-** አቶ ጥላሁን ጎበዜ - ቀረቡ; ባቀረበው ክስ የተጀመረ ነው። ቀርቦ የነበረውም ክስ ተከሣሾች በ1989 ዓ.ም በተደረገው የመሬት ሽግሽግ የተመራሁትን ስለያዙበኝ እንዱለቁልኝ በማለት አዋሣኙን በመጥቀስ እንዱወሰንለት ጠይቋል። ተከሣሾች v. -** 1. አቶ መከተ ኃይለ - ቀረቡ 2. አቶ አወቀ ሙጨ - በላለበት; ዎች በበኩላቸው በዚህ የክልለ ከፍተኛ ፍ/ቤት ቅር በመሰኘት; ባለመቅረቡ መልስ የመስጠት መብቱ ታልፍአል። ችልቱም የተነሱትን ክርክሮች፣ ከተያዘው ጭብጥና አግባብነት

የሰ/መ/ ታህሳስ 17 ቀን 2004 ዓ.ም.

ዳኞች፡- ሐጎስ ወልደ አልማው ወላ ዓሉ መሐመድ ነጋ ደፍሣ አዲነ ንጉሤ አመልካች፡- አቶ ጥላሁን ጎበዜ - ቀረቡ ተጠሪ፡-

1. አቶ መከተ ኃይለ - ቀረቡ
2. አቶ አወቀ ሙጨ - በላለበት መዝገቡ ተመርምሮ የሚከተለው ፍርድ ተሰጥቷል።

ፍርድ

ጉዲዩ የገጠር የእርሻ መሬት ይዞታ ክርክር ሲሆን የተጀመረው በአማራ ብሓ/ክልላዊ መንግሥት በፍገራ ወረዲ ፍ/ቤት የአሁን አመልካች ባቀረበው ክስ የተጀመረ ነው። ቀርቦ የነበረውም ክስ ተከሣሾች በ1989 ዓ.ም በተደረገው የመሬት ሽግሽግ የተመራሁትን ስለያዙበኝ እንዱለቁልኝ በማለት አዋሣኙን በመጥቀስ እንዱወሰንለት ጠይቋል። ተከሣሾች በቀረበው ክስ ላይ መልስ እንዱሰጡበት ታዘው በሰጡት መልስ ለክርክሩ ምክንያት የሆነው መሬት ከ1989 ዓ.ም. በፉትም የራሳቸው የነበረ ስለመሆኑ፣ በ1989 ዓ.ም. የመሬት ሽግሽግ ሲደረግ ለተከሣሾች የተቆጠረ ስለመሆኑ፣ በ1997 ዓ.ም ጀምሮ ደግሞ የይዞታ ማረጋገጫ ተሰጥቷቸው የሚጠቀሙበት የራሳቻው ይዞታ በመሆኑ የቀረበው ክስ ተቀባይነት የለውም በማለት ተከራክሯል።

ጉዲዩን በመጀመሪያ የተመለከተው የክልለ የወረዲ ፍ/ቤት ግራ ቀኙን ካከራከረ በኋላ ተከሣሾች በዚህ አከራካሪ በሆነው የእርሻ መሬት ላይ የይዞታ ማረጋገጫ ስለተሰጣቸው ያለአግባብ የተሰጠ የይዞታ መረጋገጫ ከሆነ ይዞታውን ለሰጠው አካል ከማቅረብ ውጭ በቀረበው ክስ መሬቱ የከሣሽ ነው በማለት ማስለቀቅ አይቻልም በማለት በእንደዚህ ዓይነት መልኩ ክስ መቅረቡ ህጋዊ አይደለም በማለት ውሣኔ ሰጥቷል።

አመልካች በዚህ ውሣኔ ቅር በመሰኘት ይግባኙን ለደቡብ ጎንደር ዞን ከፍተኛ ፍ/ቤት ያቀረበ ሲሆን ፍርድ ቤቱ ጉዲዩ ያስቀርባል በማለት የግራ ቀኙን ካከራከረ በኋላ የበታች ፍ/ቤት ውሣኔን በመሻር ተከሣሾች ለክርክር ምክንያት የሆነውን የእርሻ መሬት ለከሣሽ (አመልካች) እንዱያስረክቡ ውሣኔ ሰጥቷል። ተጠሪዎች በበኩላቸው በዚህ የክልለ ከፍተኛ ፍ/ቤት ቅር በመሰኘት ይግባኛቸውን ለክልለ ጠቅላይ ፍ/ቤት ይግባኝ ያቀረቡ ሲሆን ፍርድ ቤቱም ጉዲዩ ያስቀርባል በማለት የግራ ቀኙን ክርክር በመስማት የከፍተኛው ፍ/ቤት የሰጠውን ውሣኔ በመሻር የወረዲውን ፍ/ቤት ውሣኔ በማጽናት ውሣኔ ሰጥቷል። የክልለ የሰበር ሰሚ ችልትም የክልለ የጠቅላይ ፍ/ቤት የሰጠውን ውሣኔ በአብላጫ ድምጽ በማጽናት ውሣኔ ሰጥቷል።

አሁን የቀረበው ቅሬታ በዚሁ ውሣኔ ቅር በመሰኘት ሲሆን ጉዲዩ ያስቀርባል በመባለ የግራ ቀኙን ክርክር በጽሐፍ ሰምተናል። 2ኛ ተጠሪ ባለመቅረቡ መልስ የመስጠት መብቱ ታልፍአል።

ችልቱም የተነሱትን ክርክሮች፣ ከተያዘው ጭብጥና አግባብነት ካላቸው ድንጋጌዎች ጋር በማገናዘብ መርምሮታል። እንደመረመረውም የበታች ፍርድ ቤቶች በቀረበው ክስ ላይ ውሣኔ የሰጡት ተገቢውን የማጣራት ሂደት በማድረግ ነው? ወይስ አይደለም? የሚለው ጭብጥ ተይዞ የተያዘው ጉዲይ እልባት ማግኘት ያለበት ሆኖ ተገኝቷል።

በአማራ ብሓ/ክልላዊ መንግሥት የገጠር መሬት አዋጅ ቁ. 133/98 አንቀጽ 24(4) እና ይሄንን አዋጅ ለማስፈጸም በወጣው የደንብ ቁጥር 51/99 አንቀጽ 20(4) የይዞታ ማረጋገጫ የያዘ ሰው የመሬቱ ባለይዞታ እንደሆነ እንደሚገመት ይደነግጋል። ይሄ ማለት ግን በህጉ የተቀመጠው የባለይዞታነት ግምት ሉስተባበል የማይቻል በራሱ ብቻ አሳሪ ማስረጃ ስለመሆኑ የተመለከተ ነገር የለም።

በአንድ የፍትሐብሕር ክርከር በህጉ በተለየ ሁኔታ የማስረጃ አቀራረብ ሥርዓቱ የተገደበ ካልሆነ በጽሐፍ፣ በምስክር፣ በህሉና ግምት፣ በተከራካሪዎች እምነት፣ ወይም በመሒላ ማስረጃ ማስረዲት እንደሚቻል በፍተሐብሓር ህግ ቁ. 2002፣ 1195፣1196 እና በተለያዩ ህጎች ውስጥ የማስረጃ አቀራረብ ሥርዓቶችን የሚደነግጉ ድንጋጌዎች አጠቃላይ ዓላማ፣ ይዘትና መንፈስ መረዲት ይቻላል። በዚሁ መሰረት አመልካች ተከሣሾች ይዞታዬን ይዘውብኛል እና እንዱለቁልኝ ይወሰንልኝ በማለት ክስ ያቀረበ ሲሆን ተጠሪዎችም የራሳቸውን መከራከሪያና በ1997 ዓ.ም የተሰጣቸውን የይዞታ ማረጋገጫ አቅርበዋል። ይሄ በሚሆንበት ጊዜ ጉዲዩን የተመለከተው ፍርድ ቤት ግራ ቀኙ ያላቸውን ማስረጃ በመስማት እና ከላላ የመንግሥት አካላትም መቅረብ ያለበትን ማስረጃ በመቀበልና የቀረቡትን ማስረጃዎች በማመዛዘን ተገቢውን ውሣኔ መስጠት ሲገባው ተጠሪዎች የይዞታ ማረጋገጫ ያቀረቡ በመሆኑ የቀረበው ክስ ተቀባይነት የለውም በማለት ውሣኔ መስጠቱ አግባብነት የለውም። የይዞታ ማረጋገጫም ቢሆን እንደአንድ ማስረጃ ተቀባይነት ያለውና ሉመዘን የሚችል እንጂ ወሣኝ (conclusive evidence) ባለመሆኑ ጉዲዩን በመጀመሪያ የተመለከተው ፍርድ ቤት የግራ ቀኙን ማስረጃ በመቀበል እና ላልች አስፈላጊ ናቸው የሚላቸውን ማስረጃዎች በመቀበል ተገቢውን ውሣኔ መስጠት ሲገባ የይዞታ ማረጋገጫ ሉስተባበል እንደማይቻል ማስረጃ በመውሰድ እንደዚሁም መስተባበል ካለበት የይዞታ ማረጋገጫውን ለሰጠው አካል አቤቱታ በማቅረብ ብቻ እንደሆነና ፍርድ ቤቱ በግራቀኙ ማስረጃ ጉዲዩን ተመልክቶ የመወሰን ስልጣን እንደላለው በመውሰድ የቀረበውን ክስ ህጋዊ አይደለም በማለት ውሣኔ መስጠቱ አግባብነት የለውም።