** ወ/ሮ አየለች ከበደ - ቀረበች; የጋራ ናቸው ያለቻቸውን ንብረቶች በመዘርዘር ድርሻዋን ትወስድ ዘንድ እንዲወሰንላት ጠይቃለች።; ሚያዝያ 15 ቀን 2ዐዐ1 ዓ.ም በፃፈችው ማመልከቻ ያቀረበችውን; ከሥር ጀምራ የተከራከረችው ቤቱ በሞት ከ v. ** በላቸው ዋለ ከጠበቃ ውብሰራ ሹመቴ ጋር - ቀረበ; ም በበኩለ ለክሱ በሰጠው መልስ የሚክደውን በመካድ የሚያምነውን ደግሞ በማመን ክርክሩን አቅርቦአል። ከዚህ በኋላ ፍ/ቤቱ የቀረበለትን ክርክር መርምሮ ተገቢ ነው ያለውን; ን አስቀርበን

በመቀጠል በሁለተኛ ደረጃ የተመለከትነው የቡልኬት ማምረቻና ሱፐር ማርኬት/ የገበያ ማዕከል/ እንዲሁም በሱለልታ ከተማ የሚገኙ የኢንቨስትመንት ሥራዎችን በሚመለከት የተነሳውን ክርክር ነው። በዚህ ረገድ የሥር ፍ/ቤቶች የሰጡትን ውሳኔ እንዳየነው መሰረት ያደረገው ንብረቶቹ የአመልካች እና የተጠሪ የጋራ ሃብት አይደለም የሚል አይደለም።

ንብረቶቹ የጋራ ሃብት አንደሆኑ ፍ/ቤቱ አረጋግጦአል። በልላ በኩል ደግሞ ተጠሪ የንብረቶቹን ግምት ግማሽ ለአመልካች በመስጠት ያስቀራቸው በማለት ወስኖአል። አመልካች የተቃወመችው ይህን ውሳኔ ነው። ንብረቶቹ የጋራችን እስከሆኑ ድረስ መካፈል ያለብን እኩልነታችን ተጠብቆ ነው በማለትም ነው የተከራከረችው ተጠሪም ቢሆን ንብረቶቹ የጋራ አይደለም የሚል መከራከሪያ የለውም። ክርክሩ አመልካችም በጉለላ ክፍለ ከተማ የሚገኘውን ቤት ለኔ ድርሻዬን ግምት ከፍላ እንድታስቀር ስለተወሰነላት ይህንኑ ለማቻቻል ተብል የተደረገ ነው የሚል ነው።

ቀደም ሲል እንደተገለጸው በጉለላ ክፍለ ከተማ የሚገኘው መኖሪያ ቤት የአመልካች እና የልጆችዋ ብቻ በመሆኑ ተጠሪ የዚህ ቤት እኩል ድርሻ አለኝ የሚልበት አግባብ የለም።

በመሆኑም በላልች ንብረቶች የተሰጠው ውሳኔ ከመኖሪያ ቤቱ ጋር የሚያያዝበት ሁኔታ እንዳለ በማድረግ ተጠሪ ያቀረበው ክርክር ተቀባይነት አይኖረውም። እዚህ ላይ በአግባቡ መታየት ያለበት ጉዳይ ላልቹ ንብረቶች የአመልካች እና የተጠሪ የጋራ ሃብት መሆናቸው ከተረጋገጠ ክፍፍለ መፈጸም ያለበት በምን አይነት ሁኔታ ነው የሚለው ነው። ባልና ሚስት በጋራ ያፈሩአቸው የጋራ ሃብቶች መከፋፈል ያለባቸው በእኩልነት መርህ ላይ በመመሥረት እንደሆነ በኢ.ፍ.ዲ.ሪ ሕገ መንግሥት አንቀጽ 35/2/ እና በተሻሻለው የቤተሰብ አንቀጽ 9ዐ ከተቀመጡት ድንጋጌዎች መገንዘብ ይቻላል። የእኩልነት መርህ መጠበቅ አለበት ከተባለ ደግሞ አንዱ ከላላው ያነሰ ወይም የበለጠ አይወስድም ማለት እንደሆነ ግልጽ ነው። በያዝነው ጉዳይ እንደምናየው የባልና ሚስቱ የጋራ ሃብቶች ናቸው የተባለት የቡልኬት ማምረቻ እና የገበያ ማዕከል እንዲሁም በሱለልታ ከተማ የሚገኙ የኢንቨስትመንት ስራዎች በባለቤትነት /በተግባር/ እንዲረከብ ወይም እንዲወስድ የተባለው ተጠሪ ነው። የሥር ፍ/ቤቶች የሰጡት ውሳኔ ተቀባይነት ይኑረው ከተባለ አመልካች ልታገኝ የምትችለው የንብረቶቹ ግምት/ገንዘብ/ ግማሽ ብቻ ነው። አመልካች ግን አልተስማማችም። ገንዘቡን የምትወስደው በፍርድ ስለተገደደች እንጂ ፈቅዳ አይደለም ማለት ነው ተጠሪ ንብረቱን መውሰድ አለብኝ እንደሚለው ሁለ አመልካችም የንብረቱን ግምት ግማሽ በገንዘብ ተለውጦ እንድትወስድ አልገደድም የማለት ከእኩልነት መርህ የሚነሳውን ክርክርዋ ከሕግ አግባብ ውጪ እንዳለመቀበልም ነው የሚቆጠረው። በእኛ እምነት እና ግንዛቤ የንብረት ክፍፍለ መከናወን ያለበት ሕጉ ባስቀመጠው የእኩልነት መርህ እና በቤተሰብ ሕጉ በተመለከተው የክፍፍል ሥርዓት መሰረት ነው።

ከፍ ሲል እንደተመለከትነው አመልካች እና ተጠሪ ንብረቶቹን በስምምነት ሉከፋፈለ አልቻለም። ከዚህ የተነሣም ሕጉ ወደአስቀመጠው የክፍፍል ሥርዓት መሄዱ የግድ ነው።

በቤተሰብ ሕጉ አንቀጽ 91 እንደተመለከተው ሃብቱን በአይነት መከፋፈል የሚቻል ከሆነ ከንኡስ አንቀጽ /1/ እስከ ንኡስ አንቀጽ /3/ በተቀመጡት ድንጋጌዎች መሰረት እንዲፈጸም የሚቻልበትን ሁኔታ ማመቻቸት ይገባል። በዚህ ሁኔታ ለማከፋፈል የማይቻል ከሆነ ደግሞ ቀጥል ባለው አንቀጽ 92 መሰረት ንብረቱን በመሸጥ ከሺያጩ የተገኘውን ገንዘብ እንዲከፋፈለ ማድረግ ነው። በያዝነው ጉዳይ የሥር ፍ/ቤቶች የንብረት ክፍፍለ በዚህ ሥርዓት መሰረት እንዲፈጸም አላደረጉም። በመሆኑም ውሳኔው በሕጉ አተገባበር /አተረጓጏም/ ረገድ መሰረታዊ ስህተት የተፈጸመበት ነው ለማለት ችለናል።

በመጨረሻም ያየነው በጉለላ ክፍለ ከተማ የሚገኘው መኖሪያ ቤት ሲታደስ እኔም ገንዘብ አዋጥቻለሁ የሚለው የተጠሪ ክርክር በምን አግባብ ላታይ ይገባል የሚለው ነው። የሥር ፍ/ቤቶች ቤቱ የአመልካች እና የተጠሪ የጋራ ሃብት ነው ብለው በመደምደማቸው ላላውን አማራጭ አላዩም። በበኩላችን እንደተገነዘብነው ቤቱ የአመልካች እና የልጆችዋ የጋራ ሃብት ነው ቢባልም፤ ሲታደስ በጥቅም ላይ ከዋለው የእድሳት ወጪ/ገንዘብ/ ውስጥ ግማሹ የአመልካች መሆኑ የሚታመን ሲሆን ይው ገንዘብ የአመልካች የግል ስለመሆኑ እስካልተረጋገጠ ድረስ ከተጠሪ ጋራ የጋራ ሃብት ነው ተብል የሕግ ግምት የሚወስድበት ነው። በመሆኑም ተጠሪ ያለው መብት አመልካች ለእድሳት ካወጣችው ወጪ ግማሽ ገንዘብ ውስጥ ግማሹን ማለትም የቤቱን መቶ ፐርሰንት ሃያ አምስት ከመቶ /ፐርሰንት/ መውሰድ ነው። ይህ መጠን ደግሞ በሥር ፍ/ቤት ሉረጋገጥ የሚገባው ነው። ስለዚህም ተከታዩን ወስነናል።

ውሳኔ

1. የፍድራል መጀመሪያ ደረጃ ፍ/ቤት በመ/ቁ/544ዐ6 ነሐሴ 23 ቀን 2ዐዐዐ ዓ.ም የሰጠው ውሳኔ እና የፍድራል ከፍተኛ ፍ/ቤት በመ.ቁ.728ዐ5 ሚያዝያ 8 ቀን 2ዐዐ1 ዓ.ም የሰጠው ውሳኔ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕግ ቁ. 348/1/ መሰረት ተሻሽለዋል።

2. በጉለላ ክፍለ ከተማ ቀበላ 13/14 ውስጥ የሚገኘው ቁጥሩ 1ዐዐ5 በሆነው የመኖሪያ ቤት ላይ ተጠሪ የጋራ ባለሃብትነት መብት የለውም ብለናል።

3. የቡልኬት ማምረቻው እና የገበያ ማእከለ /ሱፐርማርኬት/ እንዲሁም በሱለልታ ከተማ የሚገኙ የኢንቨስትመንት ሥራዎች/የፍድራል መጀመሪያ ደረጃ ፍ/ቤት በሰጠው ውሳኔ በተራ ቁጥር 6 የተመለከቱት/ በአይነት ለማከፋፈል የሚቻል ከሆነ በቤተሰብ ሕጉ አንቀጽ 91 መሰረት ክፍፍለ እንዲፈጸም፤ በዚህ መሰረት ማከፋፈል ካልተቻለ ደግሞ በቤተሰብ ሕጉ አንቀጽ 92 በተደነገገው መሰረት ተሸጠው አመልካች እና ተጠሪ ገንዘቡን እኩል እንዲካፈለ በማለት ወስነናል።

4. ተጠሪ ለቤቱ እድሳት ከወጣው ወጪ ውስጥ ሉያገኝ /ሉመለስለት/ የሚገባው መጠን ምን ያህል እንደሆነ የፍድራል መጀመሪያ ደረጃ ፍ/ቤት እንዲወስን በዚህ ነጥብ ብቻ ጉዳዩን መልሰንለታል።

5. በዚህ ሰበር ችልት ለተደረገው ክርክር የወጣ ወጪና ኪሣራን በተመለከተ ግራቀኝ ወገኖች ይቻቻለ ብለናል።

መዝገቡ ተዘግቶአል። ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።