-** አቶ ጀማል አማን - ቀረቡ; መሬቱን ብር 1ዐ2ዐ ተቀብላ ከሰጠችኝ በኋላ በገንዘቡ ችግሯን ከተወጣች በኋላ መሬቱን እንዱለቅላት መጠየቁ መሰረታዊ የህግ ስህተት ያለበት ነው; መሬቱን የያዘው በውል ነው። ስለዚህ; ብር 1ዐ2ዐ /አንድ v. -** ወ/ሮ ተዋበች ፈረዳ - ቀረቡ; ብር 1020 /አንድ ሺህ ሃያ ብር/ ተበድሬ በወለድ አግድ ሶስት ቀርጥ የሚሆን መሬት ህዲር 1ዐ ቀን 1990 ዓ.ም በተፃፈ ውል; ከሰጠችው ሶስት ቀረጥ መሬት አንድ ቀርጥ መሬት ብቻ; በዚህ ውሣኔ ቅር

የሰ/መ/ ህዲር 8 ቀን 2004 ዓ.ም.

ዳኞች፡- ሐጏስ ወልደ አልማው ወላ አሉ መሐመድ ነጋ ደፍሣ አዲነ ንጉሴ አመልካች፡- አቶ ጀማል አማን - ቀረቡ ተጠሪ፡- ወ/ሮ ተዋበች ፈረዳ - ቀረቡ መዝገቡን መርምረን የሚከተለውን ፍርድ ሰጥተናል።

ፍርድ

ጉዲዩ የቀረበው አመልካች የኦሮሚያ ክልል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት የሰጠው ውሣኔ መሰረታዊ የህግ ስህተት ያለበት ስለሆነ በሰበር ታይቶ እንዱታረምልኝ በማለት ያቀረበውን የሰበር አቤቱታ አጣርቶ ለመወሰን ነው። ክርክሩ የእርሻ መሬት ይዞታና የመጠቀም መብትን የሚመለከት ነወ።

ጉዲዩ በመጀመሪያ የታየው በአርሲ ዞን የጉፊ ወረዲ ፍርድ ቤት ነው። በወረዲው ፍርድ ቤት ተጠሪ ከሣሽ አመልካች ተከሣሽ በመሆን ተከራክረዋል። ተጠሪ ብር 1020 /አንድ ሺህ ሃያ ብር/ ተበድሬ በወለድ አግድ ሶስት ቀርጥ የሚሆን መሬት ህዲር 1ዐ ቀን 1990 ዓ.ም በተፃፈ ውል ሰጥቸዋለሁ። መሬቱን እንዱለቅልኝ ብጠይቀው እንቢተኛ ስለሆነ በፍርድ ተገድድ ይልቀቅልኝ በማለት ክስ አቅርበዋል። አመልካች መሬቱን ብር 1ዐ2ዐ ተቀብላ ከሰጠችኝ በኋላ በገንዘቡ ችግሯን ከተወጣች በኋላ መሬቱን እንዱለቅላት መጠየቁ መሰረታዊ የህግ ስህተት ያለበት ነው የወረዲው ፍርድ ቤት አመልካች ተጠሪ ከሰጠችው ሶስት ቀረጥ መሬት አንድ ቀርጥ መሬት ብቻ ለተጠሪ ይልቀቅላት በማለት ወስኗል። ተጠሪ በዚህ ውሣኔ ቅር በመሰኘት ይግባኝ በአርሲ ዞን ከፍተኛ ፍርድ ቤት አቅርቧል። የአርሲ ዞን ከፍተኛ ፍርድ ቤት የግራ ቀኙን ክርክር ከሰማ በኋላ ውለ ለህግ ተቃራኒ በመሆኑ ህጋዊ ውጤት የለውም። አመልካች ተጠሪ መሬት ላይ የሰራውን ቤት አንስቶ መሬቱን ለተጠሪ ያስረክብ በማለት የወረዲውን ፍርድ ቤት ውሣኔ በመሻር ወስኗል።

አመልካች በዚህ ውሣኔ ቅር በመሰኘት ይግባኝ በክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት አቅርበዋል። ይግባኝ ሰሚው ችልት የግራ ቀኙን ክርክር ከሰማ በኋላ የአርሲ ዞን ከፍተኛ ፍርድ ቤት የሰጠውን ውሣኔ ሽሮታል።

ተጠሪ የኦሮሚያ ክልል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት የሰጠው ውሣኔ መሰረታዊ የህግ ስህተት ያለበት መሆኑን በመግለፅ የሰበር አቤቱታ ለክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት የሰበር አቤቱታ አቅርባለች ። የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት የግራ ቀኙን ክርክር ከሰማ በኋላ ይግባኝ ሰሚው ችልት የሰጠውን ውሣኔ በመሻር የዞኑ ከፍተኛ ፍርድ ቤት የሰጠውን ውሣኔ አፅንቶታል።

