-** አቶ ሸለማ ነገሰ - ቀረቡ; በተከሣሽነት ቀርቦ ክስ የቀረበበትን መሬት ከአሥራ ሁለት ዓመት በፉት የከሣሽ አባት በህይወት እያለ የነበረውን ባህር ዛፍ ገዝቼ መሬቱን በ1981 ዓ.ም. ተመርቼ ይኸው እየተጠቀምኩበት እገኛለሁ። መሬቱ በ v. -** አቶ ፊይሣ መንግስቱ ቀረቡ; በኖኖ ቤንጃ ቀበላ ውስጥ በሰሰኮ ጎጥ ጋሴ ቀርጫ ተብል ከሚጠራው ቦታ የተለያዩ አትክልቶች አርባ ግንድ ባህር ዛፍ አራት ግንድ ጌሾ አባቴ ተክል ሲጠቀምበት የኖረውን መሬት ተከሣሽ በሥልጣኑ ይዞታል። የሀገ

የተጠሪ ምስክሮች የሰጡትን የምስክርነት ቃል መነሻ በማድረግ ተጠሪ አመልካች የሟች የአባቱን ይዞታ መሬት እንዱለቅለት ክስ እስካቀረበበት 2ዐዐ3 ዓ.ም. ድረስ ያለው ጊዜ ሲሰላ አመልካች ለአሥራ ስምንት ዓመት የእርሻ መሬቱን የፍታብሓር ህግ ቁጥር 1140 በሚደነግገው መሰረት በእጁ አድርጎ በእውነት ሲያዝበት የኖረ መሆኑን ለመገንዘብ ይቻላል። ተጠሪ በአመልካች ላይ ክስ ያቀረበው ሟች ወላጅ አባቴ በመሬቱ ላይ የነበረው የይዞታና በመሬቱ የመጠቀም መብት በውርስ ለእኔ ተላልፍልኛል በማለት ነው።

እዚህ ላይ የሚነሳው ጥያቄ የአርሶ አደር አባታቸውን ወይም እናታቸውን የእርሻ መሬት ይዞታና የመጠቀም መብት ያላቸው ወራሾች በውርስ ተላልፍልናል የሚለትን መብት ለማስከበር ክስ ማቅረብ የሚችለት በምን ያህል ጊዜ ውስጥ ነው? በልላ አነጋገር የእርሻ መሬት የይዞታና የመጠቀም መብት ለማስከበር በሚቀርብ ክስ ላይ የይርጋ የጊዜ ገደቡ ምን ይሆናል? የሚለው ነጥብ ነው። ማንኛውም ኢትዮጵያዊ አርሶ አደር የእርሻ መሬት ባለይዞታ የመሆንና ከይዞታው ያለመፈናቀል መብት ያለው መሆኑ በህገ መንግስቱ አንቀፅ 4ዐ ንዐሰ አንቀፅ 4 በግልፅ ተደንግጓል። የፋዳራል የገጠር መሬት አስተዲደርና አጠቃቀም አዋጅ ቁጥር 456/97 እና የኦሮሚያ ክልል ያወጣው የገጠር መሬት አስተዲደርና አጠቀቀም አዋጅ ቁጥር 13ዐ/99 የመሬት ባለይዞታ የሆነና በመሬቱ የመጠቀም መብት ያለው ሰው ለሁለት ዓመት ያህል መሬቱን በመተው ከአካባቢው ከጠፊ የመሬት ባለይዞታ የመሆንና በመሬት የመጠቀም መብቱ ቀሪ እንደሚሆን ይደግጋለ። ሆኖም የህግ ማዕቀፍቹ የእርሻ መሬት ባለይዞታና የመጠቀም መብቴ በልላ ሰው ተደፍሮብኛል የሚል አርሶ አደር የመሬት ባለይዞታነትና የመጠቀም መብቱን ለማስከበር ክስ ማቅረብ ያለበት በስንት ጊዜ ውስጥ እንደሆነ የፋዳራለ አዋጅ ቁጥር 456/97 እና የኦሮሚያ ክልል አዋጅ ቁጥር 130/1999 በግልፅ አይደነግጉም።

ከዚህ አንፃር ስንመለከተው በጉዲዩ ተፈፃሚነት ያለውን የይርጋ ህግ ድንጋጌ በህገ መንግስቱ አንቀፅ 4ዐ ንዐስ አንቀፅ 4 የተደነገገውን የአርሶ አደሮች የመሬት ባለይዞታነትና የመጠቀም መብት በማያጣብብ ሁኔታ አግባብነት ያላቸውን የፍታብሓር ህግ ድንጋጌዎች በመተርጎም ውሣኔ መስጠት የሚገባው ጉዲይ ሆኖ አግኝተነዋል። ለዚህ ጉዲይ አግባብነት ያላቸው የፍትሐብሕር ድንጋጌዎች ስንመረምር በመጀመሪያው ድንጋጌ የፍታብሓር ህግ ቁጥር 1149 ንዐስ አንቀፅ 2 የተደነገገው የሁለት ዓመት የይርጋ የጊዜ ገደብ ነው። ሆኖም ድንጋጌው በተለያየ መንገድ የይዞታና በመሬት የመጠቀም መብታቸውን በልላ ሰው የተደፈረባቸው አርሶ አደሮች በህገ መንግስቱ የተረጋገጠላቸውን የእርሻ መሬት ባለይዞታ የመሆንና በመሬት የመጠቀም መብት በፍርድ ቤት ተከራክረው በማስከበር ሰፊ ያለ የክስ ማቅረቢያ ጊዜ የማይሰጥ በመሆኑ በገጠር መሬት ላይ ያለን የባለይዞታነትና በመሬት በመጠቀም በሚቀርብ ክርክር ላይ የፍታብሓር ህግ ቁጥር 1149 ንዐስ አንቀፅ 2 ተመራጭ ሆኖ አላገኘነውም።

በልላ በኩል ማንኛውም አርሶ አደር ምክንያታዊ በሆነ የጊዜ ገደብ ውስጥ በእርሻ መሬት ላይ ያለውን የይዞታና የመጠቀም መብት ለማስከበር ተገቢውን ትጋት የማድረግ ግዳታ ይኖርበታል።

ስለሆነም በላልች የይርጋ የጊዜ ገደብ በግልፅ ባልተደነገገላቸው ጉዲዮች ተፈፃሚነት ያለው ስለመሆኑ ይህ ሰበር ችልት ለፍታብሓር ሕግ ቁጥር 1677/1/ እና ለፍትብሓር ህግ ቁጥር 1845 የተደነገገው የአሥር ዓመት የይርጋ የጊዜ ገደብ አርሶ አደሮች በህገ መንግስቱ የተከበረላቸውን የመሬት ባለይዞታነትና በመሬት የመጠቀም መብት በፍርድ ከስሰው ለማስከበር ሰፊ ያለ እድል የሚሰጠው የፋዳራል አዋጅ ቁጥር 456/97 እና የኦሮሚያ ክልል አዋጅ ቁጥር 130/1999 መሰረታዊ ጋር የሚጣጣም ሆኖ አግኝተዋል። ስለሆነም ይዞታውን በልላ ሰው የተነጠቀ አርሶ አደር ወይም ወራሾቹ ይዞታው በልላ ሰው ከህግ ወይም ከውል ውጭ ከተያዘበት ቀን ጀምሮ በአስር ዓመት ውስጥ የእርሻ መሬት የባለይዞታነትና የመጠቀም መብቱን ለማስከበር ክስ ካላቀረበ ክሱ በፍታብሓር ህግ ቁጥር 1677/3/ እና በፍታብሓር ህግ ቁጥር 1845 በተደነገገው የአሥር ዓመት የይርጋ የጊዜ ገደብ ይታገዲል ከሚለው መደምደሚያ ላይ ደርሰናል።

2. ተጠሪ አመልካች በ1985 ዓ.ም ከዚህ ዓለም በሞት የተለየው ወላጅ አባቱ የእርሻ መሬት ሉለቅልኝ ይገባል በማለት ያቀረበው በ2ዐዐ3 ዓ.ም ነው። ተጠሪ ክስ ያቀረበው አመልካች የእርሻ መሬቱን ለአሥራ ስምንት ዓመት ይዞ ከተጠቀመበት በኋላ መሆኑን ከክርክሩ ሂደትና ከሥር ፍርድ ቤት ውሣኔ ተገንዝበናል። አመልካች መሬቱን ለአሥራ ስምንት ዓመት የያዘ መሆኑን በመግለፅ ተጠሪ ክስ ሉያቀርብብኝ አይገባም የሚለውን ክርክር ከወረዲ ፍርድ ቤት ጀምሮ ለይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤትና ለክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት እንዲቀረበ ተገንዝበናል።

የወረዲ ፍርድ ቤት ወደ ፍሬ ጉዲይ ገብቶ የአመልካችንና የተጠሪን ክርክርና ማስረጃ ከመስማቱ በፉት በመጀመሪያ አመልካች ባነሣው የይርጋ የጊዜ ገደብ መቃወሚያ ላይ ብይን መስጠት እንዲለበት በፍታብሓር ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 244 ንዐስ አንቀፅ 1 ተደንግጓል። ተጠሪ አመልካች የአባቱ ይዞታ የነበረውን መሬት እንዱለቅለት ክስ ያቀረበው አመልካች መሬቱን 1985 ዓ.ም ጀምሮ ይዞ አሥራ ስምንት ዐመት ከቆየ በኋላ መሆኑ በተጠሪ ምስክሮች ጭምር ተረጋግጧል። ስለሆነም ተጠሪ በፍታብሓር ህግ ቁጥር 1677/1/ እና በፍታብሓር ህግ ቁጥር 1845 የተደነገገው የአስር ዓመት የይርጋ የጊዜ ገደብ ካለፈ በኋላ አመልካች መሬቱን እንዱለቅለት ያቀረበው ክስ በይርጋ ቀሪ ሆኖ እያለ የወረዲው ፍርድ ቤትና የዞኑ ከፍተኛ ፍርድ ቤትና የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት አመልካች ያቀረበውን የይርጋ መቃወሚያ በማለፍ መሬቱን ለተጠሪ እንዱለቅ የሰጡት ውሣኔ መሰረታዊ የህግ ስህተት ያለበት ነው በማለት ወስነናል።

ው ሣ ኔ

1. የኖኖ ቤንጃ ፍርድ ቤት ፣ የጅማ ዞን ከፍተኛ ፍርድ ቤትና የኦሮሚያ ክልል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት የሰጡት ውሣኔ ተሽሯል።

2. ተጠሪ አመልካች መሬት እንዱለቅ ይወሰንልኝ በማለት ያቀረበው ክስ በይርጋ ቀሪ ይሆናል በማለት ወስነናል።

3. አመልካች መሬቱን ለተጠሪ የመልቀቅ ግዳታ የለበትም ብለናል።

4. በዚህ ፍርድ ቤት የወጡትን ወጭና ኪሣራ ግራ ቀኙ ለየራሳቸው ይቻለ።

መዝገቡ ወደ መዝገብ ቤት ይመለስ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት