-** አቶ በላቸው እሸቴ - ጠበቃ አቶ ወርቅዬ አባይነህ ቀረቡ; ማንነታቸው ባልታወቀ ግለሰቦች በእሳት የተቃጠለችው ቁጥር ኮድ 3-02549 ለሆነችው መኪና በመድን በውለ የተሰጠው ሽፊን ብር 150,000 /አንድ; የመልስ መልስ አቅርበዋል። v. -** የኢትዮጵያ መድን ድርጅት ነገረ ፈጅ ማህላት ዓለሙ ቀረቡ; ካሣ የመክፈል ከውል የመነጨ ኃላፉነት አለበት ወይስ የለበትም በሚለው ነጥብ ሲከራከሩ ቆይተው; አደጋውን ያደረሰው ጉዲት በመድን ውለ መሰረት ካሣ የመክፈል ኃላፉነት ያለበት

የሰ/መ/ቁ 69966

ሚያዝያ 10 ቀን 2004 ዓ.ም.

ዳኞች፡- ተሻገር ገ/ስላሴ አልማው ወላ ዓሉ መሐመድ ነጋ ደፍሳ አዲነ ንጉሴ አመልካች፡- አቶ በላቸው እሸቴ - ጠበቃ አቶ ወርቅዬ አባይነህ ቀረቡ ተጠሪ፡- የኢትዮጵያ መድን ድርጅት ነገረ ፈጅ ማህላት ዓለሙ ቀረቡ መዝገቡን መርምረን የሚከተለውን ፍርድ ሰጥተናል።

ፍርድ

ጉዲዩ የቀረበው አመልካች የፋዳራል ከፍተኛ ፍርድ ቤትና የፋዳራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት የሰጡት ውሣኔ መሰረታዊ የሕግ ስህተት ያለበት ስለሆነ በሰበር ታይቶ ይታረምልኝ በማለት ያቀረበውን የሰበር አቤቱታ አጣርቶ ለመወሰን ነው። ክርክሩ የተጀመረው በፋዳራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ነው። አመልካችና ተጠሪ ለደረሰው አደጋ ተጠሪ ካሣ የመክፈል ከውል የመነጨ ኃላፉነት አለበት ወይስ የለበትም በሚለው ነጥብ ሲከራከሩ ቆይተው ተጠሪ አደጋውን ያደረሰው ጉዲት በመድን ውለ መሰረት ካሣ የመክፈል ኃላፉነት ያለበት ስለመሆኑ ውሣኔ ተሰጥቷል።

የዚህ ክርክር መሰረታዊ ጉዲይ አመልካች ማንነታቸው ባልታወቀ ግለሰቦች በእሳት የተቃጠለችው ቁጥር ኮድ 3-02549 ለሆነችው መኪና በመድን በውለ የተሰጠው ሽፊን ብር 150,000 /አንድ መቶ ሃምሳ ሺህ ብር/ በመሆኑ በዚህ መሰረት ሉከፈል ይገባል በማለት የተከራከሩ ሲሆን ተጠሪ በበኩለ መኪናው አደጋ በደረሰበት ጊዜ የነበረው ዋጋ ብር 95,099.92 እንደሆነ በገለልተኛ ባለሙያ ተገምቷል። ልከፍል የሚገባው ይህንን ገንዘብ ነው በማለት ተከራክሯል። የሥር ፍርድ ቤት መኪናዋ አደጋ ሲደርስ የነበራትን ዋጋ አመልካች እንዲልተቃወመ በውሣኔው ገልፆ፣ ተጠሪ ብር 95,099.92 /ዘጠና አምስት ሺህ ዘጠና ዘጠኝ ብር ከዘጠና ሁለት ሣንቲም/ ለአመልካች እንዱከፍል የከፍተኛው ፍርድ ቤት ውሣኔ ሰጥቷል። የፋዳራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት የሥር ፍርድ ቤት የሰጠውን ውሣኔ አፅንቶታል።

አመልካች ሰኔ 6 ቀን 2003 ዓ.ም በተፃፈ የሰበር አቤቱታ ተጠሪ በብር 150,000 /አንድ መቶ ሃምሳ ሺህ ብር/ ሑሳብ ፔሪሚየም ሲሰበሰብ ቆይቷል። የሥር ፍርድ ቤትና ይግባኝ ሰሚው ችልት የሰጡት ውሣኔ የንግድ ሕግ ቁጥር 654/1/ እና የንግድ ሕግ ቁጥር 665/1/ መሰረታዊ ድንጋጌዎች የሚጥስ በመሆኑ መሰረታዊ የሕግ ስህተት ያለበት ነው በማለት አመልክቷል።

ተጠሪ በበኩለ ኀዲር 18 ቀን 2004 ዓ.ም በተፃፈ የሰበር መልስ ለጉዲዩ አግባብነት ያለው የንግድ ሕግ ቁጥር 678 በመሆኑ የሥር ፍርድ ቤትና ይግባኝ ሰሚው ችልት የሰጡት ውሣኔ የሕግ ስህተት የለበትም በማለት መልስ ሰጥቷል። አመልካች የመልስ መልስ አቅርበዋል።

ከሥር የክርክሩ አመጣጥና ግራ ቀኙ በሰበር ያቀረቡት የፅሐፍ ክርክር ከላይ የተገለፀው ሲሆን እኛም የሥር ፍርድ ቤትና ይግባኝ ሰሚው ችልት በአመልካች ሉከፈለው የሚገባው መድን የተገባለት መኪና በአደጋው ጊዜ የነበረትን ዋጋ ያህል ነው በማለት የሰጡት ውሣኔ ተገቢ ነው ወይስ አይደለም? የሚለውን ጭብጥ በመያዝ ጉዲዩን መርምረናል።

ከላይ የተያዘውን ጭብጥ ለመወሰን በንግድ ሕጉ እውቅናና ጥበቃ ስለተሰጣቸው የኢንሹራንስ /የመድን ሽፊን/ አይነቶችንና ባህሪያት መመርመር አስፈላጊ ነው። በንግድ ሕጉ እውቅና የተሰጠው የመጀመሪያው የኢንሹራንስ ውል የደረሰን ጉዲት ለመካስ ወይም ለመተካት /Indemnity Insurance/ የሚደረግ ውል እንደሆነ በንግድ ሕጉ አንቀፅ 654 ንዐስ አንቀጽ 2 የተደነገገ ሲሆን፣ የደረሰን ጉዲት ለመካስ ወይም ለመተካት /Indemnity Insurance/ የሚደረግ የኢንሹራንስ ውልች በንብረት ላይ ለሚደረስ ጉዲትና በፍታብሓር የሚመጣ ኃላፉነት /Indemnity Insurance/ የሚያካትት እንደሆነ በግልፅ ተደንግጓል። ሁለተኛው ዓይነት የኢንሹራንስ ውል የደረሰን ጉዲት ለመካስ ወይም ለመተካት ሳይሆን አደጋው ሲደርስ በውለ የተገለፀውን ገንዘብ ለተጠቃሚው ወይም የመድን ውል ለገባው ሰው ለመስጠት የኢንሹራንስ ውል (non Indemnity Insurance or capital insurance) እንደሆነና ይህም ለህይወት ወይም በአካል ጉዲት ወይም በሕመም ለሚደርስ አደጋ የሚሰጥ የመድን ሽፊን እንደሆነ በንግድ ሕጉ አንቀፅ 654 ንዐስ አንቀፅ 3 ተደንግጓል። የንግድ ሕጉ በተለያየ መንገድ ፈርጆ ያስቀመጣቸው እነዚህ ሁለት አይነት የመድን ውልች በይዘታቸው፣ በባህሪያቸውና በሚኖራቸው ውጤት የሚመሳሰለበትና የሚለያዩበት ሁኔታ መኖሩን ሕግ አውጭው በምዕራፍ ሁለት ማለትም ከንግድ ሕጉ አንቀፅ 657 እስከ አንቀፅ 674 ጠቅላላ የመድን ሕግ ድንጋጌዎችን፣ በምዕራፍ ሶስት ማለትም በንግድ ሕጉ ከአንቀፅ 675 እስከ አንቀፅ 688 ስለጉዲት ኪሣራ ኢንሹራንስ ላይ ልዩ ተፈፃሚነት ያላቸውን የሕግ ድንጋጌዎችን፣ በምዕራፍ ሶስት ማለትም ከአንቀጽ 689 እስከ አንቀፅ 712 የሰዎች ኢንሹራንስ ላይ ተፈፃሚነት ያላቸውን ልዩ ድንጋጌዎች በመደንገግ በግልጽ አሳይቶናል።