-** አቶ በቀለ ወልቻም - ጠበቃ አቶ አለሙ ገ/ህይወት; ተከሣሽ በመሆን ተከራክረዋል። የክርክሩ መነሻ; በሆነና የሰላዲ ቁጥሩ 3-03593 /ደ.ህ/ በሆነ የህዝብ ማመላለሻ መኪና; ን መኪና ያሽከረክር የነበረው አቶ ወንድወሰን ሽታ ከተፈ v. -** አቶ ጥበቡ ጦና - ጠበቃ አቶ ታደሰ ሲሳይ - ቀረቡ; ገቢ 606.80 ነው። የዚህ ስልሣ ፏርሰንት ገቢ እንደቀረበት ተደርጏ

ተጠሪ ሰኔ 3 ቀን 2003 ዓ.ም በተጻፈ መልስ በንግድ ህግ አንቀጽ 597 የተደነገገው የካሣ መጠን አጓዙ በተጓዡ ላይ ለሚደርሰው ጉዲት እስከ ምን ድረስ ካሣ የመክፈል ግዳታ እንዲለበት የሚደነግግ መሰረታዊ መርህ ሲሆን የንግድ ህግ ቁጥር 599 በመርህ ከተደነገገው በላይ አጓዡ ለተጓዡ ካሣ እንዱከፍል የሚገድቡትን ልዩ ሁኔታን የሚደነግግ ድንጋጌ ነው። በያዝነው ጉዲይ የአመልካችን መኪና ሲያሽከረክር የነበረው የአመልካች ሰራተኛ ከተፈቀደለት በላይ በፍጥነት በማሽከርከሩ አደጋው የደረሰ መሆኑ ተረጋግጦ በወንጀል ጥፊተኛ ተብል በወንጀል የተቀጣ በመሆኑ የስር ፍርድ ቤት የንግድ ህግ አንቀጽ 599 መሰረት በማድረግ መወሰኑ ተገቢ ነው። የካሣውም መጠን ቢሆን በማስረጃ በማጣራት የተሰጠ ነው። የአመልካች የሰበር አቤቱታ የህግ መሰረት የለውም የሚል መልስ አቅርቧል። አመልካች የመልስ መልስ አቅርቧል።

አመልካች ሰኔ 27 ቀን 2003 ዓ.ም የተጻፈ የመልስ መልስ አቅርበዋል።

ከስር የክርክሩ አመጣጥና በሰበር የቀረበው ክርክር ከላይ የተገለጸው ሲሆን እኛም የስር ፍርድ ቤትና የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልትና የሰበር ችልት አመልካች ለተጠሪ የሚከፍለውን የካሣ መጠን የንግድ ህግ አንቀጽ 599 መሰረት በማድረግ ማስላታቸው ተገቢ ነው ወይስ አይደለም? የሚለውን ጭብጥ በመያዝ ጉዲዩን መርምረናል። ከላይ የተያዘውን ጭብጥ ለመወሰን ለጉዲዩ አግባብነት ያላቸው የህግ ድንጋጌዎችን ይዘትና ትርጉም እንደዚሁም ድንጋጌዎቹ ተፈጻሚ የሚሆኑበትን ሁኔታ መመርመር ያስፈልጋል።

1. በአመልካችና በተጠሪ መካከል የንግድ ህግ ቁጥር አንቀጽ 587 በሚደነግገው መሰረት የአጓዥና የመንገደኛ ግንኙነት መኖሩን አመልካችና ተጠሪ በስር ፍርድ ቤትና በሰበር ባቀረቡት ክርክር የሚተማመኑበት ጉዲይ ነው። በአመልካችና በተጠሪ መካከል ሰው ለመጓጓዝ የተደረገ ውል መኖሩን አመልካችና ተጠሪ የሚስማሙበት ነጥብ ነው። በያዝነው ጉዲይ አመልካች ተጠሪ ዋጋ ከፍለው ሲጓጓዙበት የነበረውን የትራንስፕርት መኪና ባለሀብት ሲሆኑ ተጠሪው መንገደኛ ናቸው። አጓዡ መንገደኛውን በመልካም ይዞታና ጥበቃ እንደዚሁም ስለ ምቾቱና ስለ ጉዞው በውለ የተወሰነውን ጊዜ አክብሬ እንደተወሰነው እመድረሻ ስፍራ የማድረስ ግዳታ እንዲለበት የንግድ ህግ አንቀጽ 588 ይደነግጋል። የዚህ ድንጋጌ መሰረታዊ ይዘት የአጓዡን የትራንስፕርት መኪና በሀላፉነት ተረክቦ የመኪናውን ደህንነትና ብቃት አረጋግጦ በትራፉክ ደንብና ሥርዓት አክብሮ የማሽከርከር ሀላፉነት ያለበት አሽከርካሪ /ሹፋር/ ረዲቱና ላልች ሰራተኞች የመንገደኛውን መልካም ይዞታና ጥበቃ እንደዚሁም ምቾት በመጠበቅ መንገደኛውን ከመነሻው እስከ መድረሻው የማድረስ ሀላፉነታቸውን ካልተወጡ አጓዡ በንግድ ህግ ቁጥር 588 የተጣለበትን ህጋዊ ግዳታ እንዲልተወጣ የሚቆጠር መሆኑን ለመገንዘብ ይቻላል። አጓዡ ይህንን ህጋዊ ሀላፉነቱን በአግባቡ ካልተወጣ መንገደኛው በጉዞው ላይ ስለሚደርስበት መዘግየትና በጉዞው ጊዜ ወይም በሚሣፈርበት ወይም በሚወርድበት ጊዜ በአደጋ ምክንያት ለሚደርስበት መቁሰል ወይም የአካል ማጉደል ወይም የህይወት ማለፍ አጓዡ ሀላፉ እንደሚሆን የንግድ ህግ አንቀጽ 595 በግልጽ ይደነግጋል።

የንግድ ህግ አንቀጽ 595 አጓዡ መንገደኛው በጉዞ ጊዜ በሚሣፈርበትና በሚወርድበት ጊዜ በአደጋ ምክንያት ለሚደርስበት መቁሰል ወይም የአካል መጉደል ወይም ህይወት ማለፍ አጓዡ በሀላፉነት የሚጠየቅ መሆኑን በመሰረታዊ መርህነት የሚደነግግ ሲሆን ፣ አጓዡ ከሀላፉነት ነጻ የሚሆንባቸዉን ልዩ ሁኔታዎች የሀላፉነቱን መጠንና አጓዡ በህግ ከተደነገገው መጠን በላይ በሀላፉነት ሉጠይቅ የሚችልባቸውን ሁኔታዎች የሚደነግጉ ልዩ ድንጋጌዎች በንግድ ህጉ ተካተዋል።

2. የመጀመሪያ በንግድ ህግ አንቀጽ 595 ከተደነገገው ሀላፉነት አጓዡ ነጻ የሚሆንበትን ሁኔታ የሚደነግገው የንግድ ህጉ አንቀጽ 596 ነው። በንግድ ህግ አንቀጽ 596 አጓዡ በመንገደኛው ላይ የአካል መጏዲት ወይም የሞት አደጋ የደረሰው ከአቅም በላይ በሆነ ከፍተኛ ሀይል መሆኑን ፣ ወይም ጉዲቱ የደረሰው በሶስተኛ ሰው ጥፊት መሆኑን ወይም በመንገደኛው ጥፊት መሆኑን ያስረዲ እንደሆነ አጓዡ ከሀላፉነት ነጻ እንደሚሆን ይደነግጋል። አጓዡ በንግድ ህግ ቁጥር 596 መሰረት አደጋው የደረሰ መሆኑን ለማስረዲት ካልቻለ በመንገደኛው ላይ ለደረሰው ጉዲት አጓዡ በሀላፉነት የሚጠየቅ መሆኑንና የሀላፉነቱ መጠን ለአንድ መንገደኛ ከብር 4ዐ,ዐዐዐ /አርባ ሺ ብር/ እንደማይበልጥ የንግድ ህግ አንቀጽ 597 በግልጽ ይደነግጋል።

ሆኖም በንግድ ህግ አንቀጽ 597 የተደነገገው የሀላፉነት መጠን አጓዡ በንግድ ህግ አንቀጽ 596 የተደነገጉትና ከሀላፉነት ነጻ የሚያደርጉት ሁኔታዎች መኖራቸውን ለማስረዲት ባልቻለበት ሁኔታና መንገደኛው በንግድ ህግ አንቀጽ 599 በሚደነግገው መሰረት አጓዡ አደጋ ሉያደርስ የሚችል መሆኑን እያወቀ በፈጸመው ተግባር ወይም ጉድለት ምክንያት አደጋው የደረሰ መሆኑን ለማስረዲት ባልቻለበት ጊዜ ተፈጻሚ የሚሆን ድንጋጌ ነው። በያዝነው ጉዲይ የአመልካች ንብረት የሆነውን የትራንስፕርት መኪና ያሽከረክር የነበረው የአመልካች ሰራተኛ የመኪናው ሹፋር ከተፈቀደለት ፍጥነት በላይ በማሽከርከሩ መኪናው የተገለበጠና ተጠሪ ላይ ጉዲት የደረሰ መሆኑ የአመልካችን መኪና ያሽከረክር የነበረው ሹፋር በሀዋሣ ከተማ የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት በወንጀል መዝገብ በወንጀል ተከስሶ የካቲት 1ዐ ቀን 2002 ዓ.ም በፍርድ ጥፊተኛ መሆኑ ተረጋግጦ በሶስት ወር እስራት የተቀጣ መሆኑን በማረጋገጥ የስር ፍርድ ቤት ውሣኔ ተሰጥቷል። በንግድ ህግ ቁጥር 588 በሚደነግገው መሰረት የመንገደኛውን መልካም ይዞታ ደህንነትና ምቾች በመጠበቅ መንገደኛውን የማጓጓዝ ሀላፉነቱን አጓዡ የሚወጣው አጓዡ ራሱ የመኪናው አሽከርካሪ ከሆነ አጓዡ፣ ረዲቱና ላልች ሰራተኞች አማካኝነት ሲሆን አጓዡ የመኪናው አሽከርካሪ ካልሆነ መኪናውን በሀላፉነት ይዞ በሚያሽከረክረው ሹፋር ፣ ረዲቱና ላልች ሰራተኞች በኩል መሆኑን ለመገንዘብ ይቻላል።

በተመሣሣይ ሁኔታ በንግድ ህግ ቁጥር 599 በተደነገገው መሰረት አደጋ ሉያደርስ ወይም ሉፈጥር የሚችል መሆኑን እያወቀ አጓዡ በፈጸመው ተግባር ወይም ጉድለት ምክንያት አደጋው የደረሰ መሆኑን መንገደኛው የሚያስረዲው አጓዡ የመኪናው አሽከርካሪ ከሆነ እሱ ራሱ መኪናውን ሲያሽከረክር ወይም ረዲቱና ላልች ሰራተኞች በፈጸሙት ተግባር ወይም ጉድለት ምክንያት አደጋው የደረሰ መሆኑን በማስረዲት ነው። አጓዡ መንገደኛው የተሣፈረበትን መኪና የማያሽከረክር በሆነ ጊዜ መኪናውን አጓዡ በሀላፉነት ተረክቦ ሲያሽከረክር የነበረው ሰው ፣ ረዲቱ ወይም ላላ የአጓዡ ሰራተኛ አደጋ ሉያደርስ ወይም ሉፈጥር የሚችል መሆኑን እያወቀ በፈጸመው ተግባር ወይም ጉድለት ምክንያት አደጋው የደረሰ መሆኑን በማስረዲት ነው።

በንግድ ህግ አንቀጽ 599 ‛አጓዡ የተፈጸመው ተግባር ወይም ጉድለት“ የሚለው ሀረግ አጓዡ በግለ የፈጸመውን ተግባር ወይም ጉድለት የሚመለከት ሣይሆን የአጓዡ ሰራተኞች አደጋ ሉያደርስ ወይም ሉፈጠር እንደሚችል እያወቁ የፈጸሙትን ተግባር ወይም ጉድለት የሚያካትት ነው። የንግድ ህግ አንቀጽ 599 ድንጋጌ ይዘት ህግ አውጭው ከውል ውጭ ስለሚደርስ ሀላፉነት ‛አንድ ሰራተኛ ስራውን በሚሰራበት ጊዜ ሀላፉነትን የሚያስከትል ጥፊት የሰራ እንደሆነ በፍታብሓር በሀላፉነት የሚጠየቀው አሰሪው ነው“ በማለት በፍታብሓር ህግ ቁጥር 2130 የደነገገውን መሰረታዊ መርህ በሚያካትት ሁኔታ መተርጏምና የህጉ ድንጋጌ ተግባራዊ እንዱሆን ካልተተረጏመ የንግድ ህግ አንቀጽ 599 ህግ አውጭው የሰጠውን ግብ የሚያሣካ አይሆንም።

ከዚህ አንጻር ስንመለከተው አደጋው የደረሰው የአመልካችን መኪና ሲያሽከረክር የነበረው ሹፋር ከተፈቀደለት ፍጥነት በላይ ማሽከርከሩ አደጋ ሉያደርስ ወይም ሉፈጥር የሚችል መሆኑ በቂ የሙያ ዕውቀትና ክህልት እያለው ከተፈቀደለት ፍጥነት በላይ በማሽከርከሩ መሆኑን ተጠሪ ስላስረዲ የበታች ፍርድ ቤቶች የንግድ ህግ አንቀጽ 599 ለጉዲዩ ተፈጻሚ ማድረጋቸው ተገቢ ሆኖ አግኝተነዋል።

በተጠሪ አካል ላይ ጉድለት ያደረሰው አደጋ የተከሰተው የአመልካች ሰራተኛ የሆነውና መኪናውን ያሽከረክረው የነበረው ሹፋር የትራፉክ ደንብና ስርዓት በመጣስ መኪናውን ከተፈቀደለት ፍጥነት በላይ በማሽከርከር በፈጸመው ተግባር መኪናው የተገለበጠ መሆኑን ተጠሪ በበቂ ማስረጃ እንዲስረዲ ፍሬ ጉዲይ የማጣራትና ማስረጃ የመመዘን ስልጣን ባላቸው የስር ፍርድ ቤትና ይግባኝ ሰሚው ችልት ተረጋግጧል። ስለሆነም አመልካች በተጠሪ ላይ ለደረሰው ጉዲት በንግድ ህግ አንቀጽ 597 ከተደነገገው በላይ ካሣ የመክፈል ሀላፉነት የለብኝም በማለት ያቀረቡት ክርክር የህግ መሰረት ያለው ሆኖ አላገኘነውም። የበታች ፍርድ ቤቶች አመልካች በንግድ ህግ አንቀጽ 599 መሰረት በንግድ ህግ አንቀጽ 597 ከተደነገገው የሀላፉነት መጠን በላይ ለተጠሪ ካሣ የመክፈል ሀላፉነት አለበት በማለት የሰጡት የህግ ትርጉምና ውሣኔ ተገቢና የህግ ስህተት ያላለበት በመሆኑ በዚህ በኩል አመልካች ያቀረቡትን የሰበር አቤቱታ አልተቀበልነውም።

3. አመልካች በንግድ ህግ አንቀጽ 597 ከተደነገገው የሀላፉነት መጠን በላይ ለተጠሪ ካሣ የመክፈል ሀላፉነት እንዲለበት የንግድ ህግ አንቀጽ 599ን መሰረት በማድረግ የበታች ፍርድ ቤቶች መወሰናቸው ተገቢ ነው የሚለው መደምደሚያ ላይ ደርሰናል። ከዚህ በኋላ የሚነሣው የህግ ጥያቄ አመልካች ለተጠሪ በንግድ ህግ አንቀጽ 599 መሰረት ሉከፍለው የሚገባው ምን ያህል ነው የካሣው መጠንስ እንዳት ነው የሚሰላው የሚለው ጥያቄ ነው። የንግድ ህግ አንቀጽ 597 ጉዲት የደረሰበት መንገደኛ ገቢ በጉዲቱ ምክንያት የደረሰበትንና ወደፉት የሚደርስበት ኪሣራ ከብር 40,000 በላይ መሆኑ ቢረጋገጥ እንኳን አጓዡ ለአንድ መንገደኛ የሚከፍለውን የካሣ መጠን በብር 40,000 መለወጥ እንደላለበት የሚደነግግና የሀላፉነቱን መጠን የሚወሰን ድንጋጌ ነው። የንግድ ህግ አንቀጽ 599 ከላይ ለተገለጸውና የሀላፉነቱን መጠን ከሚወሰነው አንቀጽ 597 በልዩ ሁኔታ የተደነገገ ድንጋጌና መንገደኛው ከአጓዡ ከብር 40,000 በላይ ካሣ ለመጠየቅና ለማግኘት የሚችልበትን ልዩ ሁኔታ የሚደነግግ ድንጋጌ ነው።

በግንድ ህግ ቁጥር 599 ድንጋጌ መሰረት ለመንገደኛው ካሣ የመክፈል ሀላፉነት ያለበት አጓዡ ለመንገደኛው የሚከፍለው የካሣ መጠን ለመወሰን በፍታብሓር ህግ ቁጥር 2091 እና በፍታብሓር ህግ ቁጥር 2092 የተደነገጉት የካሣ አከፊፈል መርሆች አግባብነት ያላቸው ናቸዉ።

ከዚህ አንጻር ስንመለከተው የስር ፍርድ ቤት አመልካች ለተጠሪ ሉከፍል የሚገባውን የካሣ መጠን የወሰነው ከላይ የጠቀስናቸውን መሰረታዊ የካሣ አከፊፈል ድንጋጌዎች መሰረት በማድረግ ሆኖ አግኝተነዋል። የስር ፍርድ ቤት አመልካች ተጠሪ በአደጋው ምክንያት የደረሰበትን ጉዲት ለመታከም ያወጣውን ወጭና ላልች አስፈላጊ ወጭዎች በማስረጃ በማረጋገጥ ለተጠሪ እንዱከፈል የንግድ ህግ አንቀጽ 599ን ከፍታብሓር ህግ ቁጥር 2091 ጋር አጣምሮ በመተርጏም የወሰነ መሆኑን ተገንዝበናል። ከዚህ በተጨማሪ የስር ፍርድ ቤት አመልካች አደጋው ሲደርስበት ያገኝ ከነበረው የወር ደመወዝ ለገቢ ግብር የሚከፍለውን በመቀነስ ፣ ተጠሪ ከሚያገኘው የወር ደመወዝ ስልሣ ፏርሰንቱን ብቻ አመልካች እንዱከፍል ወስኗል። የስር ፍርድ ቤት ተጠሪ የጡረታ መገለያ እድሜው እስኪደርስ ያገኝ የነበረው የተጣራ ገቢ ስልሣ ፏርሰንቱን ብቻ አመልካች እንዱከፍል የንግድ ህግ አንቀጽ 599ን ከፍታብሓር ህግ ቁጥር 2092 ጋር አጣምሮ በመተርጏም የካሣውን መጠን የወሰነ እንደሆነ ተገንዝበናል። የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልትና የሰበር ችልት የስር ፍርድ ቤት የንግድ ህግ አንቀጽ 599 አግባብነት ካላቸው የፍታብሓር ህግ ድንጋጌዎች ጋር በማጣመር ተግባራዊ ያደረጉ መሆኑን በማረጋገጥ የስር ፍርድ ቤት ውሣኔ ማጽናታቸው ተገቢና የህግ ስህተት ያላለበት በመሆኑ በዚህ በኩል አመልካች ያቀረበውን የሰበር አቤቱታ አልተቀበልነውም።

በአጠቃላይ አመልካች በተጠሪ ላይ ለደረሰው የአካል መጉደል ካሣ የሚከፍለው በንግድ ህግ አንቀጽ 597 ድንጋጌዎች መሰረት ሣይሆን በንግድ ህግ አንቀጽ 599 መሰረት ነው በማለት የካሣውን መጠን የፍታብሓር ህግ ቁጥር 2091 እና የፍታብሓር ህግ ቁጥር 2092 መሰረታዊ መርሆች በመጠቀም መወሰናቸው ተገቢና መሰረታዊ የህግ ስህተት ያላለበት ነው በማለት ወስነናል።

ው ሣ ኔ

1. የደቡብ ብሓር ብሓረሰቦች ህዝቦች ክልል የሀዋሳ ከተማ ከፍተኛ ፍርድ ቤት፣ የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልትና ሰበር ችልት የሰጡት ውሣኔ ጸንቷል።

2. በዚህ ፍርድ ቤት ሚያዝያ 21 ቀን 2003 ዓ.ም የተሰጠው የዕግድ ትዕዛዝ ተነስቷል፤ ይጻፍ።

3. በዚህ ፍርድ ቤት የወጣውን ወጭና ኪሣራ ግራ ቀኙ ለየራሳቸው ይቻለ። መዝገቡ ወደ መዝገብ ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት