-** ሻምበል ይኩኖ ለገሰ ቀረቡ; ደግሞ በውል ተቀባይነት ተሰይመው የውል ሰጭዎች የጨው ማምረቻ ቦታ ውል ተቀባይ ተረክቦ ለመጀመሪያ ሰባት አመታት በራሱ ወጪ እና ማቴሪያል ለሚያመርተው ምርት 70% ለእራሱ አስቀርቶ 30% ለውል ሰጭዎች ለ v. -** አቶ መሐመድ በሽርና ቤተሰቦቹ ጨው አምራች ኃ/የተ/የግል ማህበር አልቀረቡም; ዎች በውል; ዎች ላይ ለደረሰው ጉዲት ማስጠንቀቂያ ከተሰጠበት ከሰኔ 23 ቀን 2000 ዓ.ም ጀምሮ ይህ ውሣኔ እስከተሰጠበት ጊዜ ድረስ በዓመት በውል በተሰ

የሰ/መ/ቁ 69915

ሚያዚያ 25 ቀን 2004 ዓ.ም.

ዳኞች፡- ሒጎስ ወልደ ተሻገር ገ/ስላሴ አልማው ወላ ነጋ ደፉሣ አዲነ ንጉሴ አመልካች፡- ሻምበል ይኩኖ ለገሰ ቀረቡ ተጠሪ፡- አቶ መሐመድ በሽርና ቤተሰቦቹ ጨው አምራች ኃ/የተ/የግል ማህበር አልቀረቡም መዝገቡ የተቀጠረው ለምርመራ ሲሆን መርምረን ፍርድ ሰጥተናል።

ፍርድ

ይህ የሰበር ጉዲይ እንደ ውለ ያልተፈፀመለት ወገን በውለ መሰረት ባለመፈፀሙ ምክንያት ለደረሰበት ጉዲት ኪሣራ በመጠየቅ ረገድ የሚኖረው መብትና ተነፃፃሪ ግዳታን የሚመለከት ነው።

ግራ ቀኙ ግንቦት 02 ቀን 1996 ዓ.ም በተደረገ የፅሐፍ ውል የአሁን ተጠሪዎች በውል ሰጪነት/፤ አመልካች ደግሞ በውል ተቀባይነት ተሰይመው የውል ሰጭዎች የጨው ማምረቻ ቦታ ውል ተቀባይ ተረክቦ ለመጀመሪያ ሰባት አመታት በራሱ ወጪ እና ማቴሪያል ለሚያመርተው ምርት 70% ለእራሱ አስቀርቶ 30% ለውል ሰጭዎች ለማካፈል በቀሪው ሶስት አመታት ግን በግራ ቀኙ ውጭ ለሚመረተው ምርት እኩል በእኩል ለመካፈል ተስማምተዋል።

እንደ ውለ ያልፈፀመ ወገንም ብር 5,000.00 /አምስት ሺህ ብር/ ውል ላልተፈፀመለት ወገን ከፍል ቀጣዩ በውለ መሰረት እንዱፈጽም እንደሚደረግም አክለው ተስማምተዋል።

ይህ ውል ከተደረገ ከአምስት ዓመት በኃላ የአሁን ተጠሪዎች በአመልካች ላይ ባቀረቡት ክስ በተዋዋይነው ጨው የማምረት ሥራ መሰረት ውል ተቀባይነት ሥራውን መሰረት ባለመቻለ፣ እንደውል ባለመፈፀሙ የቀረብን የ30% ጥቅም ብር 3,548,666.00 (ሶስት ሚሉዮን አምስት መቶ አርባ ስምነት ሺህ ስድስት መቶ ስልሳ ስድስት ብር) እና የገደብ መቀጮ ሉከፍለን ይገባል በማለት ዲኝነት ጠይቀዋል።

የአሁን አመልካች በተከሣሽነት እንደውለ ያልተፈፀመው ከአቅም በላይ በሆነ ምክንያት ነው በማለት እና ምክንያቱን በመጥቀስ የተቋረጠ ጥቅም ሉጠየቅ እንደማይገባ እንደውል አልተፈፀመም ከተባለም በውለ መሰረት ሉጠይቁ የሚችለት የ5,000.00 /አምስት ሺህ ብር/ የገደብ መቀጮ እና እንደውለ በቀጣይ እንዱፈፀም ብቻ ነው በማለት ተከራክሯል።

ከዚህ በላይ በግራ ቀኙ ከተነሣው ክርክር አንፃር የአሁን አመልካች እንደውለ ሉፈጽም ያልቻለው ከአቅም በላይ በሆነ ምክንያት ስለመሆኑ በማስረጃ አልተረጋገጠም፣ እንደውለ ለመፈፀም አልቻለም። ስለሆነም ውለ ፈርሶ ሁለቱም ወገኖች ወደ ነበሩበት ቦታ ይመለሱ፤ ውለ በመፍረሱ ምክንያት ከሣሽ ይክፈለኝ የሚለትን ገንዘብ በልላ ክስ ይጠይቁ በማለት የአፊር ክልል ከፍተኛ ፍ/ቤት ሲወስን፤ ይግባኝ ሰሚው ፍ/ቤት በበኩለ ጉዲዩን በይግባኝ ተመልክቶ የአሁን አመልካች እንደውለ ያልፈፀመው ከአቅም በላይ በሆነ ምክንያት ባለመሆኑ ለውለ አለመፈፀም ኃላፉ ነው።

ውለ ባለመፈፀሙ በአሁን ተጠሪዎች ላይ ለደረሰው ጉዲት ማስጠንቀቂያ ከተሰጠበት ከሰኔ 23 ቀን 2000 ዓ.ም ጀምሮ ይህ ውሣኔ እስከተሰጠበት ጊዜ ድረስ በዓመት በውል በተሰጠው መሬት ምን ያህል የጨው ምርት ማምረት እንደሚቻል የክልለ ማእድንና ኢነርጂ ቢሮ ተገቢውን ማጣራት አድርጎ እንደተመነና በተጠቀሰው ምርትም የጨው ዋጋ በስንት ሲሸጥ እንደነበር ለግብይት ማህበሩ በማጣራት አስተሳስቦ የደረሰባቸው ኪሣራ ይከፈል፤ እንዱሁም እንደውለ ሉቀጥለ የሚችለ ወገኖች ባለመሆናቸው በውለ መሰረት ገደቡን ብር 5,000 ይክፈል በማለት አሻሽል ወስኗል።

የጉዲዩ አመጣጥ ከላይ ባጭር የተጠቀሰው ሲሆን፤ የአመልካች የሰበር ቅሬታ ነጥብ ከሥር ፍ/ቤቶች ጀምሮ ባቀረበችው የመከራከሪያ ነጥቦች ላይ የተመሰረተ ሲሆን ከተጠሪዎች የተሰጠ የተለየ ክርክር አልቀረበም።

እኛም ጉዲዩን እንደሚከተው ተመልክተናል። የአሁን አመልካች እንደውለ ሉፈፀም ያልቻለው ከአቅም በላይ የሆነ ምክንያት ስላጋጠመው ነው? ወይስ አይደለም? የሚለውን አከራካሪ ነጥብ የሥር ፍ/ቤት በፍሬ ነገር ረገድ የቀረበውን ምክንያት በማስረጃ አጣርተው እና ማስረጃውን መዝነው የአሁን አመልካች ከአቅም በላይ የሆነ ምክንያት አላጋጠመም የሚለው መደምደሚያ ላይ የደረሱ በመሆኑ ጉዲዩ የህግ ትርጉምን የሚጋብዝ ሆኖ አላገኘነውም። አመልካች አጠንክሮ የተከራከረበት ላላው ነጥብ እንደ ውለ አልተፈፀመም እንኳ ቢባል እደውለ ሳይፈፀም በቀረ ጊዜ ምን ውጤት እንደሚከተል አስቀድመን በውላችን እንዱገዛ አድርገናል። በውለም እንደተገለፀው ብር 5,000.00 /አምስት ሺህ/ ለተጠሪዎች ከፍል እንደ ውለ እንድፈጽም ነው ግዳታዬ የሚለው ነው።

በእርግጥ የውለ ይዘት አመልካቹ እንደሚለው መሆኑን በፍርደ መግቢያ ላይ እንደተገለፀው ቃል በቃል ሰፍሮ ተገኝቷል። ይሁን እንጂ እንደ ውለ ያልተፈፀመ ከሆነ እንደ ውለ ያልፈፀመው ወገን ብር 5,000.00 ለላላው ወገን ከፍል ቀጣይ የውል ግዳታውን ይወጣል የሚለውን የውለ አገላለጽ ከተያዘው ጉዲይ ጋር ተገናዝቦ ሲታይ ተዋዋይ ወገኖች ባላቸው የመዋዋል ነፃነት ተጠቅመው ለአምስት ዓመት ያህል እንደውለ ሥራ ቢጀምሩም ብር 5,000.00 /አምስት ሺህ ብር/ ከፍል ቀጣይ ሥራውን ይጀምራል የሚለውንም ሁለ ለማጠቃለል በማሰብ ያስገቡት የውል ቃል ነው ብል ለመተርጎም የሚቻል አይደለም። ይልቁንም የውለ አገላለጽ መለስተኛ የጊዜ ብክነትን ለመቆጣጠር ታስቦ የተደረገ ለመሆኑ የገንዘቡ መጠን እና ያጋጠመው መስተጓጉል የግራ ቀኙን የውል መሰረታዊ ግንኙነት የሚያውከው መሆኑን በመገንዘብ ቀጣይ ሥራውን ያከናውናል የሚለው ውጤት አስረጂ ናቸው።