ግንቦት 24 ቀን 2003 ዓ.ም በተፃፈ የሰበር አቤቱታ መሬቱን ይዞ አስራ አንድ ዓመት እንደቆየና የተጠሪ ክስ በይርጋ የሚታገድ ሆኖ እያለ መሬቱን እንድለቅ መወሰኑ ስህተት አለበት። ግምቱ ብር 50,000 /ሃምሣ ሺህ ብር/ የሚያወጣ ባህር ዛፍ ተክየበት እያለ እንድለቅ መወሰኑ ተገቢ አይደለም። ስለዚህ የኦሮሚያ ክልል ጠቅላይ ሰበር ችልት ፍርድ ቤት ውሣኔ በሰበር ታይቶ እንዱታረምልኝ በማለት አመልክቷል። ተጠሪ አመልካች መሬቱን የያዘው በውል ነው። ስለዚህ ይርጋን መከራከሪያ ማድረጉ ተገቢ አይደለም። አመልካች ብር 1ዐ2ዐ /አንድ ሺህ ሃያ ብር/ ስለከፈለ መሬቱን ይዞ የሚቆይበትና የእኔን የመሬት ባለይዞታነትና ተጠቃሚነት መብት የሚያሳጣበት ምክንያት የለም። ስለዚህ የኦሮሚያ ክልል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት የሰጠው ውሣኔ የክልለ አዋጅ ቁጥር 13ዐ/1999 ድንጋጌዎችን መሰረት ያደረገና የህግ ስህተት የላለበት ነው በማለት መልስ ሰጥተዋል። አመልካች የፍታብሓር ህግ ቁጥር 1810 እና 1845 በመጥቀስ ክሱ በይርጋ ይታገዲል የሚል የመልስ መልስ አቅርቧል።

ከሥር የክርክሩ አመጣጥና በሰበር የቀረበው ክርክር ከላይ የተገለፀው ሲሆን እኛም ጉዲዩን መርምረናል ጉዲዩን እንደመረመርነው የኦሮሚያ ክልል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰጠው ውሣኔ ተገቢ ነው ? ወይስ አይደለም ? የሚለውን ጭብጥ መታየት ያለበት ሆኖ አግኝተነዋል።

ከላይ የተያዘውን ጭብጥ ለመወሰን በመጀመሪያ አመልካች ከተጠሪ ጋር ህዲር 1ዐ ቀን 199ዐ ዓ.ም አድርጌዋለሁ የሚለውን ውል ይዘትና መሰረታዊ ባህሪ መመርመር አስፈላጊ ሆኖ አግኝተነዋል። አመልካች የተለያየ ንብረት አፍርቸበታለሁ የሚለው የእርሻ መሬት የተጠሪ ህጋዊ ይዞታ መሆኑን አልካደም። አመልካች የሚከራከረው ተጠሪ ከፍተኛ የሆነ የገንዘብ ችግር አጋጥሟት እኔ ብር 1ዐ2ዐ /አንድ ሺህ ሃያ ብር/ ለችግር ማቅለያ እንዱሆናት ሰጥቻት ተጠሪ የእርሻ መሬቱን እኔ እንድጠቀምበት ሰጥታኛለች። የእርሻ መሬቱንም ከሰጠችኝ አስር ዓመት ያለፈው ስለሆነ ተጠሪ የእርሻ መሬቴን ይልቀቅልኝ በማለት ያቀረበችው ክስ በይርጋ ይታገዲል በማለት ነው። በእኛ በኩል አመልካች ከተጠሪ ጋር ህዲር 10 ቀን 1990 ዓ.ም የተዋዋለው ውል በመሰረታዊ ይዘቱ አመልካች ለተጠሪ በሰጣት ብር 1ዐ2ዐ /አንድ ሺህ ሃያ ብር/ መክፈያ እንዱሆን ተጠሪ ሶስት ቀርጥ መሬት ላልተወሰነ ጊዜ እንዱጠቀምበት ግዳታ የገባች መሆኑን የሚያሣይ ነው። ውለ በመሰረታዊ ይዘቱም ሆነ በባህሪው ተጠሪ በመሬቱ ላይ ያላትን የመጠቀምና የይዞታ መብት ለዘለቄታው ለአመልካች በብር 1020 /አንድ ሺህ ሃያ ብር/ ለመሸጥ የተስማማች መሆኑን የሚያሣይ ነው።