የመንግስት ሰራተኛ ሆኖ ከተቀጠረበት ከመስከረም 1984 ዓ.ም ጀምሮ ክስ እስከቀረበበት ድረስ የታክስ አስተዲደርና ገቢ ሰብሳቢ ሆኖ የተለያየ የደረጃ እድገት እያገኘ; በሕጋዊ መንገድ በመንግስት ሥራው የሚያገኘው ጠቅላላ ገቢ ከብር 90,22 v. -** የደቡብ ክልል የሥነ ምግባርና የፀረ-ሙስና ኮሚሽን; ያቀረበው; አመልካቾች በ1996 ዓ.ም በወጣው የወንጀል ሕግ አንቀፅ 32/1/ ለ እና አንቀፅ 33 እና በወንጀል ሕጉ አንቀፅ 419 ንዐስ አንቀጽ 1 የተመለከተውን በመተላለፍ በወን

አመልካቾች ታህሣሥ 5 ቀን 2003 ዓ.ም በተፃፈ የሰበር ማመልከቻ የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት መሰረታዊ የሕግ ስህተት የማረም እንጂ ፍሬ ጉዲይ የማጣራት ስልጣን አልተሰጠውም። ዐቃቤ ሕግ በክሱ የጠቀሰውን ገንዘብ ከየት እንዲገኘው አስረድተን እያለ ፍርድ ቤቱ የእኛን የመከላከያ ማስረጃ ውድቅ በማድረግ የሰጠው ውሣኔ መሰረታዊ የሕግ ስህተት ያለበት ነው። የእግድ ትዕዛዝ የተሰጠበት ገንዘብም እንዱወረስ መደረጉ ተገቢነት የለውም።

ስለዚህ በሰበር ታይቶ ይሻርልኝ በማለት አመልክተዋል። ተጠሪ በበኩለ መጋቢት 2 ቀን 2003 ዓ.ም በተፃፈ የሰበር አቤቱታ የፋዳራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ችልት አመልካቾች ያቀረቡትን የፍሬ ጉዲይ ክርክር የመመርመር ሥልጣን የለውም። ይህ የሚታለፍ ቢሆን አመልካቾች የወንጀል ክስ ከቀረበባቸው በኋላ በተለይም በይግባኝ በሚሰማበት ጊዜ ያመጡት የመሬት ይዞታ ማረጋገጫ የምስክር ወረቀት የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ችልት ውድቅ ያደረገው በአግባቡ ነው። አመልካቾች ወንጀለን የፈፀሙ መሆኑ ተረጋግጧል። ስለዚህ የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት የሰጠው ውሣኔ መሰረታዊ የሕግ ስህተት የለበትም በማለት መልስ ሰጥቷል።

አመልካች መጋቢት 30 ቀን 2003 ዓ.ም የተፃፈ የመልስ መልስ አቅርቧል።

ከሥር የክርክሩ አመጣጥና በሰበር የቀረበው ክርክር ከላይ የተገለፀው ሲሆን እኛም የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰጠው የጥፊተኝነትና የቅጣት ውሳኔ ተገቢ ነው ወይስ አይደለም?

የሚለውን ጭብጥ በመያዝ ጉዲዩን መርምረናል።

1. ጉዲዩን እንደመረመርነው የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ሰሚ ችልት በአመልካቾች ላይ የጥፊተኝነትና የቅጣት ውሣኔ የሰጠው አመልካቾች በሥር ፍርድ ቤትና በክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ስለገቢ ምንጫቸው ያቀረቧቸው ምስክሮችና ማስረጃዎች ታዓሚነት የላላቸውና የተጠሪን ክስና ማስረጃ ለማስተባበል የሚችለ አይደለም በማለት ነው። የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ሰሚ ችልት ከዚህ መደምደሚያ ላይ የደረሰው ውሣኔና የሰጠው በተጠሪ በኩል የቀረበውን ማስረጃ ይዘት፣ ታዓሚነትና ክብደት በዝርዝር በመመርመር በመመዘን እንደዚሁም በአመልካች በኩል የቀረበውን የሰውና የፅሐፍ ማስረጃ በዝርዝር በመመርመርና የማስረጃውን ታዓሚነትና ክብደት በመመዘን ነው። በልላ አገላለፅ የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ውሣኔ የሰጠው የሥር ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚው ችልት ፍሬጉዲይ በማጣራትና ማስረጃ በመመዘን ሂደት ፈፅመዋል የሚለውን ስህተት ለማረም የማስረጃ ምርመራና ምዘና በመፈፀም ነው።

ይህም ፍሬጉዲይ በማጣራትና ማስረጃ በመመዘን ሂደት በክልለ ፍርድ ቤቶች ወይም ላላ የዲኝነት ሥልጣን የተሰጣቸው አካላት የፈፀሙት ስህተት ቢኖር የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ሰሚ ችልት ፍሬጉዲይ አጣርቶና ማስረጃ መርምሮና መዝኖ የማረም ሥልጣን አለው ወይስ የለውም? የሚለውን ነጥብ እንድናይ የሚያስገድደን ሆኖ አግኝተነዋል። በኢትዮጵያ ፋዳራላዊ ዳሞክራሲያዊ ሪፐብላክ ሕገ-መንግስት አንቀፅ 80 ንዐስ አንቀጽ 3/ለ/ የክልል ጠቅላይ ፍርድ ቤት መሰረታዊ የሆነ የሕግ ስህተት ያለበትን በክልል ጉዲዮች ላይ የተሰጠ የመጨረሻ ውሣኔ ለማረም በሰበር ችልት የማየት ስልጣን እንደሚኖረውና ክርክሩ በሕግ እንደሚወሰን ይደነግጋል። በ1994 ዓ.ም ተሻሽል የወጣው የክልለ ሕገ-መንግስት አንቀፅ 75 ንዐስ አንቀፅ 2/ሐ/ የክልለ ጠቅላይ ፍ/ቤት ሰበር ሰሚ ችልት በክልል ጉዲዮች የተሰጠ የመጨረሻ ውሣኔ ላይ የተፈፀመ መሰረታዊ የሕግ ስህተት የማረም ሥልጣን ያለው መሆኑን በግልፅ ይደነግጋል። የክልለ የፍርድ ቤቶች ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 43/1994 አንቀፅ 5 ንዐስ አንቀፅ 3 የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት መሰረታዊ የሕግ ስህተት የተፈፀመበትን በክልል ጉዲዮች የተሰጠ የመጨረሻ ውሣኔ በሰበር የማየት ሥልጣን ያለው መሆኑን ይደነግጋል። ከላይ የጠቀስናቸውን የፋዳራል ሕገ-መንግስት፣ የክልለ ሕገ-መንግስት፣ የክልለ አዋጅ ቁጥር 43/1994 ድንጋጌዎች ለክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት ፍሬጉዲይ የማጣራት፣ ማስረጃ የመመርመርና የመመዘን ሥልጣን የሚሰጡ ሆነው አላገኘናቸውም። ስለሆነም የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት የተጠሪንና የአመልካቾችን ማስረጃ በዝርዝር በመመርመርና በመመመዘን የተጠሪን ማስረጃ የወንጀል ክሱን የማስረዲት ብቃትና ታማኝነት አለው።

የአመልካቾች ማስረጃ ታዓሚነትና ክብደት የላለው ነው በማለት የደረሰበትን መደምደሚያና፣ የግራ ቀኙን ማስረጃ መርምሮና መዝኖ የደረሰበትን መደምደሚያ መሰረት በማድረግ በአመልካቾች ላይ የሰጠው የጥፊተኝነትና የቅጣት ውሣኔ ከላይ የገለፅናቸውን ድንጋጌዎች የሚጥስና መሰረታዊ የሕግ ስህተት ያለበት ሆኖ አግኝተነዋል።

2. የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት ፍሬጉዲይ የማጣራት፣ ማስረጃ የመመዘንና የመመርመር ሥልጣን የለውም ማለት፣ በክልለ የሚገኙ ፍርድ ቤቶች ወይም የዲኝነት ሥልጣን የተሰጣቸው ላልች አካላት፣ መሰረታዊ የሆነ የዲኝነት አካሄድ ሥርዓት ሳይከተለ፣ መመስረት የሚገባቸውን ጭብጥ ሳይመሰርቱና ጭብጥን የማስረዲት ሁኔታ /Burden of proof/ ያለበት ተከራካሪ ወገን የማስረዲት ግዳታውን በአግባቡ እንዱወጣ ሳያደርጉና መጣራት የሚገባውን ፍሬጉዲይ ሳያጣሩ የሰጡትን ውሣኔ በሰበር ታይቶ የማረምና በክልለ የሚገኙ ፍርድ ቤቶች ወይም ላልች የዲኝነት ሥልጣን የተሰጣቸው አካላት፣ ተገቢውን ጭብጥ በመመስረት፣ በሕግ የማስረዲት ግዳታ ያለበት አካል ግዳታውን የተወጣ መሆኑን በአግባቡ በመመርመርና በመመዘን እንደዚሁም መጣራት የሚገባውን ፍሬጉዲይ አጣርተው እንዱወስኑ ትዕዛዝ የመስጠትና ጉዲዩን የመመለስ የዲኝነት ሥልጣን የለውም ማለት እንዲልሆነ ትክክለኛ ግንዛቤ ሉያዝበት የሚገባው ሆኖ አግኝተነዋል።

በያዝነው ጉዲይ የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት በዝርዝር የግራ ቀኙን ማስረጃ በመመዘንና በመመርመር ውሣኔ መስጠቱ መሰረታዊ የሕግ ስህተት ያለበት ቢሆንም በውሣኔው የወንጀል ሕግ አንቀፅ 419 በተከራካሪ ወገኖች ከሚጥለው የማስረዲት ግዳታ /Burden of proof/ አንፃር አመልካቾችና ተጠሪ በሕግ የተጣለባቸውን ግዳታ ተወጥተዋል ወይስ አልተወጡም? የሥር ፍርድ ቤትና ይግባኝ ሰሚ ችልት በአመልካቾችና በተጠሪዎች መካከል ያለውን አከራካሪ የፍሬጉዲይ ጭብጥ ለመወሰን መጣራት የሚገባቸውን ፍሬጉዲዮች በማጣራትና የግራ ቀኙን ማስረጃ የሕጉ ድንጋጌ የሚጥልባቸውን የማስረዲት ግዳታ መሰረት በማድረግ በመመርመርና በመመዘን ውሣኔ ሰጥተዋል ወይስ አልሰጡም? የሚለትን ጭብጦች በውስጡ የያዘ መሆኑ የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት ከሰጠው ውሣኔ ተረድተናል።

ከላይ የገለፅናቸውን ጭብጦች የሥር ፍርድ ቤትና ይግባኝ ሰሚ ችልት በአግባቡ በማየት ውሣኔ የሰጡባቸው መሆን ያለመሆኑን ለመወሰን በመጀመሪያ አመልካቾች የተከሰሱበት የወንጀል ሕጉ አንቀፅ 33 እና አንቀፅ 419 ንዐስ አንቀጽ 1 ተጠሪና አመልካች ያለባቸውን የማስረዲት ግዳታ /Burden of proof/ መመርመር አስፈላጊ ሆኖ አግኝተነዋል። አመልካቾች የተከሰሱበትን የወንጀል ሕግ አንቀፅ 33 እና አንቀፅ 419 ንዐስ አንቀጽ 1 ዝርዝር ይዘት ተመልክተናል።

“ምንጩ ያልታወቀ ንብረትና ገንዘብ” የሚል ርዕስ ያለው የወንጀል ሕጉ አንቀፅ 419 በንዐስ አንቀጽ 1 “የመንግስት ሰራተኛ የሆነ ወይም የነበረ ማንም ሰው /ሀ/ የኑሮ ደረጃው አሁን ባለበት ወይም አስቀድሞ በነበረበት የመንግስት ሥራ ወይም በልላ መንገድ ከሚያገኘው ወይም ሲያገኝ ከነበረው ሕጋዊ ገቢ የበለጠ እንደሆነ ወይም፣ /ለ/ ያለው ንብረት ወይም የገንዘብ ምንጭ አሁን ባለበት ወይም አስቀድሞ በነበረበት የመንግስት ሥራ ወይም በልላ መንገድ ከሚያገኘው ወይም ሲያገኝ ከነበረው ሕጋዊ ገቢ ጋር የማይመጣጠን እንደሆነ፣ የዚህ አይነቱ የኑሮ ደረጃ እንዳት ሉኖረው እንደቻለ ወይም ያለው ንብረት ወይም የገንዘብ ምንጭ በእጁ እንዳት ሉገባ እንደቻለ ለፍርድ ቤት ካላስረዲ በስተቀር እንደሁኔታው የንብረቱ መወረስ ወይም ለባለቤቱ መመለስ እንደተጠበቀ ሆኖ በቀላል እስራት ወይም በመቀጮ ነገሩ ከባድ ሲሆን ከአምስት ዓመት በማይበልጥ ፅኑ እስራትና በመቀጮ ይቀጣል” የሚል ይዘት ያለው ነው።

ተጠሪ አንደኛ አመልካች ከ1984 ዓ.ም ጀምሮ በዚህ ጉዲይ በወንጀል ክስ እስከቀረበበት ጊዜ ድረስ በክልለ በተለያየ ደረጃ የመንግስት ሰራተኛ ሆኖ እየሰራ ያገኘው የተጣራና የታወቀ ገቢ ብር 90,220 /ዘጠና ሺህ ሁለት መቶ ሃያ ብር/ መሆኑን የሚያስረዲ ማስረጃ እንዲለው በክሱ ከገለፀ በኋላ አመልካቾች በስማቸው በተለያዩ ባንኮች ባላቸው ሂሳብና በልጃቸው ስም የገዙት ቤት ብር 2,081,468.90 /ሁለት ሚሉዮን ሰማኒያ አንድ ሺህ አራት መቶ ስልሣ ስምንት ብር ከዘጠና ሣንቲም/ ያላቸው በመሆኑ ምንጩ ያልተወቀ ሀብት ይዘው ተገኘተዋል በማለት ክስ ያቀረበ ሲሆን ተጠሪ አንደኛ አመልካች የመንግስት ሰራተኛ በነበረበት ጊዜ ያገኝ የነበረውን ገቢ፣ ሁለተኛ አመልካች የቤት እመቤት መሆናቸውንና ንብረቱ በጥሬ ገንዘብ ያለ በስማቸው ያለ መሆኑንና አመልካቾች በልጃቸው ስም ቤት ያላቸው መሆኑን የሚያስረዲ ማስረጃ እንዲቀረበ ፍሬጉዲይ የማጣራትና ማስረጃ የመመዘን ሥልጣን ባላቸው ፍርድ ቤቶች ተረጋግጧል።

አመልካቾች በበኩላቸው በባንክ ሂሳባቸው ውስጥ የተገኘው ገንዘብና ቤቱን የሰሩበትን ሀብት ምንጭ ለማስረዲት የመከላከያ ማስረጃዎች እንዲቀረቡ ከሥር ፍርድ ቤትና የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልትና የሰበር ችልቱ ከሰጡት ውሣኔ ተረድተናል።

እዚህ ላይ የሚነሳው ጥያቄ አመልካቾች ተጠሪ ያቀረበውንና በማስረጃ ያረጋገጠውን ፍሬጉዲይ ማለትም በግልፅ ከሚታወቀውና አንደኛ አመልካች ከ1984 ዓ.ም ጀምሮ በመንግስት ሰራተኛነት ያገኝ ከነበረው ሕጋዊ ገቢ በላይ በባንክ ሂሳብ ቁጥራቸው የተገኘው ጥሬ ገንዘብና በልጃቸው ስም ቤት የሰሩበት ሀብት ማለት ብር 2,081,468.90 /ሁለት ሚሉዮን ሰማኒያ አንድ ሺህ አራት መቶ ስልሣ ስምንት ብር ከዘጠና ሣንቲም/ ትክክለኛ ምንጭ የማስረዲት ግዳታና ኃላፉነት አለባቸው ወይስ የዐቃቤ ሕግን ክስና ማስረጃ ሉያስተባብለ የሚችለ አንድ አንድ ፍሬጉዲዮችን ለፍርድ ቤት ማቅረባቸው በቂ ይሆናል ወይስ አይሆንም የሚለውን ነጥብ በወንጀል ሕግ አንቀፅ 419 ንዐስ አንቀፅ 1 ድንጋጌ ከተደነገገው የማስረዲት ግዳታ አንፃር መመርመር አስፈላጊ ነው።

ከወንጀል ሕግ አንቀፅ 419 ንዐስ አንቀፅ 1/ሀ/ እና /ለ/ ድንጋጌዎች ለመረዲት የሚቻለው ዐቃቤ ሕግ የመንግስት ሰራተኛ የሆነው ወይም የነበረው ሰው ያገኝ የነበረውና የሚያገኘው ገቢ ምን ያህል እንደሆነና የመንግስት ሰራተኛው በራሱ ስምም ሆነ በቤተሰቡ ስም ከሕጋዊ ገቢው ውጭ ይዞት የሚገኘውን የገንዘብና የንብረት ግምት የማስረዲት ግዳታ ያለበት መሆኑን በግልፅ ተደንግጓል። በልላ በኩል የመንግስት ሰራተኛ የነበረው ሰውና ከእሱ ጋር በልዩ አባሪነት የተከሰሰ ሰው የመንግስት ሰራተኛው ሲያገኝ ከነበረውና ከሚያገኘው ገቢ በላይ ይዞት የተገኘው ገንዘብ ወይም ሀብት ትክክለኛው ምንጭ ምን እንደሆነ የማስረዲት ግዳታ እንዲለበት በወንጀል ሕጉ አንቀፅ 419 ንዐስ አንቀጽ 1 ሶስተኛው ፒራግራፍ፣ “….የዚህ አይነቱ የኑሮ ደረጃ እንዳት ሉኖረው እንደቻለ ወይም ያለው ንብረት ወይም የገንዘብ ምንጭ በእጁ እንዳት እንደገባ ለፍርድ ቤቱ ካላስረዲ በስተቀር” ምንጩ ያልተወቀ ሀብት ይዞ በመገኘቱ /በመገኘታቸው/ ጥፊተኛ ተብለው በሕጉ የተደነገገው ቅጣት ሉጣልባቸው እንደሚችል በግልፅ ይደነግጋል። ከዚህም የምንረዲው ዐቃቤ ሕግ በግልፅ ከሚታወቀው ሕጋዊ ገቢ በላይ ነው በማለት በክሱ የገለፀውንና በማስረጃ ያረጋገጠውን ሀብት ትክክለኛ ምንጭ የማስረዲት ግዳታ /Burden of proof/ በተከሳሾች ላይ የሚወድቅ መሆኑን ነው። የተከሳሾች የማስረዲት ግዳታም ዐቃቤ ሕግ በክሱ ከገለፀውና በማስረጃ ካረጋገጠው ውጭ ተከሳሾች ላላ ገቢ የሚያገኙበት ሥራ ወይም የገቢ ምንጭ ያላቸው መሆኑን ብቻ ለፍርድ ቤቱ በማሳየት የሚወሰን ሳይሆን፣ በዐቃቤ ሕግ ክስና ማስረጃ ከተረጋገጠው ገቢ ውጭ በእጅ እንደተገኘ የተረጋገጠው ገንዘብና ሀብት ትክክለኛ ምንጭ ምን እንደሆነ የማስረዲት ግዳታና ኃላፉነት ያለበት መሆኑን ከወንጀል ሕግ አንቀፅ 419 ንዐስ አንቀፅ 1 ሶስተኛው ፕራግራፍ ድንጋጌ አቀራረፅና ይዘት ለመረዲት ይቻላል።

ከዚህ አንፃር ስንመለከተው አንደኛው አመልካች የመንግስት ሰራተኛ ሆኖ ከሚያገኘው ደመወዝ /ሕጋዊ ገቢ/ በላይ በስማቸው በተከፈተ የባንክ ሂሳብና በልጃቸው ስም ቤት የተሰራበትና እንደያዙት የተረጋገጠው በአጠቃላይ መጠኑ ብር 2,081,468.90 /ሁለት ሚሉዮን ሰማኒያ አንድ ሺህ አራት መቶ ስልሣ ስምንት ብር ከዘጠና ሣንቲም/ የሆነ ገንዘብና ሀብት ምንጩ በአንደኛ አመልካች ስም በወንድገነት ወረዲ አባዮ ቀበላ ካለው 2.5 ሄክታር የመሬት ይዞታ ላይ ካለሙት የጫትና የቡና ሰብል ሽያጭ፣ በሁለተኛ አመልካች ስም 0.25 ሄክታር መሬት ላይ ካለሙት የሸንኮራ አገዲ እንደሆነ፣ ከፉለን በብድር ከግለሰብ ያገኙት መሆኑንና ከፉለ የጋራራሙ ላንቶ የእንስሳት ማድለብና ኃላፉነቱ የተወሰነ የግል ማህበርና የጋልማ ባህላዊ ልጅ ኃላፉነቱ የተወሰነ የግል ማህበር መሆኑን የሚያሳዩ ማስረጃዎች እንዲቀረቡ ከሥር ፍርድ ቤትና ከይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ችልት ውሣኔ ተገንዝበናል።

ሆኖም የሥር ፍርድ ቤትና ይግባኝ ሰሚው ችልት አመልካቾች ያቀረቧቸው ማስረጃዎች አንደኛ አመልካች ከሚሰራው የመንግስት ስራ በተጨማሪ ላላ የገቢ ምንጭ የነበረው መሆኑን የሚያሣዩ ማስረጃዎች መሆናቸውን በመመልከት ብቻ መጣራት የሚገባቸው ፍሬጉዲዮችን ሳያጣሩና በተለይም አመልካቾች በዐቃቤ ሕግ ክስና ማስረጃ ከሕጋዊ ገቢያቸው በላይ የያዙ መሆናቸውን ብር 2,081,468.90 ያገኙበትን ትክክለኛ የገቢ ምንጭ የወንጀል ሕጉ አንቀፅ 419 ንዐስ አንቀፅ 1 በሚደነግገው መሰረት የማስረዲት ግዳታቸውን ተወጥተዋል ወይስ አልተወጡም የሚለውን ጭብጥ በመያዝ በሕጉ በአመልካቾች ላይ የተጣለውን የማስረዲት ግዳታ /Burden of proof/ መሰረት በማድረግ ተገቢውን ማጣራት አድርገው መርምረውና መዝነው ውሣኔ የሰጡ አለመሆናቸውን ከውሣኔያቸው ይዘት ለመረዲት ችለናል። ምክንያቱም /ሀ/ አመልካቾች በስማቸው እንዲለና ጫት፣ እንሰት፣ ቡናና ሸንኮራ አገዲ እያለማን ገቢ እናገኝበታለን ያለት 2.25 ሄክታር መሬት በተመለከተ አመልካቾች የእርሻ መሬቱ ባለይዞታ ናቸው ወይስ አይደለም? የእርሻ መሬቱ ባለይዞታ ከሆኑ የእርሻ መሬቱን በይዞታነት የያዙት መቼ ነው? መሬቱን በማልማት ኢኮኖሚያዊ ጠቀሜታ ያላቸው የተለያዩ ተክልች በማልማት ምርት ገቢ ማግኘት የጀመሩት መቼ ነው? ከመሬቱ የሚገኘው ገቢና መሬቱን ለማልማትና ምርቱን ለገበያ ለማቅረብ የሚወጣው ወጭ ምን ያህል ነው? አመልካቾች ከመሬቱ ተጣርቶ የሚደርሳቸው ገቢ ምን ያህል ነው የሚለው ፍሬጉዲይ በአግባቡና በገለልተኛ ባለሙያ ተጣርቶ ባልታወቀበት ሁኔታ ከቀበላና ከዞኑ ግብርና ጽ/ቤት የተፃፈ ደብዲቤዎችን ብቻ መሰረት በማድረግ አመልካቾች ከእርሻ የሚያገኙት ገቢ መጠን ከፍተኛ እንደሆነ መወሰኑ በወንጀል ሕጉ አንቀፅ 419 ንዐስ አንቀፅ 1 በአመልካቾች ላይ የሚደነግገውን የማስረዲት ግዳታ /Burden of proof/ መሰረት በማድረግ ጉዲዩ ተጣርቶ የተወሰነ አለመሆኑን የሚያሣይ በመሆኑ፣ /ለ/ አመልካቾች በባንክ ሑሳባቸው ውስጥ ከተገኘው ገንዘብ ውስጥ ብር 1,120,500 /አንድ ሚሉዮን አንድ መቶ ሃያ ሺህ አምስት መቶ ብር/ በአንደኛው አመልካች ስም የተቀመጠ ከፉለ የጋራራሙ ላንቶ የእንስሳት ማድለብ ኃላፉነቱ የተወሰነ የግል ማህበር ገንዘብ ከፉለ ደግሞ የጋልማ ባህላዊ ልጅ ኃላፉነቱ የተወሰነ የግል ማህበር መሆኑን ለማስረዲት የማህበራቱ ቃለጉባኤና አባላት በማስረጃነት ያቀረቡ መሆኑን ከሥር ፍርድ ቤትና ከይግባኝ ሰሚው ችልት ውሣኔ ተገልጿል። ሆኖም በመጀመሪያ ደረጃ ኃላፉነታቸው የተወሰኑ የግል ማህበራት የሚመሰርቱት የማህበሩ ዋና ገንዘብ ልክና የማህበሩ ዋና ገንዘብ በሙለ መግባቱን የሚያስረዲ መግለጫ ሲቀርብ መሆኑ በንግድ ሕጉ አንቀፅ 519 ንዐስ አንቀጽ /መ/ እና /ሰ/ በአስገዲጅነት የተደነገገ በመሆኑ እነዚሀ የንግድ ማህበራት ሕጋዊ ሰውነት አግኝተው ተመዝግበው ከሆነ ሲመዝገቡ ያስመዘገቡትና ገቢ ያደረጉት የማህበሩ ዋና ገንዘብ ምን ያህል ነው? ማህበራቱ በካፑታልነት ካሰመዘገቡት ካፑታል በላይ በአመልካቾች ስም ለማህበር መመስረቻ የተዋጣው ገንዘብ አለ በማለት የሚፅፈቸው የተለያዩ ማስረጃዎች ሕጋዊ ተቀባይነት፣ ያላቸው ናቸው ወይስ አይደለም? የሚለት ነጥቦች ኃላፉነቱ የተወሰነ የግል ማህበር አመሰራረት፣ መዋጮ አከፊፈል፣ የማህበሩ ዋና ገንዘብና ገንዘቡ ገቢ ስለሚሆንበት ሁኔታ የተቀመጡ ሕጋዊ መስፈርቶችን መሰረት በማድረግ፣ መጣራት የሚገባቸው ፍሬጉዲዮች ተጣርተውና ማስረጃዎቹ አመልካቾች በወንጀል ሕጉ አንቀፅ 419 ንዐስ አንቀጽ 1 ያለባቸውን የማስረዲት ኃላፉነት መሰረት በማድረግ ተጣርተው ውሣኔ የተሰጠበት ሆኖ አላገኘንም።

