-** አቶ ገብረ ክርስቶስ ገብረ እግዛብሓር ጠበቃ ገ/እግዚአብሓር ተስፊዬ; / ብር 661,217.37 /ስድስት መቶ ስልሣ አንድ ሺህ ሁለት መቶ አስራ ሰባት ብር ከሰላሣ ሰባት; / ጋር የተዋዋልነው የእብነበረድ ሽያጭ; / ጋር የእብነበረድ v. -** ሳባ እምነበረድ ኃላፉነቱ የተወሰነ የግል ማህበር ነገረ ፈጅ አቶ ቴድሮስ ገብረ ዮሐንስ - ቀረበ; ተከሣሽ በመሆን ተከራክረዋል።; ጋር 2781 ሜትር ኩብ እምነበረድ ከቫት ውጭ በብር 939,948 /ዘጠኝ መቶ ሰላሣ ዘጠኝ ሺህ ዘጠኝ

ተጠሪ በበኩለ የካቲት 27 ቀን 2ዐዐ3 ዓ.ም በሰጠው መልስ የተጠሪ ድርጅት ሥራ አስኪያጅ በውለ ላይ ስላልፈረመበት ተጠሪ የሽያጭ ውለን ለማቋቋም አስፈላጊ የሆነውን ፈቃደን ሰጥቷል ለማለት አይችልም። በክርክሩ በተጠሪ ጠያቂነት ወደ ክርክር የገቡት ሰው በሥር ፍርድ ቤት የሰጡት መልስ ሽያጩ የእጅ በእጅ ስለሆነ የውል ሰነድ አያስፈልግም ነበር። የፅሐፍ ውክልና ሣይኖረኝ በቃል ተነግሮኝ በስህተት የፈረምኩት ነው በማለት ተከራክረዋል። ስለዚህ ተጠሪን የሚያስገድድ ውል አይደለም። ስለሆነም የተጠሪ ሥራ አስኪያጅ የፈረሙትና ተጠሪን የሚያስገድድ የፀና ውል አለመኖሩን በማረጋገጥ የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት የሰጠው ውሣኔ መሰረታዊ የህግ ስህተት የለበትም በማለት መልስ ሰጥቷል። አመልካች እኔ ስለተጠሪ ውስጣዊ አሰራር የማውቀው ነገር የለም። ከዚህ በፉት የገበያ ዋና ክፍል ኃላፉው የፈረሙበት የሽያጭ ውል ከተጠሪ ጋር ተዋውየ ውለ ተፈፃሚ ሆኖልኛል። የፅሐፍ ውክልና አልተሰጠም በሚል ምክንያት ብቻ ውለ አልተደረገም በማለት የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት የሰጠው ውሣኔ መሰረታዊ የህግ ስህተት ያለበት ነው። ተጠሪ ገንዘቡን በቼክ ሲከፈለው ተቀብሎል። ስለዚህ ውል የለም በማለት የሚያቀርበው ክርክር የህግ መሰረት የለውም በማለት ሀምላ 7 ቀን 2ዐዐ3 ዓ.ም. የተፃፈ የመልስ መልስ አቅርቧል።

ከሥር የክርክሩ አመጣጥና በሰበር የቀረበው የፅሐፍ ክርክር ከላይ የተገለፀው ሲሆን እኛም የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት ተጠሪና አመልካች የተዋዋለት የእምነበረድ ሽያጭ ውል የለም በማለት የሰጠው ውሣኔ የህግ መሰረት ያለው ነው ወይስ አይደለም? የሚለውን ጭብጥ በመያዝ ጉዲይን መርምረናል።

1. ጉዲዩን እንደመረመርነው ከላይ የተፃፈውን ጭብጥ ለመወሰን ፍሬ ጉዲይ ማጣራትና ማስረጃ የመመርመርና የመመዘን ሥልጣን ባላቸው የማዕከላዊ ዞን የአድዋ ምድብ ችልትና የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት ያረጋገጧቸውን ፍሬ ጉዲዮች አግባብነት ካላቸው የህግ ድንጋጌዎች ጋር ማገናዘብ አስፈላጊ ሆኖ አግኝተነዋል። ጉዲዩን በመጀመሪያ በማየት የአመልካችንና የተጠሪን ምስክሮች ቃል የሰማውና የግራ ቀኙን የሰነድ ማስረጃ የመዘነው የአድዋ ምድብ ችልት የተጠሪ የግዥ ክፍል ኃላፉና አመልካች ታህሣሥ 29 ቀን 2ዐዐ2 ዓ.ም የእምነ በረድ ሽያጭ ውል የሚል ርዕስና ዝርዝር ይዘት ያለው የፅሐፍ ሰነድ የተፈራረሙ መሆኑን አረጋግጧል። ተጠሪ ጠቅላላ ዋጋው ቫት ሣይጨምር ብር 939,948 /ዘጠኝ መቶ ሰላሣ ዘጠኝ ሺህ ዘጠኝ መቶ አርባ ስምንት ብር/ የሆነ 2781 ሜትር ኩብ እምነበረድ ለመሸጥ መስማማቱን አመልካችና ተጠሪ ሰነደን በተፈራረሙበት ዕለት አመልካች ብር 5ዐዐ,ዐዐዐ /አምስት መቶ ሺህ ብር/ በቼክ የከፈለ መሆኑንና ሰነደን ከተፈራረሙ በኋላ ተጠሪ ከቫት ውጭ ዋጋው ብር 2ዐ5,ዐ17.47 /ሁለት መቶ አምስት ሺህ አስራ ሰባት ብር ከአርባ ሰባት ሣንቲም/ የሆነ መጠኑ 616.4 ሜትር ኩብ እብነበረድ ለአመልካች ማስረከቡ በማስረጃ እንደተረጋገጠ በውሣኔው ገልፆል። ከዚህ በተጨማሪ የሥር ፍርድ ቤት ተጠሪን በመወከል ፊርማቸውን በሰነደ ላይ ያሣረፊት /የፈረሙት/ የተጠሪ የግዥ ክፍል ኃላፉ በጣልቃ ገብነት ወደ ክርክሩ እንዱገቡ ተደርጎ ሽያጩ የእጅ በእጅ ሽያጭ ስለሆነ ሰነድ አያስፈልገውም ነበር። በስህተት ነው የፈረምኩት ሰነደ ላይ የፈረምኩት ሥራ አስኪያጁ በቃል ትዕዛዝ ስለሰጡኝ ነው በማለት መልስ የሰጠ መሆኑ የሥር ፍርድ ቤት በውሣኔው አስፍሯል። የሥር ፍርድ ቤት በውሣኔው የገለፃቸውና ከላይ የዘረዘርናቸው ፍሬ ጉዲዮች ትክክለኛና የሥር ፍርድ ቤት በማስረጃ ያረጋገጣቸው በመሆኑ የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት የተጠሪን ይግባኝ በፍታብሓር ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 337 መሰረት በመሰረዝ አቋሙን በግልፅ አሳይቷል።

ይህም የሚያሣየን ከላይ የተገለፁት ፍሬ ጉዲዮችን በተመለከተ የሥር ፍርድ ቤትና ይግባኝ ሰሚው ችልት ተመሣሣይ መደምደሚያ ላይ የደረሡ መሆኑን ነው።

2. የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት ከላይ በዝርዝር የተገለፁትና ፍሬ ጉዲይ የማጣራት ሥልጣን ባላቸው የሥር ፍርድ ቤትና ይግባኝ ሰሚው ችልት የተረጋገጡትን ፍሬ ጉዲዮች በተጠሪና በአመልካች መካከል ታህሣሥ 29 ቀን 2ዐዐ2 ዓ.ም. የእምነበረድ ሽያጭ ውል የተደረገ መሆኑን ወይም ውል ያልተደረገ መሆኑን ወይም ውለ ጉድለት ያለበት መሆኑን ለመወሰን ያላቸውን ፊይዲ የተረደበትና አግባብነት ያላቸውን የህግ ድንጋጌዎች የተረጎመበት ሁኔታ መመልከቱ ሁለተኛው መሰረታዊ ጉዲይ ሆኖ አግኝተነዋል። የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት ተጠሪን በመወከል በህግ የፀና ውል የመዋዋል ሥልጣን ያለው የድርጅቱ ሥራ አስኪያጅ ነው። የድርጅቱ ሥራ አስኪያጅ በውለ ላይ ያልፈረመ በመሆኑ ተጠሪና አመልካች ታህሣሥ 29 ቀን 2ዐዐ2 ዓ.ም. ያደረጉት የእምነበረድ ሽያጭ ውል የለም በማለት ውሣኔ ሰጥቷል።

በሁለት ሰዎች መካከል የሽያጭ ውል አለ ለማለት ሻጭ የሆነው ወገን ገዥ ለሆነው ላላው ወገን ዋጋ በገንዘብ የተወሰነውን አንድ ነገር ገዥው ሉከፍለው ግዳታ በገባበት መሰረት ሉያስረክብና ባለቤትነቱን ሉያስተላልፍበት የሚገደድበት ውል ሲመሰርት እንደሆነ መሆኑ በፍታብሓር ህግ ቁጥር 2266 ተደንግጓል። ተጠሪ ለሽያጭ ውለ ድርጅቱን በመወከል በፍታብሓር ህግ ቁጥር 1178/ሀ/ መሰረት ፈቃድና ስምምነቱን መስጠት የሚችለው የድርጅቱ ሥራ አስኪያጅ ነው።

በውለ ላይ ሥራ አስኪያጁ ያልፈረመበት በመሆኑ በህግ ፉት የፀና የሽያጭ ውል የለም በማለት ይከራከራል። በእርግጥ ሥልጣን ያለው ሥራ አስኪያጅ በንግድ ድርጅቱ ሥም በውክልና የመፈረምና ሥራውንም ለማካሄድ እንደሚችል በንግድ ህጉ አንቀፅ 33 ንዐስ አንቀፅ 1 የተደነገገ ሲሆን ፣ ሥራ አስኪያጁ የንግድ ድርጅቱ ሥራ ጋር ተያያዥነት ያላቸውን ማናቸውንም ግዳታ የመፈፀም ሙለ ሥልጣን እንዲለው እንደሚገመት በአንቀፅ 35 ንዐስ አንቀፅ 1 ተደንግጓል።

ከላይ የጠቀስናቸው የህግ ድንጋጌዎች ተጠሪን በመወከል የእምነበረድ ሽያጭ ውልም ሆነ ላልች ውልችን የመዋዋል ሙለ ሥልጣን ያለው የተጠሪ ሥራ አስኪያጅ መሆኑን የሚያመለክቱ ናቸው። እዚህ ላይ የሚነሳው ጥያቄ የተጠሪን ድርጅት ሥራ አስኪያጅ ያህል ሙለ ሥልጣን የላላቸው የተጠሪ የሥራ ኃላፉዎች በሚያደርጉት የሽያጭ ውል ተጠሪ በልዩ ሁኔታ በኃላፉነት የሚጠየቅበት ሁኔታ ይኖራል ወይስ አይኖርም? የሚለው ነጥብ ነው።

በያዝነው ጉዲይ የተጠሪ ውክልና ባለሙለ ሥልጣን የሆነው ሥራ አስኪያጅ አመልካችና ተጠሪ ታህሣሥ 29 ቀን 2ዐዐ1 ዓ.ም በተዋዋለት የእምነበረድ ሽያጭ ስምምነት ሰነድ ላይ ባይፈርምም፣ ተጠሪ ለአመልካች እምነበረድ በመሸጥ የገባውን የውል ግዳታ ሰነደ ከመፈረሙ በፉት ያውቀው እንደነበርና በውለ ላይ ስምምነቱን በፊርማው ያረጋገጠው የተጠሪ የግዥ ክፍል ኃላፉ በውለ ላይ የፈረመው ከተጠሪ ሥራ አስኪያጅ በተሰጠው የቃል ትዕዛዝ መሰረት መሆኑን ለሥር ፍርድ ቤት በሰጠው መልስ አረጋግጧል። ይህንን ፍሬ ጉዲይ ተጠሪ አላስተባበለም። ተጠሪ ለአመልካች የሰበር አቤቱታ በሰጠው መልስ የተጠሪ የግዥ ክፍል ኃላፉ “የእጅ በእጅ ሽያጭ ስለሆነ ውል አያስፈልግም? የፅሐፍ ውክልና ሳይኖረኝ በቃል ተነግሮኝ በስህተት የፈረምኩት ሰነድ” ነው በማለት የተከራከረ መሆኑን በግልፅ ያሰፈሩ ሲሆን የድርጅቱ ሥራ አስኪያጅ በፅሐፍ ሣይሰጠው የተጠሪ የግዥ ክፍል ኃላፉ የፈረመው ሰነድ ምንም አይነት ህጋዊ ውጤት የለውም በማለት ተከራክሯል።

የተጠሪ ሥራ አስኪያጅ ድርጅቱ ከአመልካች ጋር የሚገባውን የእምነበረድ ሽያጭ ውል ግዳታ አስቀድመው አውቀውትና ተስማምተውበት ሰነደን ሉፈርሙ የማይችለ በመሆናቸው የተጠሪ የግዥ ክፍል ኃላፉ ውለን እንዱፈርሙ የቃል ትዕዛዝ የሰጡ መሆናቸውን ተጠሪ በግልፅ ክድ ካልተከራከረና ካላስተባበለ የተጠሪ የግዥ ክፍል ኃላፉ የሽያጭ ውለን የፈረመው ከሥራ አስኪያጁ በተሰጠው የቃል ትዕዛዝ ነው የሚለውን ፍሬ ጉዲይ እንዲመነ የሚቆጠር መሆኑን ከፍታብሓር ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 234 ንዐስ አንቀፅ 2/ሰ/ እና ከፍታብሓር ሥነ ሥርዓት ህግ ቁጥር 235 ንዐስ አንቀፅ 2 ድንጋጌዎች ይዘት መንፈስና ዓላማ ለመገንዘብ ይቻላል።

የተጠሪ ሥራ አስኪያጅ የተጠሪ የግዥ ክፍል ኃላፉ ድርጅቱን በመወከል የእምነበረድ ሽያጭ ውለን እንድዋዋል በሰጠው የቃል ትዕዛዝ መሰረት የግዥ ክፍል ኃላፉው የእምነበረድ ሽያጭ ውለን ፈርሟል። የእምነ በረድ ሽያጭ ውል በልዩ ፍርም እንዱደረግ የሚያስገድድ የህግ ድንጋጌ የለም። ስለሆነም የተጠሪን ድርጅት የመወከል ሙለ ሥልጣን ያለው ሥራ አስኪያጅ በልዩ ሁኔታ ከአመልካች ጋር የሚደረገውን የእምነበረድ ሽያጭ ውል ድርጅቱን በመወከል እንድፈራረም ለተጠሪ ግዥ ክፍል የሰጠው ውክልና የግድ በፅሐፍ መሆን እንደላለበት “ ስለውለ አፈፃፀም ሕጉ አንድ አይነት ፍርም እንዱደረግ ያስገደደ እንደሆነ ውለ የሚፈፀምበት ሥልጣን በዚሁ አይነት ፍርም ለወኪለ መስጠት አለበት ” በማለት በፍታብሓር ህግ ቁጥር 218ዐ ድንጋጌ ይዘትና ይኸው ድንጋጌ በተቃራኒ ሁኔታ ሲታረጎም /acontrartio interpretation/ የሚኖረውን ውጤትና ተፈፃሚነት ወሰን በማየት ለመረዲት ይቻላል።

ስለሆነም የተጠሪ ድርጅት ወኪልና ባለሙለ ሥልጣን የሆነው የተጠሪ ሥራ አስኪያጅ የፍታብሓር ህግ ቁጥር 2215 ንዐስ አንቀፅ 3 እና በፍታብሓር ህግ ቁጥር 2180 መሰረት በማድረግ የሰጠውን የቃል ውክልና በመቀበል የተጠሪ ድርጅት የግዥ ክፍል ኃላፉ ታህሣሥ 29 ቀን 2ዐዐ2 ዓ.ም ከአመልካች ጋር ያደረገው የእምነበረድ ሽያጭ ውል በተጠሪ ድርጅት ሥራ አስኪያጅ ዕውቅና ስምምነትና ትዕዛዝ የተፈፀመ የሽያጭ ውል ሆኖ አግኝተነዋል።

3. ከላይ በዝርዝር ከተገለፀው በተጨማሪ ተጠሪ የድርጅቱ ሥራ አስኪያጅ በቃል የሰጠው ትዕዛዝና ውክልና የተጠሪ የግዥ ክፍል ኃላፉ ከአመልካች ጋር ታህሣሥ 29 ቀን 2ዐዐ2 ዓ.ም የተፈራረመውን ሰነድ ከተሰጠው ሥልጣንና ውክልና ውጭ ነው በማለት ውለን በመቃወም ለአመልካች የፃፈው ደብዲቤ ስለመኖሩ አላስረዲም። ተጠሪ የግዥ ክፍል ኃላፉው የተፈራረመውን ውል ያፀደቀው መሆኑን በግልፅ ባያረጋግጥም ይህንን ሰነድ መሰረት በማድረግ የተቀበለውን የብር 5ዐዐ,ዐዐዐ /አምስት መቶ ሺህ ብር/ ቼክ ጥቅም ላይ ማዋለና ሰነደ ከተፈረመ በኋላ ከቫት ውጭ ዋጋው ብር 2ዐ5,ዐ17.47 /ሁለት መቶ አምስት ሺህ አስራ ሰባት ብር ከአርባ ሳባት ሣንቲም/ የሆነ 616.4 ሜትር ኩብ እምነበረድ ለአመልካች ያስረከበ በመሆኑ በሥር ፍርድ ቤትና በይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ተረጋግጧል። ይህም የተጠሪ የግዥ ክፍል ኃለፉ ከአመልካች ጋር ያደረገውን የእምነበረድ ሽያጭ ውል በፍታብሓር ህግ ቁጥር 2214 ንዐስ አንቀፅ 1 ድንጋጌዎች መሰረት ፈቅድ እንደተቀበለው የሚያስቆጥረው ነው። ስለሆነም የትግራይ ክልል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ችልት ፍሬ ጉዲይ የማጣራትና ማስረጃ የመመዘን ሥልጣን ባላቸው የሥር ፍርድ ቤትና ይግባኝ ሰሚው ችልት ከላይ ከገለፅናቸው አግባብነት ካላቸው የህግ ድንጋጌዎች ጋር ሣያገናዝብ በውለ ላይ የተጠሪ ሥራ አስኪያጅ አለመፈረማቸውን ብቻ መሰረት በማድረግ በተጠሪና አመልካች መካከል የተደረገ የእብነበረድ ሽያጭ ውል የለም በማለት የሰጠው ውሣኔ መሰረታዊ የህግ ስህተት ያለበት ሆኖ አግኝተነዋል።

4. ተጠሪና አመልካች ታህሣሥ 29 ቀን 2ዐዐ2 ዓ.ም የእምነበረድ ሽያጭ ውል ተዋውለዋል።

በህግ አግባብ የተቋቋሙ ውልች በተዋዋይ ወገኖች መካከል ህግ መሆናቸውና የህግ ያህል አስገዲጅነት ያላቸው መሆኑ በፍታብሓር ህግ ቁጥር 1731 ንዐስ አንቀፅ 1 ተደንግጓል። ተጠሪ ውለ ከተደረገበት ቀን አንስቶ በአንድ መቶ ሰማኒያ ቀን ውስጥ 2781 ሜትር ኩብ እብነበረድ በብር 939,948 ለአመልካች ለመሸጥ በገባው የውል ግዳታ መሰረት ዋጋው ብር 2ዐ5,ዐ17.47 ሣንቲም ከቫት ውጭ የሆነ 616.40 ሜትር ኩብ የእምነበረድ ብቻ ያስረከበ መሆኑ ተረጋግጧል።

ከዚህ አንፃር ስናየው ተጠሪ 2164.60 ሜትር ኩብ እብነ በረድ የማስረከብ ግዳታና ኃላፉነት ያለበት መሆኑን ከፍትብሓር ህግ ቁጥር 2274 ድንጋጌዎች ይዘት መንፈስና ዓላማ ለመገንዘብ ይቻላል።

በልላ በኩል አመልካች ተጠሪ ለሚስረክበው እብነበረድ በውለ መሰረት ዋጋውን የመክፈልና የገዛውን ዕምነበረድ የመረከብ ግዳታ ያለበት መሆኑ በፍታብሓር ህግ ቁጥር 23ዐ3 ንዐስ አንቀፅ 1 ተደንግጓል። አመልካች ውለን በተዋዋለበት ቀን የብር 5ዐዐ,ዐዐዐ በቼክ ለተጠሪ ክፍያ የፈፀመ መሆኑ በሥር ፍርድ ቤትና በይግባኝ ሰሚው ችልት ተረጋግጧል። ስለሆነም አመልካች በውለ መሰረት ሉከፍል የሚገባውን ብር 439,948 /አራት መቶ ስላሣ ዘጠኝ ሺህ ዘጠኝ መቶ አርባ ስምንት ብር / መክፈል ቀሪውን 2164.60 ሜትር ኩብ እብነበረድ ተረክቦ የመውሰድ ኃላፉነት አለበት ። ስለሆነም የስር ፍ/ቤትና ይግባኝ ሰሚው ችልት የሰጡትን ውሣኔ በመሻር በአመልካችና በተጠሪ መካከል የተደረገ የእምነበረድ ሽያጭ ውል የለም በማለት የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት የሰጠው ውሣኔ መሰረታዊ የህግ ስህተት ያለበት ነው በማለት ወስነናል።

ው ሣ ኔ

1. የትግራይ ክልል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት የሰጠው ውሣኔ ተሽሯል።

2. የትግራይ ክልል ማዕከላዊ ዞን የአድዋ ምድብ ችልትና የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት የሰጡት ውሣኔ ፀንቷል።

3. ተጠሪና አመልካች ታህሣሥ 29 ቀን 2ዐዐ2 ዓ.ም ያፀናና ህጋዊ ውጤት ያለው የእምነበረድ ሽያጭ ውል ተዋውለዋል በማለት ወስነናል።

4. በውለ መሰረት ተጠሪ 2164.60 ሜትር ኩብ እምነበረድ የማስረከብ ኃላፉነት አለበት በማለት ወስነናል።

5. በውለ መሰረት አመልካች ከዚህ በፉት በቼክ ለተጠሪ ከከፈለው ብር 5ዐዐ,ዐዐዐ /አምስት መቶ ሺህ ብር/ በተጨማሪ ብር 439,948 /አራት መቶ ሰላሣ ዘጠኝ ሺህ ዘጠኝ መቶ አርባ ስምንት ብር/ ለተጠሪ የመክፈል ግዳታ አለበት በማለት ወስነናል።

6. በዚህ ፍርድ ቤት ያወጡትን ወጭና ኪሣራ ግራ ቀኙ ለየራሳቸው ይቻለ።

መዝገቡ ተዘግቷል ወደ መዝገብ ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት