1986 እና 84/1986 የተሰጠው መሆኑን ከላይ ከተመለከቱት ድንጋጌዎች የምንገነዘበው ጉዲይ ነው። የባንኮችን ሥራ የመቆጣጠር ተግባርና ኃላፉነት ደግሞ እንደማንኛውም ቁጥጥር የማድረጊያ ስርዓት ሉፈፀም የሚችለው የፊይናንስ ተቋሞችንና የባንኮችን ተግባርና ኃላፉነት አስቀድሞ በሕግ በመወሰን፣ ይህንኑ ተግባርና ኃላፉነታቸውን ስራ ላይ የሚያውለበትን ደንብ እንዱኖራቸው በማድረግ እና በአመራራቸውም ላይ በተለያየ ሕጋዊ መንገድች ቁጥጥር በማድረግ ስለመሆኑ ይታመናል። የባንኮችን ስራ የመቆጣጠር ስራ ለጉዲዩ የተለየ እውቀትና ልምድ ያለውን ተቋም /አካል/ ባለሙያ የሚያስፈልግ መሆኑ እሙን ነው። ባንኮችና የፊይናንስ ተቋማት በሰፉው የሕዝብ ጥቅም ያለባቸው መሆኑም ይታወቃል። በ1952ዓ.ም በወጣው የንግድ ሕግ የአንድ ኩባንያ ዲይሬክተር በልላ ኩባንያ ውስጥ በዲይሬክተርነት እንዱያገለግል የሚከለክል ድንጋጌ የላለው መሆኑና አጠቃላይ ስለ ዲይሬክተሮች የተደነገጉት ድንጋጌዎች ተፈፃሚነታቸው የነበረው ከባንክና ከፊይናንስ ተቋማት ላይ ብቻ ሳይሆን በላልች የንግድ ማህበራትም ላይ ጭምር መሆኑ ይታወቃል። ሕግ አውጪው ባንክና የፊይናንስ ተቋማትን በተወሰነ ደረጃ በተለየ የሕግ ማዕቀፍ እንዱገዙ አድርጓል።

በ1952ዓ.ም የወጣው የንግድ ህግ በሕጎች አወጣጥ ደረጃ አዋጅ ሲሆን አዋጅ ቁጥር 83/1986 እና 84/1986ዓ.ም ተመሳሳይ ደረጃ ያላቸው ሕጎች ናቸው። በአዋጅ ቁጥር 83/1986 እና 84/1986 በሚሸፈኑ ጉዲዮች የንግድ ሕጉ የሚቃረን ከሆነ ተፈፃሚነት የላለው መሆኑ ከሕጉቹ አወጣጥ ቅደም ተከተልና ደረጃ የምንገነዘበው ጉዲይ ነው። አዋጅ ቁጥር 83/1986 እና 84/1986 ከንግድ ሕጉ እኩል ደረጃ ያላቸው በመሆኑና በኋላም የወጡ በመሆኑ በገንዘብና በባንክ እንዱሁም ስለ ባንክ ስራ ፈቃድ ስለመስጠትና ስለመቆጣጠር ቀዲሚ ተፈፃሚነት ያላቸው መሆኑን ከሕጎች አተረጓጎም ደንብ የምንገነዘበው ጉዲይ ነው። ስለሆነም አዋጆቹ ከንግድ ሕጉ ቀድመው የሚፈፀሙ ናቸው ከተባለ አመልካች ያወጣው መመሪያ ቁጥር ኤስቢቢ /39/2006 እነዚህ አዋጆቹን መሰረት አድርጎ የወጣ በመሆኑ ከላይ በተጠቀሱት ጉዲዮች ላይ ከንግድ ሕጉ በላይ የሚፈፀም ይሆናል። የስር ፍ/ቤት ሕጎቹ የወጡበትን ስርዓት፣ ሕጉቹ የሚፈፀሙትን ጉዲይ እና በአፈፃፀም ደረጃ ያላቸውን እርከን በአግባቡ ሳይለይ አመልካች ባወጣው መመሪያ ውስጥ የተካተቱት አንቀጽ 5.1.4 እና 5.1.5 ድንጋጌዎች ተፈፃሚነት ሉኖራቸው አይገባም በማለት እንዱሻሩ መወሰኑ መሰረታዊ የሆነ የሕግ ስህተት ሆኖ አግኝተነዋል። በዚህም ምክንያት ተከታዩን ወስነናል።

ውሳኔ

1. በፋዳራል መጀመሪያ ደረጃ ፍ/ቤት በመ/ ጥር 02 ቀን 2000ዓ.ም ተሰጥቶ በፋዳራለ ከፍተኛ ፍ/ቤት በመ/ ታህሳስ 09 ቀን 2001 የፀናው ውሳኔ በፍ/ብ/ሕ/ሥ/ሥ/ቁጥር 348/1/ መሰረት ተሽሯል።

2. የአመልካች መመሪያ በአዋጅ ቁጥር 83/1986 እና 84/1986 መመሪያውን የማውጣት ስልጣን የተሰጠው በመሆኑ የተሻሻለው አዱስ የባንክ ስራ ፈቃድና የዲይሬክተሮች፣ የዋና ስራ አስፈፃሚ ሹመት ማጽደቂያ መመሪያ ቁጥር ኤስቢቢ /39/2006 አንቀጽ 5.1.4 እና አንቀጽ 5.1.5 ከ1952ቱ የንግድ ሕግ ጋር የሚጋጭ ነው ተብል ሉሻር የሚችልበት ሕጋዊ ምክንያት የለም ብለናል።

3. በዚህ ችልት ለተደረገው ክርክር የወጣውን ወጪና ኪሳራ ግራ ቀኙ የየራሳቸውን ይቻለ ብለናል።

መዝገቡ ተዘግቷል። ወደ መዝገብ ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።