-** አቶ ኃይላ ስሙጋ - ጠበቃ አቶ መኸዱ ሁሴን ቀረቡ; በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁጥር 358 መሰረት የሟች ወ/ሮ መሰረት መንገሻ አባት ነኝ ሟች ልጅ የላትም ዓይነስውርና የስኳርና HIV/AIDS በሽተኛ የነበረች ስለሆነ በአዋዋይ ፉት ያልተደረ v. -** ሰላማዊት ተኮላ - ጠበቃ አቶ አንተነህ ተካልኝ ቀረቡ; ይኸው የኑዛዜ ሰነድ በፍ/ቤት እንዱፀድቅላቸው ለአዱስ አበባ ከተማ የመጀመሪያ ደረጃ ፍ/ቤት አቤቱታ በማቅረባቸው ፍ/ቤቱ ጉዲዮን ተመልክቶ በን/ላ/መ/ቁ/ 1806/99 ሚያዚያ 0

ይኸውም በፍ/ብ/ሕ/ቁ 340 ድውዮች በሚል ርዕስ በተቀመጠው ድንጋጌ ማናቸውንም ህጋዊ ውጤት የሚያስከትል ተግባር ለመፈፀም ችልታ አስፈላጊ ነው። ችልታ አለ ወይስ የለም? ማለት የሚቻለው መቼ እና እንዳት ነው የሚለውን በዝርዝር በሚደነግገው ክፍል የሚገኝ ነው። ችልታ ከዕድሜ፣ ችልታ በከባድ ወንጀል ጥፊተኛ ሆኖ መገኘት፣ ችልታ ከአእምሮ በሽታ ጋር በተያያዘ የእያንዲንደን ዝርዝር ሁኔታ በያዘው የህግ ክፍል የሚገኝ ሆኖ በተለይም በአእምሮ መጎደል ወይም በድውይነት የተነሣ አንድ ሰው የሚሰራው ተግባር ምን ውጤት እንደሚያስከትል የማያውቅ ሆኖ በተገኘ ጊዜ ይህ ሰው ማናቸውንም ተግባር እንዲያከናውን በማድረግ በፍርድ በመከልከል በህግ ጥበቃ ከሚደረግበት ክፍል ከተጠቀሱት ድንጋጌዎች በፍርድ ሉከልክለ የሚገባቸው ስዎች የትኞቹ ናቸው የሚለውን ለመለየት በመሰረትነት ለተቀመጠው ከፍ/ብ/ሕ/ቁ 339 ቀጠል የሚገኝ ድንግጌ ነው።

ድውዮችም አስፈላጊ ሆኖ በተገኘ ጊዜ የአእምሮ ጎደልነት እንዲለባቸው ሰዎች ተቆጥረው የፍርድ ክልከላ እንደሚደረግባቸው በፍ/ብ/ሕ/ቁ 351(3) መመልከቱ የፍ/ብ/ሕ/ቁ 340 ድንጋጌ ይዘትና አስፈላጊነት አንድ ሰው ተግባሩን ለመፈፀም ችልታ ነበረው ወይስ አልነበረውም የሚለውን ለመለየት እንጂ አካላዊ ጎድለነት ያለባቸው ሰዎች ህጋዊ ተግባር ለመፈፀም በፈለጉ ጊዜ የአደራረጉ ሥርዓት በምን አኳኋን ሉፈፀም ይገባል ከሚለው ጋር ቀጥተኛ ተያያዥነት የለውም የሚሰሩት ሥራ ምን ውጤት እንደሚያስከትል የማያውቁ ሰዎች ስለሆኑ የፈፀሙት ተግባር ሉፈርስ ይገባል ወይስ አይገባም? በማለት ያደረጉትን ተግባር ህጋዊነት (Validity) ለመመርመር መሰረት የሚሆን ድንጋጌ እንጂ እነዚህ ስዎች ተግባራቸውን የት? እና እንዳት ማከናወን አለባቸው ከሚለው የውል አደራረግ ሥርዓት ጋር የተዛመደ አይደለም።

በፍ/ብ/ሕ/ቁ 368(1) የተከለከለ ሰው ክልከላው በፍርድ ከተነገረ በኋላ ኑዛዜ ለማድረግ አይችልም በሚል የተደነገገውን በፍ/ብ/ሕ/ቁ 340 እና 351(3) ጋር በማገናዘብ ስንመለከተው ይህንኑ የትርጉም መስመር፣ ይበልጥ የሚያጠናክር ሆኖ ይገኛል።

እንደዚሁም ኑዛዜ ዋጋ እንዱኖረው የሚያስፈልጉ ሁኔታዎች በሚለው ክፍል ችልታ አስፈላጊ ከሆኑ የሥራ ነገር ሁኔታዎች አንደ ሆኖ ኑዛዜ ለማድረግ ችልታ ከዕድሜ አንፃር በፍ/ብ/ሕ/ቁ 860፣ ችልታ ለአእምሮ መጓደል ጋር በተያያዘ በፍ/ብ/ሕ/ቁ 861 – 864 በዝርዝር መደንገጉና የኑዛዜ አደራረግ ሥርዓትን በማመልከት ግን እራሱን በቻለ የኑዛዜ ፍርምና ማስረጃ በሚል ንዐስ ክፍል መቀመጡ ኑዛዜ የሚያደርጉ እነማን ናቸው? ኑዛዜ የሚደረግበት ሥርዓት እንዳትና በምን አኳኋን ነው? የሚለት ነጥቦች በየቅል የሚታዩና ጉዲዮቹን የሚገባው የህግ ክፍል በየነጥቦቹ አግባብ የተቀመጠ መሆኑ እየታወቀ የሥር የመጀመሪያ ደረጃ ፍ/ቤት በፍ/ብ/ሕ/ቁ 340 የተመለከተውን ድንጋጌ ከውል አደራረግ ሥርዓት ጋር በማያያዝ የሰጠው ትንታኔ እና ትችት አግባብ ሆኖ አላገኘነውም።

ከዚህም አንፃር ሟች ወ/ሮ መሰረት መንገሻ ማየት የተሳናቸው መሆኑ ከመረጋገጡ በቀር በዚህ አካላዊ ጉድለት ምክንያት ለእራሳቸውም ሆነ ላልች መብታቸው የሚያከብሩላቸው ሰዎች ጥቅም ለማስጠበቅ ሲባል በፍርድ የተከለከለ አይደለም። በፍ/ብ/ሕ/ቁ 343(2) መሰረት በፍርድ ባይከላከለም ድውይነታቸው አከራካሪ የሆነውን ተግባር ለመፈፀም የሚያስችላቸው ነበረ ብል ከችልታ ጋር በማያያዝ ለመተርጎምም መነሻ የሆኑ ፍሬ ነገሮች አላገኘንም።

በዚህ ሁለ ምክንያት የአዱስ አበባ የመጀመሪያ ደረጃ ፍ/ቤት ከፍ/ብ/ሕ/ቁ 340 አንፃር በማየት አከራካሪ የሆነው ኑዛዜ ህጋዊ ውጤት አያስከትልም በሚል የሰጠው ውሳኔ ከተሳሳተ መነሻ የመነጨ በመሆኑ አተረጓጉሙ መሰረታዊ የህግ ስህተት የተፈፀመበት ሆኖ አግኝተነዋል።

በሁለተኛ ደረጃ ላታይ የሚገባው ነጥብ ማየት የተነሳው ሰው ኑዛዜ የሚያደርግበትን የአደራረግ ሥርዓት የሚመለከት ነው።

የአሁን አመልካች ከሥር ጀምሮ አንስቶ የተከራከረበት የፍ/ብ/ሕ/ቁ 1728(3) ድንጋጌ ስለውልች አደራረግ ሥርዓት በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1678(ሐ) የተመለከተውን መሪ ድንጋጌ በሚያብራራው በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1719(2) እስከ 1730 በተመለከተው የውል አደራረግ ሥርዓት ከሚደነግጉት ዝርዝር ድንጋጌዎች አንደ በመሆኑ ክርክሩ አግባብነት ያለው ነው። ሆኖም ይህ ድንጋጌ የሚገኘው ስለውልች በጠቅላላው ክፍል እንደ መሆኑ መጠን ስለውልች በጠቅላላው የተመለከቱት ደንቦች ከውልች ባሻገር ስለላልች ጉዲዮች ያላቸው አግባብነትና ተፈፃሚነት በመሸጋገሪያ ድንጋጌው በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1676 በተመለከተው መሰረት ነው። በዚህም ድንጋጌ አነጋገር የኑዛዜ አደራረግ ሉከተል የሚገባውን ሥርዓት በተመለከተ ስለኑዛዜ በሚያወራው ልዩ ህግ የኑዛዜዎች ፍርምና ማስረጃ በሚለው ርዕስ ከፍ/ብ/ሕ/ቁ 880 ጀምሮ የተደነገገ በመሆኑ ገዥው ህግ ይህ የልዩ ሕግ ክፍልእንጂ ከፍ/ብ/ሕ/ቁ 1719 – 1730 የተመለከቱት ድንጋጌዎች አንደ የሆነው ቁጥር 1728(3) ላሆን አይችልም።

በፍ/ብ/ሕ/ቁ 881 በግልፅ የሚደረግ ኑዛዜ ተናዛዡና ምስክሮች በኑዛዜው ላይ ወዱያውኑ ፊርማቸውን ወይም የአውራ ጣት ምልክታቸውን ማድረግ እንዲለባቸው እንጂ አካላዊ ጉድለት፣ ያለበትን ተናዛዠ አካለ ከተስተካከለው ለይቶ ያስቀመጠው መስፈርት የለም። በፍ/ብ/ሕ/ቁ/ 1728(3) መሀይማን የጣት ምልክት ፊርማቸውን በአዋዋይ ፉት ማድረግ እንደሚገባ ሲደነግግ ኑዛዜን አስመልክቶ በተቀመጠው በዚህ ልዩ ድንጋጌ 881(3) ማህይማን የጣት ምልክታቸውን ወዱያውኑ ማስቀመጥ ያለባቸው መሆኑን እንጂ በተለይ በአዋዋይ ፉት እንዱያደርጉ አልደነገገም። ይህም በአንድ ጉዲይ ላይ በተለያዩ መንገድ በተለያዩ የህግ ክፍል መደንገጉ ጉዲዮች እንደየ አግባብነታቸው ሉታዩ የሚገባ መሆኑን ስለሚያስገነዝብ ለዚህ ለተያዘው ጉዲዩ በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1728(3) የተመለከተው ድንጋጌ ተፈፃሚነት ያለው ሆኖ አልተገኘም። ከላይ ከጠቀስናቸው ምክንያቶች አንፃር የአዱስ አበባ ከተማ ይግባኝ ሰሚው ፍ/ቤት ሆነ ሰበር ሰሚው የሰጡት ዲኝነት መሰታዊ የህግ ስህተት የተፈፀመበት ሆኖ አላገኘነውም በኢ.ፉ.ዱ.ሪ ህገ መንግስት አንቀፅ 80(3) እና በአዋጅ ቁጥር 25/88 አንቀጽ 10 እንደተደነገገው የዚህ ሰበር ሰሚ ችልት ሥልጣን መሰረታዊ የህግ ስህተት በተፈፀመባቸው የመጨረሻ ውሳኔዎች ላይ የተመረኮዘ በመሆኑ የሚከተለውን ውሳኔ ሰጥተናል፡

ውሳኔ

(1) የአዱስ አበባ ከተማ ፍ/ቤቶች ሰበር ሰሚ ችልት በፍ/መ/ በ17/03/2002 ዓ.ም የሰጠው ትዕዛዝ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 348(1) መሰረት ፀንቷል።

(2) የአመልካች የሰበር አቤቱታ ተቀባይነት ያለው አይደለም ብለናል።

በዚህ የሰበር ጉዲይ ግራ ቀኙ ላወጡት ወጪና ኪሣራ የየራሳቸውን ይቻለ። መዝገቡ ተዘግቷል።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።