ስለሆነም የሥር ፍርድ ቤትና ይግባኝ ሰሚ ችልት ከላይ የዘረዘርናቸውን መጣራት የሚገባቸውን ፍሬጉዲዮች ሳያጣራና አመልካቾች ያቀረቧቸው ማስረጃዎች በወንጀል ሕጉ አንቀፅ 419 ንዐስ አንቀጽ 1 የተጣለባቸውን የማስረዲት ግዳታ /Burden of proof/ የተወጡ መሆኑን ያለመሆኑን የሚያሣዩና አግባብነት ያላቸውን ሕጎች መሰረት ያደረጉና ተቀባይነት ያላቸው ናቸው ወይስ አይደለም? የሚለውን ጭብጥ በመመስረት ውሣኔ ያልሰጡበት በመሆኑ መሰረታዊ የሕግ ስህተት ያለበት ሆኖ አግኝተነዋል። በመሆኑም የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት የተጠሪንና የአመልካቾችን ማስረጃ በዝርዝር በመመርመርና በመመዘን የሰጠው ውሣኔም ሆነ የሥር ፍርድ ቤትና ይግባኝ ሰሚው ችልት ከላይ በዝርዝር የገለፅናቸውን ፍሬጉዲዮችን ሳያጣራና ለጉዲዩ አግባብነት ያላቸውን የሕግ ድንጋጌዎች መሰረት በማድረግ የአመልካቾችን ማስረጃ ተቀባይነት ሳይመረምሩ የሰጡት ውሳኔ የወንጀል ሕጉን አንቀፅ 419 ንዐስ አንቀጽ 1 ድንጋጌዎችና ከላይ የዘረዘርናቸውን የሕግ ድንጋጌዎች የሚጥሱና መሰረታዊ የሕግ ስህተት ያለባቸው ናቸው በማለት ወስነናል።

ውሳኔ

1. የደቡብ ብሓር ብሓረሰቦችና ሕዝቦች ክልል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችልት የሰጠው ውሣኔ ተሽሯል።

2. የሀዋሳ ከተማ ከፍተኛ ፍርድ ቤት መደበኛ ችልትና የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችልት የሰጡት ውሣኔ ተሽሯል።

3. የሀዋሳ ከተማ ከፍተኛ ፍርድ ቤት መደበኛ ችልት ከዚህ በፉት ጉዲዩን ያላዩት ዳኞች በመሰየም በዚህ ፍርድ በተራ ቁጥር 2/ሀ/ እና /ለ/ የተዘረዘሩትን ነጥቦች በማጣራትና የማስረጃዎቹን ተቀባይነት፣ ክብደትና ተዓሚነት በመመዘን በወንጀለኛ መቅጫ ህግ ሥነሥርዓት ሕግ ቁጥር 149/1/ መሰረት ፍርድ እንዱሰጥበት ጉዲዩን መልሰንለታል።

የውሣኔው ግልባጭ ይላክለት።

መዝገቡ ተዘግቷል፣ ወደ መዝገብ ቤት ይመለስ ብለናል።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።