-** የኢትዮጵያ መንገድች ባለሥለጣን የቀረበ የለም; በዚሁ የእርሻ መሬት ላይ ጥቅምት ዐ5 ቀን 1997 ዓ.ም ካምፔ ያሰፈረበት መሆኑን፣ እያንዲንዲቸው በመሬቱ ላይ በሄክታር ሰላሣ ኩንታል ስንዳ የሚያገኙ መሆኑን፣ በወቅቱ የአንድ ኩንታል v. -** እነ አቶ ከድር ኃላጅንሶ /አስራ ሁለት ሰዎች/- ጠበቃ አማን ቡልቡላ ቀረቡ; ዎች እያንዲንዲቸው 6666 ካሬ ሜትር የሆነው የእርሻ; ዎች የመሬቱን ባለይዞታ መሆናቸውን የሚያሣይ ማስረጃ ስላላቀረቡ ለመክሰስ የማይችለ መሆኑን በመጀመሪ

አመልካች አጥብቆ የሚከራከረው ላላውና ዋናው ነጥብ ተጠሪዎች ካሣ እንዱከፈላቸው መወሰኑ ከአዋጅ ቁጥር 4ዐ1/96 መንፈስና ይዘት ውጪ ነው የሚለው ሲሆን ይህ ችልት ይህንኑ የክርክር ነጥብ ከሕጉ ጋር አዛምድ ተመልክቷል። አመልካች የተጠሪዎች የእርሻ መሬት ይዞታ ወሰደ ተብል የተረጋገጠው ጥቅምት ዐ5 ቀን 1997 ዓ.ም ሲሆን ተጠሪዎች ክሱን የመሰረቱት ታህሣሥ 13 ቀን 1998 ዓ.ም ነው። እንዱሁም አመልካች ወሰደ የተባለው መሬት በወቅቱ እህል ማብቀል የሚችል መሆን ያለመሆኑ በሚመለከተው አካል ከመረጋገጡ ውጪ በአመልካች ሲወሰድ የስንዳ አዝመራ የነበረበት አለመሆኑ በበታች ፍርድ ቤቶች ተረጋግጧል። አመልካች በባድ የእርሻ ይዞታ መሬት ካሣ የመክፈል ኃላፉነት አለበት የተባለው መሬቱ ወደፉት ሉዘራበትና ሉመረትበት የሚችል ነው በሚል ምክንያት መሆኑን የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት ውሣኔ እና ከአጠቃላይ የክርክሩ ሂደት ተገንዝበናል። እንግዱህ ጉዲዩ እንዱህ ከሆነ አግባብነት ያለው ሕግ የትኛው ነው? በዚሁ ሕግ መሰረትስ አመልካች ካሣ የመክፈል ግዳታ አለበት? ወይንስ የለበትም?

የሚለው ጥያቄ መታየት ያለበት ነው።

አመልካች የተጠሪዎችን የእርሻ ይዞታ መሬት መወሰደ በተረጋገጠበት ጥቅምት ዐ5 ቀን 1997 ዓ.ም ስራ ላይ የነበረውና ለጉዲዩ አግባብነት ያለው አዋጅ ቁጥር 4ዐ1/96 ነው። ተጠሪዎች ክስ የመሰረቱት ታህሣሥ 13 ቀን 1997 ዓ.ም ሲሆን በዚህ ወቅት ስራ ላይ ያለው ለሕዝብ ጥቅም ሲባል የመሬት ይዞታ ስለሚለቀቅበትና ለንብረት ካሣ የሚከፈልበትን ሁኔታ ለመወሰን የወጣው አዋጅ ቁጥር 455/97 መሰረት ነው። ተጠሪዎች ከጉዲዩ አግባብነት አለው በማለት የሚከራከሩትም ክስ በመሰረቱበት ወቅት ተፈፃሚ የሆነውን ይህንኑ ሕግ ነው። ይሁን እንጂ ይህ አዋጅ ተፈፃሚነት እንዱኖረው የተደረገው ከሐምል ዐ8 ቀን 1997 ዓ.ም ጀምሮ ሲሆን በመሸጋገሪያ ድንጋጌም አዋጅ ቁጥር 4ዐ1/96 ተፈፃሚነት በነበረበት ወቅት የተወሰደ የመሬት ይዞታ ጉዲዮች በአዋጅ ቁጥር 455/97 መሰረት የሚታዩበት አግባብ ስለመኖሩ አላስቀመጠም። ስለሆነም ጉዲዩ መታየት ያለበት መሬቱ ተወሰደ በተባለበት ወቅት ስራ ላይ በነበረው አዋጅ ቁጥር 4ዐ1/96 መሰረት ሁኖ ተገኝቷል።

በዚህ አዋጅ አንቀጽ 9/1/ መሰረት መሬት የሚወሰድበት ባለይዞታ በገንዘቡ፣በጉልበቱ፣ ወይም በፈጠራ ችልታው ላፈራውና በመሬቱ ላይ ለሚገኘው ንብረት እንዱሁም ላደረገው ቋሚ ማሻሻል ካሣ ይከፈለዋል በሚል የተደነገገ ሲሆን የዚሁ አንቀጽ ንዐስ ቁጥር ሁለት ድንጋጌ ደግሞ ከባለይዘታው በሚወሰደው መሬት ላይ ለሚገኝ ንብረት የሚከፈል ካሣ ንብረቱን ለመተካት ከሚያስፈልገው ወጪ ጋር ተመጣጣኝ ይሆናል ሲል ደንግጓል። ከዚህ ድንጋጌ የምንገነዘበው አቢይ ነጥብ የካሣ መሰረትና መጠን የሚወሰነው በይዞታው ላይ ንብረት ያለ መሆኑ ሲረጋገጥ መሆኑን ነው። ሆኖም መሬቱ ሲወሰድ ንብረት ያልነበረ ከሆነ ካሣ ሉከፈል ይገባል ወይስ አይገባም የሚለው ጥያቄ ምላሽ የሚያገኘው በአዋጁ አንቀጽ 1ዐ መሰረት ነው። ይህ ድንጋጌ የመሬት ይዞታው በቋሚነት የሚወሰድበት ሰው በመሬቱ ላይ ሰብል ወይም ተክል ቢኖርም ባይኖርም ተመሣሣይ መሬት ያለው ሰው የሚያገኘው አማካይ ገቢ በአዋጁ አንቀጽ 9 ከሚከፈለው ካሣ በተጨማሪ የሚከፈለው ስለመሆኑ በመርህ ደረጃ በንዐስ ቁጥር አንድ ስር ያስቀመጠ ሲሆን ዝርዝሩም በደንብ እንደሚወሰን ያሣያል።

የተጠቀሰው አንቀጽ ንዐስ ቁጥር ሁለት ድንጋጌም የመሬቱ ይዞታው ለተወሰነ ጊዜ ለሚወሰድበት ሰው ወይም ለወል መሬት ባለይዞታዎች በመሬቱ ላይ ሰብል ወይም ተክል ቢኖርም ባይኖርም መሬቱ ባይለቀቅ ኖሮ ከመሬቱ ሉገኝ ይችል የነበረው ገቢ መሬቱ እስከሚመለስ ድረስ ላለው ጊዜ ታስቦ በአዋጁ አንቀጽ ዘጠኝ መሰረት ከሚከፈለው ካሣ በተጨማሪ እንደሚከፈል፣ በአንቀጽ አስር ንዐስ ቁጥር አንድ ድንጋጌ ከሚከፈለው ክፍያ መብለጥ እንደላለበትና ዝርዝሩም በደንብ እንደሚወሰን ደንግጓል። በአዋጁ አንቀጽ አስር ንዐስ ቁጥር አንድ እና ሁለት የተቀመጡት ድንጋጌዎች ተፈፃሚ የሚሆኑት የመሬት ባለይዞታው ለተወሰደበት ሰው ተተኪ መሬት ያልተገኘለት መሆኑን አግባብ ያለው የመስተዲድር አካል ሲያረጋግጥ ብቻ እንደሆነ ተጠቃሹ ድንጋጌ በንዐስ ቁጥር ሦስት ስር በግልጽ አስቀምጧል። ለተጠሪዎች ካሣ እንዱከፈል የስር ፍርድ ቤቶች የወሰኑት ደንቡን መሰረት በማድረግ ባይሆንም ይዞታው ምን አይነት ሰብል እና ምን ያህል መጠን ሉያስምርት እንደሚችል ከሚመለከተው የክፍለ አካል የስር ፍርድ ቤት ማረጋገጫ እንዱቀርብለት አድርጎ ባጣራው መሰረት ነው። ተጠሪዎች ለተወሰደባቸው መሬት ይዞታ ተተኪ መሬት የተገኘላቸው ወይም የተሰጣቸው ስለመሆኑ አልተረጋገጠም፣ አመልካችም በዚህ ረገድ ያቀረበው ክርክር የለም፣ በስር ፍርድ ቤትም የሚመለከተው አካል ለተጠሪዎች ተተኪ መሬት የተገኘላቸው ስለመሆኑ የገለፀው ነገር የለም።

በመሆኑም ተጠሪዎች በአዋጁ አንቀጽ አስር ንዐስ አንቀጽ አንድ፣ ሁለት እና ሶስት ድንጋጌዎች ጣምራ ንባብ መሰረት የመፈናቀያ ካሣ የማያገኙበት ሕጋዊ ምክንያት የለም። በመጨረሻ የተወሰነው የመፈናቂያ ካሣ መጠን ሲታይም የተጋነነ ወይም ከክፍለ አካል ከቀረበው ማረጋገጫ ይዘት ውጪ ነው ለማለት የሚያስችልም አይደለም። በመሆኑም ተጠሪዎች ባለይዞታ ስለመሆናቸው ተረጋግጧል እስከተባለ ድረስ በቦታው ላይ ሰብል ሣይኖር ቦታውን አመልካች መውሰደ የመፈናቂያ ካሣ ለተጠሪዎች እንዱከፈል የሚያደርግ ስለመሆኑ የአዋጅ ቁጥር 4ዐ1/96 አንቀጽ 9 እና 1ዐ ድንጋጌዎች ጣምራ ንባብ እና የኢ.ፋ.ዱ.ሪፐብላክ ሕገ መንግሥት አንቀጽ 4ዐ/7/ ድንጋጌ ይዘትና መንፈስ የሚያስገነዝቡን ጉዲይ ሆኖ ስለአገኘን በጉዲዩ ላይ በተሰጠው ውሣኔ መሰረታዊ የሆነ የሕግ ስህተት ተፈጽሟል ለማለት አልተቻለም። በዚህም ምክንያት ተከታዩን ወስነናል።

ው ሣ ኔ

1. በጉዲዩ ላይ በበታች ፍርድ ቤቶች የተሰጠው ውሣኔ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁጥር 348/1/ መሰረት ፀንቷል።

2. በዚህ ችልት ለተደረገው ክርክር የወጣውን ወጪና ኪሣራ ግራ ቀኙ የየራሣቸውን ይቻለ ብለናል።

ትዕዛዝ

በዚህ ችልት የካቲት ዐ5 ቀን 2ዐዐ2 ዓ.ም ተሰጥቶ የነበረው እግድ ተነስቷል።

መዝገቡ ተዘግቷል፤ ወደ መዝገብ ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት